Ngôn ngữ nhà thơ không chỉ được đánh giá trên phương diện các từ ngữ cụ thể mà còn được nghiên cứu ở khả năng tạo câu thơ, tạo thơ.
3.2.2.1. Kiểu câu kể, liệt kê
Vốn ưa thích những đề tài về cuộc sống đời thường và khám phá hiện thực ở tầm vi mô, các nhà thơ nữ cùng thời với Xuân Quỳnh thường thiên về lối viết tình cảm, giàu cảm xúc, ít lý trí. Vì vậy, trong thơ họ có cái tự nhiên, chân thành, không làm chữ mà chúng ta gặp khá nhiều trong thơ đương đại. Cảm xúc đã tự tìm lấy
Phong cách thơ Xuân Quỳnh __
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
giong điệu phù hợp. Và giọng điệu lại tư tìm đến những con chữ. Thơ các chị ưa giãi bày tâm trạng, thể hiện nhu cầu tự biểu hiện.
Khổng nằm ngoài xu hướng chung ấy, Xuân Quỳnh thường sử dụng kiểu câu kể, liệt kê nhưng câu thơ lại không tầm thường, trái lại nó còn làm nên nét duvên dáng rất Xuân Quỳnh.
Tâm hổn giàu tính nữ dần Xuân Quỳnh đến sự lựa chọn kiểu câu thơ kể lể đê giãi bày tâm trạng. Là cái tôi giàu cảm xúc luôn muốn hướng mình đến đối tượng khác bộc lộ mình với đối tượng khác, chị trở thành nhân vật kể chuyện trong nhiều bài thơ: “Em sẽ kể anh nghe”, sẽ kể anh nghe vê chuyện cỏ ”, "Em sẽ kể anh nghe về ngọn g ió ”...Vói kiểu câu thơ này, thơ Xuân Quỳnh mang sắc thái tâm sự thủ thỉ, nhẹ nhàng.
“Như lúc này anh ở bên em Niềm vui sướng trong ta là có thật Như chiếc áo trên tường, như trang sách Như chùm hoa mở cánh trước hiên nhà”
Có thô’ nói, kể, liệt kê đã trở thành một cách nói quen thuộc trong thơ Xuân Quỳnh. Có điểu trong cái mạch kể ấy, câu, ý lại không phải chỉ đơn thuần là sự kể lổ nên rấl hấp dần người đọc và tạo ra nét riêng của Xuân Quỳnh.
“Em từ nhà đi tới ngã tư
Gặp đèn đỏ trước hàng đinh thứ nhất Chờ qua đường đèn xanh vừa tắt Em lại quay về thành phố mùa đông”
Tứ thơ bật lên ở câu thơ cuối. Hoá ra sự kể lể ở những câu thơ trên chỉ là cái cớ đế Xuân Quỳnh bộc lộ tâm trạng của mình.
Rơi có những bài thơ, đoạn thơ là sự liệt kê các sự vật song không hé gây cảm giác nhàm chán cho người đọc, chị đã kết hợp nhuần nhị vần với nhịp để tạo nên sức hấp dẫn cho thơ mình:
“Những mùa sen mùa phượng đã xa Trên khắp nẻo lại bắt đầu hoa cúc Rồi hoa đào lại tươi hồng nô nức”
(Lợi bất đầu)
Trong các cách kể và tả, chị cũng hay sử dụng thủ pháp liệt kê của vãn học dân gian. Viết về tuổi thơ của con, chị kể:
“Có làn gió sớm vào thãm Có ông trăng tròn sơ tán cùng con
104 Nguyễn Thị Kim Định
Phong cách thơ Xuán Quỳnh
Sông dài, biển rộng, ao tròn Khói bom đạn giặc, sao hôm cuối trời”
Phép liệt kê đã cho phép tái hiện lại thế giới xung quanh của trẻ từ cao xa lại gần, từ gần lại ra cao xa. Vừa hát ru cho trẻ nghe, chị vừa thiết lập mối quan hệ tự nhiên mật thiết trong tâm hổn trẻ với thế giới xung quanh - một “tiểu vũ trụ ” với vũ trụ thiên nhiên vĩnh hầng.
Bản chất giàu cảm xúc và khả năng giao cảm rộng rãi với thế giới xung quanh tạo nên trong thơ Xuân Quỳnh nhiều liên tưởng. Trong thơ chị, có những câu nhiều khi không liên quan nhưng lại rất liền mạch. Chúng ta có cảm giác như nhiều đoạn thơ, bài thơ của Xuân Quỳnh là phép cộng của các sự vật tách rời nhau. Mỗi câu thơ là sự vật riêng biệt, những không gian, thời gian riêng biệt nhưng lại liên kết với nhau thành một khối qua cách kể, liệt kê thông dụng nhưng Xuân Quỳnh đã vận dụng hết sức độc đáo:
“Cỏ bên sông và bãi xa bồi Phù sa ướt còn nồng mùi cá Cành đước mặn, cây ngô trong kẽ đá Những con đường khuất sau lá rừng xưa”
3.2.2.2. Kết cấu dối thoại
Bên cạnh việc sử dụng câu kể, liệt kê, Xuân Quỳnh còn rất khéo léo trong việc sử dụng kết cấu đối thoại. Trong đối thoại, thơ Xuân Quỳnh thường xuất hiện hai nhân vật. Đó có khi là anh - em, chị - em, mẹ - con, tôi và các cô... với những hình thức đa dạng hỏi - đáp, kể - nghe.
Trong tình yêu, Xuân Quỳnh khao khát được thấu hiểu đến tận cùng, Chị hỏi để được đáp, hỏi để được bộc lộ những băn khoãn, day dứt còn ám ảnh mình:
“Đốt lòng em câu hỏi Yêu em nhiều không anh?”
Những câu hỏi của chị chính là cách thức tìm kiếm niềm tin, mong muốn được đáp lại, được lắng nghe sự khẳng định từ người khác. Câu hỏi chính là cách nói ý nhị của Xuân Quỳnh. Câu hỏi thường hàm ẩn trong nó nhiều ý nghĩa phù hợp với cái tôi trữ tình nhiều sắc thái của chị: bất ổn, lo âu, khao khát thấu hiểu, diu dàng đằm thắm và có cả mềm tin tưởng, ước mơ...
“Lòng anh là đầm sen Hay là nhành cỏ úa”
“Anh có đi cùng em Đến những miền đất lạ”
Phong cách thơ Xuân Quỳnh
Qua cách đôi thoại, Xuân Quỳnh muốn giãi bày tâm trạng của một cái tối mang trong mình bao trăn trở, suy nghĩ về cuộc sống, về tình yêu, hạnh phúc. Xuân Quỳnh thường hướng tới đối tượng bên ngoài để bộc lộ những thầm kín suy tư trong tâm hổn mình. Nhưng đôi khi ta cũng bắt gạp chị đối thoại với đối tượng vô hình, trừu tượng. Khi đó đối thoại không phải để mong muốn sẻ chia mà đơn thuần chỉ là để bộc bạch, để làm vợi đi những trăn trở trong lòng - đối thoại dưới hình thức độc thoại:
“Em biết đấy là điều đã cũ Chuyện tình yêu quan trọng gì đâu”
Vẫn là nói với người đấy nhưng thực ra là nói cho mình, tự bộc bạch nỗi lòng mình. Đó là lúc trong chị đầy áp những tâm sự, những phân vân, những lo âu thổn thức...Hình thức độc thoại cũng gắn với nét tâm lý đầy nữ tính. Xuân Quỳnh là người sợ cô đơn, lúc nào cũng mong muốn ‘'tay ấm trong tay”. Bởi vậy, chị đã tìm đến hình thức độc thoại, tạo tình thế đối thoại cho thơ mình để thoả mãn nhu cầu được gắn bó, thổ lộ, được giãi bày, san sẻ...
Tóm lại, những chất liệu ngôn ngữ trong thơ Xuân Quỳnh được lấy từ đời sống sinh hoạt chân thực. Nó mang lại giá trị biểu đạt tự nhiên, gần gũi cho những vần thơ của chị, làm cho những câu thơ dễ dàng đi vào lòng người đọc. Xuân Quỳnh đã sử dụng những chất liệu đó một cách hợp lý và sáng tạo. Cùng với một sô phương diện nghệ thuật khác, ngôn ngữ thơ chị đã góp phần thể hiện phong cách nghệ thuật thơ Xuân Quỳnh - một phong cách thơ giàu tính nữ vừa truyền thống, mực thước cổ điển vừa hiện đại mới mẻ.