Chương 2: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI - THỜI GIAN NGH Ệ THUẬT VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG VĂN XUÔI
2.1.3. Quan ni ệm nghệ thuật về con người trong văn xuôi của Nguyên Ngọc
2.1.3.2. Con người anh hùng
Thời đại nào, thế hệ nào cũng có anh hùng, người anh hùng chính là đối tượng được các nhà văn tập trung phản ánh nhiều nhất. Quan niệm nghệ thuật về người anh hùng trong nền văn học trước đây là quan niệm người anh hùng cá nhân. Họ mang trong mình tầm vóc to lớn, phi thường với một vẻ đẹp nổi trội, gân guốc rắn rỏi và có khi mang tính chất huyền thoại, bí ẩn. Ta kính phục họ nhưng ta thấy ở họ cái gì đó thật xa cách khó gần gũi như người anh hùng "Phù Đổng Thiên Vương" trong truyện Thánh Gióng, người anh hùng Từ Hải trong tác phẩm "Truyện Kiều" của Nguyễn Du, người anh hùng Quang Trung trong tác phẩm "Hoàng Lê nhất thống chí" của Ngô gia văn phái...Còn quan niệm nghệ thuật về người anh hùng trong văn học thời kỳ 1945 - 1975 hoàn toàn khác. Họ là những con người mới, xuất thân từ cuộc sống đời thường.
Họ có cuộc đời số phận, tính cách riêng. Đó là những con người nghèo khổ xuất thân từ những người nông dân lao động, cũng có thể là từ tầng lớp công nhân hoặc có thể là những con người lao động bình thường khác. Thế nhưng, những con người ấy họ cũng
đã trở thành người anh hùng bởi họ đã vượt lên hoàn cảnh, vượt lên số phận bằng những hành động, những việc làm phi thường.
Người anh hùng là những người có lý tưởng cao cả về độc lập tự do và chủ nghĩa xã hội. Họ đại diện cho dân tộc, họ là sự kết tinh những gì đẹp đẽ nhất của quê hương, đất nước. Anh Trỗi trong tác phẩm Sống như anh của Trần Đình Vân, với câu nói :
"Còn thằng Mỹ thì không ai có hạnh phúc nổi cả", do đó mà anh đã dõng dạc trả lời với một nhà báo, đó cũng là lời nhắn nhủ của anh đối với mọi người dân Việt Nam lúc bấy giờ về tấm lòng yêu nước nồng nàn : "Tôi yêu Tổ Quốc Việt Nam tôi, tôi không thể để cho bọn Mỹ giày xéo lên đất nước tôi. Tôi không bao giờ chống nhân dân tôi, tôi chống Mỹ. Tôi tìm giết thằng Măc Nama ra cốt là để trừ khử một tên đế quốc đã gây nên bao nhiêu tội ác ở miền Nam"
Đó là chị Út Tịch trong tác phẩm Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi, điển hình của lòng yêu nước sục sôi, một biểu tượng khát vọng hòa bình của nhân dân ta.
Công việc cách mạng trở thành niềm vui, thành lẽ sống, thành hơi thở của chị. Do đó, chị lao vào đánh giặc bằng tất cả lòng nhiệt tình, lòng căm thù giặc sâu sắc và ý chí quyết tâm cao độ: "Đánh giặc, đánh đến cùng còn cái lai quần cũng đánh". Chị Sứ - người phụ nữ anh hùng trong tác phẩm Hòn Đất của anh Đức có tất cả vẻ đẹp và sức sống của quê hương xứ Hòn: Thủy chung trong tình yêu, đằm thắm trong tình mẹ con, tình nghĩa với bà con xứ Hòn, kiên trung bất khuất trước kẻ thù. Cô Mẫn trong tác phẩm Mẫn và tôi của Phan Tứ như là kết tinh những gì tinh túy nhất của miền Trung đầy gian khó...Có lẽ chưa bao giờ tấm gương người anh hùng lại xuất hiện nhiều như lúc này: "Trong nhà có anh hùng, ra ngõ gặp anh hùng, tấp nập anh hùng trên mọi đoạn đường quê". Họ là những con người:
"Cách mạng cần việc nhỏ, việc to Đánh Mỹ nuôi bò, việc gì cũng có "
(Tố Hữu)
Quan niệm nghệ thuật về người anh hùng ở đây là các nhà văn đã đi sâu khám phá cái phi thường ở mỗi người anh hùng trong cái bình thường, giản dị hàng ngày. Do
đó, người anh hùng vừa có cái gần gũi, giản dị, thân quen nhưng cũng rất cao cả, phi thường.
Thực tế cuộc kháng chiến của dân tộc ta, gương anh hùng xuất hiện nhiều, mỗi anh hùng lại có một hoàn cảnh riêng, những việc làm và những chiến công không giống nhau. Chọn người anh hùng nào để phản ánh và phản ánh như thế nào và bằng cách nào hoàn toàn phụ thuộc vào sự lựa chọn của mỗi nhà văn. Cũng như các nhà văn lúc bấy giờ, Nguyên Ngọc cũng rất quan tâm đến cuộc sống anh hùng của nhân dân ta nói chung và người anh hùng nói riêng. Bằng cả tấm lòng thành kính đối với người anh hùng, Nguyên Ngọc đã xây dựng được nhiều những nhân vật anh hùng chân thực sinh động, vừa có giá trị nhận thức, vừa có giá trị thẩm mỹ lại vừa có tác dụng giáo dục sâu sắc. Cái tạo nên phong cách riêng độc đáo của nhà văn Nguyên Ngọc chính là ở chỗ xây dựng điển hình người anh hùng trên cơ sở các nguyên mẫu; người thật việc thật. Đó là Núp trong tác phẩm Đất nước đứng lên; Tnú trong tác phẩm Rừng xà nu; các chiến sĩ trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc; ông già sông Trúc, chị Thắm, anh Hoàng trong tác phẩm Đất Quảng...Họ là những con người kiên cường, bất khuất, chiến đấu hy sinh không tiếc thân mình, đứng mũi chịu sào như những bức thành đồng bảo vệ Tổ Quốc, hiên ngang trên tuyến đầu chống giặc như ngọn đèn biển trên đại dương. Người anh hùng trong sáng tác của Nguyên Ngọc xuất hiện trong chiến đấu, trong lao động và đặc biệt cả trong tình yêu nữa.
Núp trong tác phẩm Đất nưổc đứng lên là một điển hình nghệ thuật mang đầy đủ mọi nét chung của một con người, là người anh hùng miền núi không lẫn lộn với người anh hùng khác. Vốn là người con của núi rừng Tây Nguyên thích một cuộc sống tự do phóng khoáng. Đồng thời anh lại rất căm ghét những kẻ đến phá hoại cuộc sống của dân làng mình, "giặc Pháp ác quá", "nó làm chết người Ba Na mình nhiều quá"[73;25]. Trong nhận thức của anh, Pháp không chỉ gây tội ác cho đồng bào mình mà còn là nguyên nhân làm cho cuộc sống của người dân đói khổ, anh tức giận thốt lên: "Giàng ơi, bắt thằng Pháp đi, mày làm khổ mẹ tao. Tao đi coi mày cho kỹ, mai mốt phải đánh mày chảy máu mới được "[73;27]. Anh căm thù bọn giặc Pháp vì chúng giết người, cướp của, cướp lúa, cướp mọi thứ của cải, tước đoạt quyền tự do của những người dân lành. Nó giống như "một con cọp, như một con heo rừng phá rẫy”
[73;94]. Anh đã lãnh đạo dân làng Kông Hoa đứng lên chống Pháp đến cùng "Đánh đến khi hơn Pháp, hết Pháp ở đất nước mình mới thôi. Đánh đời mình chưa xong thì đánh đời con, đời cháu mình đánh nữa"[73;86]. Xuất phát từ lòng yêu quê hương đất nước, gắn liền với lòng yêu thương dân làng. Lại được sự giác ngộ cách mạng của Đảng, qua sự chỉ bảo, dìu dắt của anh Cầm, anh Thế, Núp đã trưởng thành. Anh chỉ huy dân Làng Kông Hoa vượt mọi khó khăn, đoàn kết với các buôn làng khác đánh Pháp thắng lợi. Núp là người anh hùng tiêu biểu, kết tinh hội tụ tất cả những gì đẹp đẽ nhất của con người Tây Nguyên. Con đường trưởng thành của Núp là con đường của
"Đất nước đứng lên". Sự trưởng thành của Núp là sự lớn mạnh của cách mạng. Vẻ đẹp của anh hùng Núp là vẻ đẹp của lý tưởng cách mạng. Đúng như nhận xét của Phan Cự Đệ:
"Vẻ đẹp độc đáo của hình tượng Núp là ở chỗ nhân vật này rất mới, rất hiện đại nhưng lại gắn liền với những truyền thống, nếp suy nghĩ lâu đời của một dân tộc cổ sơ" [16;175].
Cũng như Núp, Tnú trong Rừng xà nu là người con của dân làng Xô Man kiên cường bất khuất trong thời kỳ chống Mỹ, anh lớn lên trong sự thương yêu đùm bọc của người dân Xô Man. Cuộc đời anh gắn bó khăng khít với dân làng, tập thể dân làng Xô Man chính là gia đình của Tnú. Qua lời kể của cụ Mết, Tnú là một người thân thuộc của làng Xô Man và là con người mà ai cũng kính phục : "Nó đấy. Nó là người Strá, ai có cái tai, ai có cái bụng thương núi thương nước, hãy lắng mà nghe mà nhớ, sau này tau chết rồi, chúng mày phải kể cho con cháu nghe"[76;146]. Tnú đến với cách mạng ngay từ những ngày gian khổ, ác liệt nhất, khi mà Mỹ Diệm đang ngày đêm khủng bố cách mạng ở mọi nơi. Chính anh đã chứng kiến cảnh đau thương của dân làng: Anh Xút, bà Nhan bị chúng giết chỉ vì họ là người dũng cảm dám nuôi dấu cán bộ cách mạng. Tnú là một biểu tượng đẹp đẽ, ở anh đã kết tinh mọi phẩm chất cao quí của người dân Xô Man: anh hùng bất khuất một lòng trung thành với Đảng, với cách mạng. Ngay từ những ngày còn nhỏ, anh đã gắn bó với cách mạng bằng một tình cảm vừa hồn nhiên, vừa chân thật "luồn như con sóc qua các hốc đá cheo leo, chạy lon ton trong rừng đi tìm cán bộ"[76;147]. Tnú cùng với Mai vượt qua vòng vây của kẻ thù, băng rừng lội suối để tiếp tế lương thực và làm liên lạc cho anh Quyết Khi học chữ
Tnú thua kém Mai, Tnú đã lấy đá đập vào đầu mình. Nhưng khi làm liên lạc, anh tỏ ra là một con người rất sáng suốt: "Nó làm liên lạc cho anh Quyết từ xã lên huyện không bao giờ nó đi đường mòn. Giặc vây các ngã đường, nó leo lên một cây cao nhìn quanh một lượt rồi xé rừng mà đi, lọt tất cả vòng vây. Qua sông nó không thích lội chỗ nước êm, cứ lựa chỗ thác mạnh mà bơi ngang, vượt trên mặt nước, cỡi lên thác băng băng như một con cá kình" [76;151] Khi bị giác bắt, chúng dùng mọi thủ đoạn tra tấn hòng ép Tnú khai ra nơi ở của cộng sản "Lưng Tnú ngang dọc những vết dao chém" [76;
152] nhưng Tnú đã hành động như một chiến sĩ thực thụ, anh chỉ tay vào bụng mình:
"Cộng sản, ở đây này!"[76; 152]. Tnú không sợ chết, không sợ tù tội, anh chỉ sợ không còn được làm cách mạng. Không dừng lại ở đó, nhà văn còn khắc họa một đặc điểm nổi bật ở con người Tnú nữa là: ở con người có những hành động phi thường ấy, lại là một con người bình thường như bao nhiêu con người khác. Đó là nổi đau của một con người - người chồng, người cha - trước cảnh giặc tra tấn và giết hai mẹ con Mai (vợ - con của Tnú ). Anh nhảy xổ vào bọn lính với lòng căm thù cao độ: "Ở chỗ hai con mắt anh bây giờ là hai cục lửa lớn"[76; 158]. Anh ra đối đầu với bọn chúng, Tnú đã bị giặc bắt, chúng quấn dẻ tẩm nhựa xà nu vào mười ngón tay anh để đốt "mười ngón tay anh đã thành mười ngọn đuốc" [76; 161] răng cắn chặt môi không một tiếng kêu van, kẻ thù tàn bạo, độc ác hòng khuất phục tinh thần cách mạng của Tnú cũng như nhân dân Tây Nguyên. Nhưng không! tiếng thét dữ dội của anh vang dội thành nhiều tiếng thét dữ dội hơn, làm rung chuyển cả buôn làng "Giết!". Tiếng thét của anh đã khích lệ, dục giã cả buôn làng đứng dậy chung sức, chung lòng cùng đánh Mỹ và chỉ trong chốc lát dưới sự chỉ huy của cụ Mết, họ đã giết chết mười tên Mỹ Ngụy và cứu Tnú. Sau đó anh đã xin gia nhập bộ đội đi làm giải phóng quân để trả thù cho quê hương đất nước và cả bà con dân làng Xô Man Tây Nguyên. Tnú là một anh hùng mang vẻ đẹp cao cả, ngời sáng, thấm đẫm chất lý tưởng.
Viết về chiến tranh suy cho cùng là viết về con người trong chiến tranh. Họ là những tấm gương chói ngời trong chiến đấu, dũng cảm kiên cường không sợ hy sinh gian khổ. Người chiến sĩ Lê Văn Nghêu trong tác phẩm Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc là một điển hình. Một chàng trai vùng quê nghèo, mười tám tuổi anh tham gia hoạt động cách mạng. Trong một trận chiến đấu quyết liệt với kẻ thù, anh đã
bị thương nặng, hai mắt anh không còn nhìn thấy gì nhưng anh vẫn quyết tâm trở lại đội ngũ chiến đấu. Một mình trên bãi cát mênh mông chờ xe tăng địch và anh suy nghĩ: "Mình là gì đây? Là một con người với hai cánh tay còn vững nhưng đôi mắt đã hơi mờ, với một viên cạc bin ...với một trái tim khỏe đến thế mà vẫn chảy máu vì cái tang quê hương và gia đình..." [ 68;83] Trận đánh diễn ra và kết thúc rất nhanh, trong trận đánh ấy, anh đã lập được chiến công vang dội. "Nghêu co chân đạp, đạp một cái vào người tổ viên tiểu liên, rồi, như một ánh chớp, anh đứng vụt dậy, anh mọc dậy như một mũi tầm vông nhọn hoắt mọc thẳng lên từ lòng đất mẹ, anh xuất hiện như một sự thật phi thường không một kẻ thù nào lường nổi. Ba thằng Mỹ ngồi ở đầu xe đã thấy anh, nhưng vũ khí trong tay chúng trở nên vô dụng.."[68;84]. Hai xe tăng P.18 chở đầy một trung đội Mỹ và một trung đội Ngụy to bằng cả một ngôi nhà cháy trụi. Trận chiến đấu và chiến thắng giòn giã ấy của người chiến sĩ Lê Văn Nghêu xuất phát từ trong nhận thức và hành động của anh chỉ có một khao khát duy nhất là đánh đuổi kẻ thù đem lại hòa bình độc lập cho dân tộc: "Nghêu đặt một bàn tay lên ngực, anh muốn bóp nát quả tim đang muốn chảy máu của mình, đè nó xuống, giữ nó lại. Anh biết chức trách thiêng liêng của anh lúc này là phải nhìn, phải hiểu cho tường tận đối tượng chiến đấu của anh, thằng Mỹ ! Trước nay anh mới chỉ biết nó qua thằng Ngụy, bây giờ anh phải trực tiếp cắm lưỡi lê vào chính giữa tim nó "[ 68;80].
Hành động anh hùng dũng cảm trong chiến đấu là hành động phổ biến của các nhân vật trong sáng tác của Nguyên Ngọc. Chị Thanh trong tác phẩm Đất lửa cũng là một tấm gương điển hình về người anh hùng. Khi chồng hy sinh, chị quyết không chuyển nhà đi nơi khác mà nhất quyết ở mãi trong căn nhà nhỏ giữa xóm với mục đích: giữ và bảo vệ hai khẩu súng chồng chôn nơi góc vườn, mặc cho "những lời chửi rát mặt của cha", "những câu nói mát moi ruột, moi gan của bà mẹ chồng"[65;l 14].
Chị là một con người luôn biết đặt lợi ích cách mạng lên trên hết. Chị luôn nhớ như in lời dặn của chồng: "Tôi chôn nó ở đó. Nó còn quí hơn cả sinh mệnh của vợ chồng mình, quí hơn cả hai đứa con của chúng ta" [65;114]. Với chị, cách mạng còn, đất nước còn thì hạnh phúc gia đình của chị cũng tồn tại. Sự nghiệp cách mạng là thiêng liêng, và quan trọng hơn cả. Trong cuộc chiến đấu một mất, một còn với kẻ thù thì sinh mệnh của những đứa con, tình yêu vợ chồng cũng không lớn bằng sinh mệnh
cách mạng. Như chị Út Tịch trong tác phẩm Người mẹ cầm súng của Nguyễn Thi cũng từng nói với chồng: "Em đang có thai, còn gà mái thì còn gà giò".
Đó là chị Chiện trong truyện ngắn cùng tên Chiện, Nguyên Ngọc thể hiện một ý chí chiến đấu kiên cường xuất phát từ lòng căm thù giặc sâu sắc. Chị từng nếm trải những nổi đau quá lớn do tội ác của kẻ thù gây ra, do đó chị quyết tâm chiến đấu đến cùng. Mặc dù bụng mang dạ chửa, không nề hà, chị tổ chức một trận đánh táo bạo và đầy sáng tạo: "Chị cuốn phăng chiếc chiếu đắp của mẹ, chị vào buồng cuốn luôn cả chiếc chiếu của mình, chiếc chiếu ngày cưới của vợ chồng chị trong đó có mùi không sao tả nổi của người chồng đã mất"[63;59] để làm phương tiện đánh giặc. Chị đánh giặc với lòng căm thù giặc sâu sắc và ý chí quyết tâm trả thù cho chồng cho, con, chị từng hứa: "Anh Khảm ơi, em trả thù cho anh đây...con ơi, mẹ đánh trận này cho con!
[63; 61].
Chị Thắm trong Đất Quảng là một phụ nữ nông dân, chị vừa đảm việc nhà, vừa giỏi việc nước, chị là người tiêu biểu cho vẻ đẹp toàn vẹn của người phụ nữ Việt Nam.
Hình ảnh chị, với một cây cối chiến lợi phẩm chạy băng băng từ đồn về tới chỉ huy sở trung đoàn, rồi cô được bộ đội giao cho việc áp giải năm chục tù binh Âu Phi : "Bọn âu phi đi trước, Thắm lận đầy hai túi lựu đạn đi sau. Tới đường một trăm bọn tù binh nhận ra đường ô tô, nhìn trước, nhìn sau thấy cô độc một cô gái nhỏ đi theo, mấy thằng nháo nhác muốn bứt dây chạy. Thắm giãn tái mặt, cổ sải chân vượt lên trước mặt bọn tù binh. Lũ giặc nằm rạp xuống hết không bị thương nhưng từ đó chúng răm rắp tuân theo lệnh cô" [71;4]. Và lần này về cô được bầu xuất sắc. Đối với chị, trong tình yêu cũng hết sức phi thường: "Nếu ngày trước Thắm đã thiết tha bồi hồi yêu Quế trong những đêm trăng trong sáng và vô tư thì bây giờ tình yêu ấy của chị trở nên đau đớn và thiêng liêng, chị có thể mất Quế bất cứ lúc nào, nhưng chưa bao giờ như bây giờ chị biết dù Quế không còn nữa, chị cũng sẽ đi tiếp con đường của chồng, làm trọn sự nghiệp của chồng để lại, chị sẽ dũng cảm và can trường đi đến tận những mơ ước thiêng liêng của chồng. Tình yêu của chị đã lớn hơn là một tình yêu" [71;6]. Từ tình yêu mãnh liệt, từ cái chết đau đớn của chồng, giúp chị nhìn rõ bộ mặt của kẻ không đội trời chung và chị vững vàng trong trận đấu quyết liệt. Từ người vợ bình thường chị đã trở thành người đồng chí của anh "Dù Quế không còn nữa, chị cũng sẽ đi tiếp con