Chương 2: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT VỀ CON NGƯỜI - THỜI GIAN NGH Ệ THUẬT VÀ KHÔNG GIAN NGHỆ THUẬT TRONG VĂN XUÔI
2.2. Th ời gian nghệ thuật và không gian nghệ thuật
2.2.1. Th ời gian nghệ thuật
Thời gian là một phạm trù triết học, là hình thức tồn tại của thế giới. Thời gian nghệ thuật là thời gian mà người nghệ sĩ cảm nhận, lĩnh hội và thể hiện một cách nghệ
thuật trong tác phẩm. Thời gian tự nhiên vận động và phát triễn theo qui luật một chiều và mang tính khách quan. Trong tác phẩm nghệ thuật, thời gian được tái tạo lại mang tính chất chủ quan của tác giả; là thời gian được quan niệm, cảm nhận, lý giải theo một ý tưởng nghệ thuật của người nghệ sĩ. Vì mang tính chất chủ quan của tác giả nên thời gian nghệ thuật mang tình chất tự do hơn. "Trong nghệ thuật thời gian có thể rong ruổi ngược xuôi một cách tự do" [92;39]. Thời gian tự nhiên khách quan vận động theo trật tự không thể đảo ngược còn thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược, đang hiện tại có thể quay về quá khứ hoặc thấy trước tương lai, nó biến đổi một cách tự do:
"Khác với thời gian được đo bằng đồng hồ và lịch, thời gian nghệ thuật có thể đảo ngược, quay về quá khứ có thể bay lượn tới tương lai xa xôi, có thể dồn nén một khoảng thời gian dài trong chốc lát thành vô tận. Thời gian nghệ thuật được đo bằng nhiều thước đo khác nhau, bằng sự lặp lại đều đặn của các hiện tượng đời sống được ý thức"[25;219].
Thời gian nghệ thuật mang tính đa chiều. Nó có vai trò trong việc thể hiện nhân vật. Mỗi loại nhân vật có sự cảm nhận thời gian khác nhau gắn với một kiểu tổ chức thời gian. Nhân vật trong sáng tác của Nguyên Ngọc là những con người sử thi, nghĩa là đời sống của chúng diễn ra trong các thời gian mang tính sự kiện nối tiếp. Nó là thời gian của các biến cố lịch sử, các sự kiện xã hội như các mốc của một trận đánh, một phong trào lao động...Tính cách, số phận nhân vật được hoàn thiện dần trong thời gian đó. Cuộc đời của Núp trong tác phẩm Đất nước đứng lên lớn lên và trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Pháp với bao sự kiện mà anh phải khắc phục mọi khó khăn, để vượt qua chiến đấu và chiến thắng kẻ thù xâm lược. Từ chỗ anh không hiểu Pháp như thế nào đến chỗ hiểu được bản chất độc ác tàn bạo của chúng, anh đã đoàn kết bà con các buôn làng cùng chiến đấu.
Cuộc đời Tnú trong tác phẩm Rừng xà nu được tính bằng mốc thời gian: Tnú cùng Mai làm liên lạc cho anh Quyết, giặc Pháp giết hại anh Quyết, bà Nhan, anh Quyết dạy Tnú và Mai học chữ, Mai bị bắt, dân làng Xô Man nổi dậy, sau "ba năm Tnú đi lực lượng"[76;134] ...Đó là khoảng thời gian xác thực của các sự kiện, các biến cố. Dù trình tự câu chuyện kể có thể đảo lộn nhưng mạch thời gian vẫn tuần tự vì cái nền vẫn là sự kiện lịch sử.
Cuộc đời của hai chú cháu Cắm trong tác phẩm Rẻo cao được tác giả kể lại bằng các mốc thời gian tham gia cách mạng: từ lúc "Khi Cách mạng đã lên rồi" [76; 8] đến khi "Thắng giặc rồi" [76; 11] để thấy được cả cuộc đời họ cống hiến cho cách mạng.
Cắm tính tuổi trưởng thành cho người cháu của mình cũng rất là Tây Nguyên: "Cắm cứ tính tuổi của nó bằng mùa mưa. Một mùa mưa, hai mùa mưa, ba mùa mưa. Thằng bé lúc đầu còn như một con bê, sau nó đã trở thành một con cọp... Cứ mỗi mùa mưa, Cắm lại quệt cho nó một cái quệt than đen sì lên cây cột nhà. Năm cái quệt, sáu cái quệt, bảy cái quệt..."[16; 6]. Ở nhân vật Vàng Thị Mỹ trong tác phẩm Mùa hoa thuốc phiện cuối cùng, tác giả lại nói về sự đổi đời của một con người "từ mùa hoa thuốc phiện đầu tiên" đến "mùa hoa thuốc phiện cuối cùng" khi chưa gặp cách mạng và sau khi gặp cách mạng của Vàng Thị Mỹ. Quá trình trưởng thành của Y Kơ bin, Y khung trong tác phẩm Kỷ niệm Tây Nguyêncũng được tác giả miêu tả trong thời gian từ khi cuộc khởi nghĩa bắt đầu ở Tây Nguyên đến khi kháng chiến đã ba năm.
Khi xây dựng nhân vật anh hùng, Nguyên Ngọc đã đặt nhân vật trong một khoảng thời gian nhất định để phản ánh trung thành bước đi của nhân vật. Các nhân vật trong sáng tác của Nguyên Ngọc chủ yếu được miêu tả trong một khoảng thời gian lịch sử, thời gian sự kiện xã hội, đánh dấu bằng sự mở đầu và sự tiếp nối của những hoạt động Cách mạng và kháng chiến. Trong khoảng thời gian ấy, tác giả đã đi sâu thể hiện được một cách tập trung nhất, cô đúc nhất những phẩm chất của nhân vật anh hùng và đồng thời khắc sâu sự trưởng thành về tư tưởng của nhân vật.
Đi sâu khắc họa nhân vật trong một thời điểm nhất định nào đó, Nguyên Ngọc không hoàn toàn miêu tả nhân vật theo mạch thẳng xuôi chiều mà có sự đan xen giữa thời gian hiện tại và thời gian quá khứ. Khi nghe anh Núp hát, chị Liêu đã nhớ lại tiếng hát của anh mười mấy năm về trước: "Nó thanh thoát khỏe mạnh như con chim phí vỗ cánh bay trong nắng buổi sáng sớm. Bây giờ thì khác rồi, tiếng hát vẫn còn khỏe mạnh nhưng nó rắn chắc hơn, đằm xuống hơn, chín chắn hơn mà lại có vẻ thách thức kẻ thù"[13;66]. Chỉ một đoạn hồi tưởng ngắn thôi nhưng chúng ta có thể thấy được anh Núp đã có sự trưởng thành vượt bậc trong tính cách cũng như khí phách của mình.
Thời gian của những hồi tưởng, những kỷ niệm của nhân vật thường gắn liền với một vùng, một miền, với những cuộc nổi dậy, với những chiến dịch, những sự kiện lớn
lao, không hề bị xáo trộn. Ký ức xa xôi vẫn xác thực, không có kiểu thời gian hư ảo mang màu sắc tôn giáo, tâm linh hay kiểu thời gian như sản phẩm của "dòng ý thức"
cá nhân. Qua dòng hồi tưởng của cụ Mết kể với bà con buôn làng về cuộc đời Tnú lúc con nhỏ, các sự kiện lần lượt hiện ra trước mắt người đọc về phẩm chất của người anh hùng: Mai và Tnú làm liên lạc cho cán bộ cách mạng Quyết, hai đứa luồn như con sóc qua các hốc đá cheo leo, tiếp tế lương thực cho cán bộ, những đêm Tnú đi canh cho cán bộ ngủ trong rừng, những ngày hai đứa học chữ...Hay thời gian thấm đẫm hơi thở của lịch sử như cái đêm cả làng tụ tập ở nhà cụ Mết để mừng Tnú thoát ngục trở về và đọc thư anh Quyết cho cả làng nghe. Đêm đó cả làng theo cụ Mết vào rừng lấy vũ khí chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa. Kỷ niệm đau thương hiện về trong tâm tưởng của Tnú đều gắn liền với những sự kiện trọng đại của dân làng. Nhất là những sự kiện đêm đêm dân làng Xô Man mài vũ khí chuẩn bị chiến đấu hay là cảnh dân làng bị bọn Mỹ Ngụy đàn áp tra tấn, cảnh Dít bị chúng uy hiếp và đau đớn, nhất là cảnh anh phải chứng kiến những trận roi sắt giáng xuống người của vợ con anh, và rồi Mai cùng với đứa con trai chưa đầy tháng tuổi đã chết...
Nhà văn lại đưa người đọc sống lại những sự kiện của người con gái đất Quảng anh hùng trong tác phẩm Đất Quảng. Ký ức của Thắm gắn với kỷ niệm về anh Quế, kỷ niệm về những đêm tổ du kích đi gỡ lựu đạn đồn Tây, những đêm "vất vả đào hầm bí mật", những ngày "Tây càn bốn mặt", "những trận đánh mở đường gan góc và tuyệt vọng" [71;4]. Hay ký ức của chị gắn liền với những ngày đình chiến, kỷ niệm của vợ chồng chị trong những ngày tháng tù đày, những đêm sám hối trong nhà tù. Dòng ký ức của chị thường thường trở về với các điểm lịch sử trọng đại nhất của vùng đất này, có những kỷ niệm đẹp đẽ đáng yêu, cũng có những kỷ niệm gắn liền với lòng căm thù sâu sắc đối với kẻ thù. Những ngày đồng khởi, những ngày giành dật với kẻ thù từng tấc đất...Do thời gian sử thi thường triển khai theo chiều hướng tuyến tính: Quá khứ - hiện tại - tương lai, trong đó hiện tại luôn là quan trọng nhất. Tác phẩm của Nguyên Ngọc ít sử dụng kỷ thuật lồng ghép, xáo trộn thời gian. Tuy vậy, trong sáng tác của ông đã có sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa thời gian quá khứ và thời gian hiện tại. Cùng với sự sắp xếp, tổ chức, liên kết các sự kiện liên quan đến sự phát triển tính cách của
nhân vật, tác giả đã làm nổi bật những phẩm chất ngời sáng của nhân vật anh hùng, đồng thời lý giải được sự trưởng thành của nhân vật một cách tự nhiên hơn.
Với Nguyên Ngọc, cuộc sống hiện tại là sự dồn tụ của một quá trình từ đau thương đến quật khởi. Cũng chính vì vậy mà ông thường hay nói về những cuộc lên đường, những cuộc ra đi. Chị Thanh (Đất lửa) ra đi từ vũng máu của chồng. Chị Thắm (Đất Quảng) ra đi với kỷ niệm xoáy sâu: "một đôi mắt thiết tha trầm ngâm của chồng, một tiếng khóc u oa của con trên nền xi măng lạnh ngắt. Tnú (Rừng xà nu) ra đi từ cái chết thê thảm của vợ con và mười ngón tay bị đốt cụt vì tội ác của giặc. Cũng từ những cuộc ra đi như vậy ta sẽ hiểu sức mạnh dường như được nhân lên gấp bội bởi ở con người.
Đặc biệt trong các sáng tác của mình, bằng lối kết cấu mở trong câu chuyện về người anh hùng, tác giả giúp người đọc có thể thấy được những dự báo về tương lai cả số phận nhân vật cũng như sức trỗi dậy của dân tộc. Trong tác phẩm của Nguyên Ngọc, các thế hệ nối tiếp nhau cùng đánh giặc, thế hệ già là những nhân vật như Bok Pa, Bok Sung, cụ Mết, cụ Xớt, ông già sông Trúc. Họ là những pho sử sống là những chứng nhân lưu giữ toàn bộ cuộc đời của đất nước, của dân tộc. Nối tiếp thệ hệ này là những thanh niên như : Núp, Tnú, Dít, Mai. Sau thế hệ thanh niên lại có những em bé như Tun, Khíp, Xá, Bé Heng... bao lớp cha con nối tiếp nhau đánh giặc, bảo vệ cán bộ Đảng, bảo vệ Cách mạng. Có thể nói đó là những cuộc chạy tiếp sức không mệt mỏi như truyền thống lịch sử ngàn đời nay của dân tộc ta. Sự lưu chuyển các thế hệ được nhà văn miêu tả bằng phương tiện thời gian làm cho hình tượng có tính tự nhiên và giàu chất sử thi.