VIẾT VIẾT VĂN BẢN THUYẾT MINH GIẢI THÍCH MỘT HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN
2. Tìm hiểu tri thức về kiểu văn bản
Để HS có thể viết được văn bản rõ ràng, đầy đủ, đúng quy cách, GV cần hướng dẫn HS tìm hiểu đặc điểm của VB thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên. GV có thể tổ chức hoạt động theo một số gợi ý sau:
– Trước tiên, kích hoạt hiểu biết nền của HS về kiểu VB thông tin giải thích một hiện tượng tự nhiên đã được học ở phần Đọc; về cách viết một VB thuyết minh đã học ở lớp 6 và 7 (VB thuyết minh thuật lại một sự kiện, VB thuyết minh về quy tắc hoặc luật lệ trong một trò chơi hay hoạt động).
– Sau đó, yêu cầu HS đọc nội dung trình bày khái niệm, yêu cầu của kiểu VB, xem SGK, xác định từ ngữ quan trọng và nêu câu hỏi về những điều chưa rõ nếu có.
– Tiếp theo, GV nhận xét, đánh giá kết quả thực hiện nhiệm vụ của HS, hướng dẫn HS chốt lại một số nội dung quan trọng liên quan đến khái niệm, yêu cầu của kiểu VB.
3. Hướng dẫn phân tích kiểu văn bản
GV yêu cầu HS đọc thầm VB Nhật thực và nguyệt thực khác nhau như thế nào?, chú ý đến những phần được đánh số và box thông tin tương ứng. Tiếp theo, GV cho HS thảo luận theo nhóm đôi với các câu hỏi hướng dẫn phân tích kiểu VB bên dưới. Sau đó, GV nhận xét, đánh giá và hướng dẫn HS chốt lại đặc điểm, yêu cầu của kiểu VB bằng một số từ khoá cơ bản.
4. Viết theo quy trình
GV dựa vào quy trình viết trong SGK để hướng dẫn HS viết.
– Trước tiên, GV yêu cầu HS đọc nhanh phần Hướng dẫn quy trình viết, xem SGK để có sự hình dung tổng quát về quy trình viết kiểu VB này và xác định những điểm cần lưu ý khi thực hiện từng bước trong quy trình viết kiểu VB thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên. Sau đó, GV cho HS thảo luận nhóm và điền thông tin vào bảng tóm tắt sau:
TÌM HIỂU QUY TRÌNH VIẾT BÀI VĂN THUYẾT MINH GIẢI THÍCH MỘT HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN
Quy trình viết Thao tác thực hiện Điều cần lưu ý
Bước 1: Chuẩn bị trước khi viết
Xác định đề tài, kiểu bài:
…
Xác định mục đích viết, người đọc:
…
Thu thập tư liệu:
…
Bước 2: Tìm ý và lập dàn ý
Tìm ý:
…
Lập dàn ý:
…
Bước 3: Viết bài Thực hiện viết bài
…
Bước 4: Xem lại và chỉnh sửa, rút kinh nghiệm
Xem lại và chỉnh sửa:
…
Rút kinh nghiệm:
…
Lưu ý: GV nhắc nhở HS có thể sử dụng bảng này khi thực hiện hoạt động ở từng bước. Với mỗi bước cụ thể, HS sẽ dựa vào bảng tóm tắt để thực hiện.
– Tiếp theo, cần hướng dẫn HS xác định các tiêu chí đánh giá bài viết dựa trên yêu cầu của kiểu VB đã tìm hiểu trước đó. Kết thúc hoạt động này, GV cần tổ chức cho HS đọc, tìm hiểu Bảng kiểm kĩ năng viết bài văn thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên, xem SGKvà hướng dẫn HS cách sử dụng bảng kiểm này trong quá trình viết cũng như khi xem lại và chỉnh sửa.
– Sau đó, GV tổ chức cho HS lần lượt thực hiện các hướng dẫn theo bốn bước của quy trình viết. GV có thể linh hoạt sử dụng kết hợp đa dạng các hình thức dạy học khác nhau (cá nhân, nhóm đôi, nhóm lớn, toàn lớp, trên lớp, ở nhà) ở từng bước sao cho phù hợp với điều kiện dạy học cụ thể của từng lớp.
Bước 1: Chuẩn bị trước khi viết(Xác định đề tài, mục đích, người đọc, thu thập tư liệu) GV có thể giao đề bài và hướng dẫn HS lựa chọn đề tài ở nhà (hiện tượng tự nhiên mà các em cảm thấy thú vị, muốn giải thích), cần tránh việc áp đặt cả lớp cùng thuyết minh về một hiện tượng tự nhiên mà GV chọn sẵn. Sau đó, GV yêu cầu HS/ nhóm HS tiến hành thu thập tư liệu về hiện tượng tự nhiên muốn giải thích để chuẩn bị cho các bước tiếp theo sẽ tiến hành trên lớp. HS có thể thu thập tư liệu dựa theo mẫu phiếu học tập gợi ý sau:
PHIẾU THU THẬP TƯ LIỆU CHO BÀI VĂN THUYẾT MINH GIẢI THÍCH MỘT HIỆN TƯỢNG TỰ NHIÊN
Tên tư liệu Nguồn thu thập Nội dung tư liệu cần cho bài viết
GV lưu ý HS cần dựa vào gợi ý trong SGK để xác định mục đích viết, người đọc giả định và cách thức thu thập tư liệu.
Bước 2: Tìm ý, lập dàn ý
Trên lớp, sau khi HS tìm hiểu về yêu cầu của kiểu VB, GV hướng dẫn HS/ nhóm HS dựa trên tư liệu thu thập được tiến hành tìm ý và lập dàn ý theo hướng dẫn của SGK.
Sau khi HS lập xong dàn ý, GV cho HS chia sẻ kết quả với nhau để các em nhận xét, góp ý, chỉnh sửa, hoàn thiện phần này. GV có thể yêu cầu HS nộp bài viết kèm theo dàn ý để đánh giá yêu cầu cần đạt “biết viết VB bảo đảm các bước”.
Bước 3: Viết bài
Bước này có thể cho HS thực hiện trên lớp hoặc ở nhà, viết theo hình thức cá nhân hay nhóm đôi dựa trên dàn ý đã lập.
GV nhắc HS khi viết bài, cần bám vào dàn ý và Bảng kiểm kĩ năng viết bài văn thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên, xem SGK để viết đúng yêu cầu.
GV cũng lưu ý HS, sau khi viết xong bản nháp, dùng bảng kiểm để tự điều chỉnh bài viết trước khi đánh giá lẫn nhau trên lớp.
Bước 4: Xem lại và chỉnh sửa, rút kinh nghiệm
Bước này nên thực hiện trên lớp để HS được đánh giá, học tập kinh nghiệm lẫn nhau, đồng thời, GV cũng có nhiều căn cứ đánh giá việc thực hiện kĩ năng viết kiểu VB thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên ở HS. GV có thể tổ chức cho HS đọc bài viết và đánh giá nhau theo nhóm hoặc toàn lớp.
Trước tiên, ở vai người đọc, GV hướng dẫn HS dùng bảng kiểm, xem SGK để đánh giá và chỉ rõ (những) ưu điểm, hạn chế của bài viết bằng cách trả lời hai câu hỏi, xem SGK để hỗ trợ bạn tiếp tục điều chỉnh bài viết.
Sau đó, có thể phát cho mỗi HS một tờ giấy note để yêu cầu các em chia sẻ ít nhất một kinh nghiệm rút ra được từ bài học viết VB thuyết minh giải thích một hiện tượng tự nhiên và dán lên bảng lớp.
NÓI VÀ NGHE
NGHE VÀ NẮM BẮT NỘI DUNG CHÍNH TRONG THẢO LUẬN NHÓM, TRÌNH BÀY LẠI NỘI DUNG ĐÓ
1. Yêu cầu cần đạt
Nắm bắt được nội dung chính mà nhóm trao đổi, thảo luận và trình bày lại được nội dung đó.
2. Thực hành nói và nghe GV chú ý:
– Bài học Nói và nghe này không có nội dung tích hợp với phần Viết trước đó, do vậy, GV nên lưu ý về cách thức tổ chức để triển khai dạy học yêu cầu cần đạt trên.
– Trong bài học này, HS cần được luyện tập để hình thành hai biểu hiện của yêu cầu cần đạt: nghe và nắm bắt nội dung chính trong thảo luận nhóm; trình bày lại nội dung đó.
Vì vậy, mặc dù nội dung bài học không tích hợp với phần Viết trước đó, nhưng GV có thể sử dụng những hiểu biết nền của HS về hai kĩ năng đã học ở các lớp dưới là: nghe và tóm tắt được các ý chính do người khác trình bày (nghe và tóm tắt nội dung trình bày của các thành viên khi thảo luận nhóm), trình bày một vấn đề cụ thể (trình bày lại nội dung chính của một cuộc thảo luận nhóm).
GV có thể tổ chức dạy học phần này như sau:
– Vòng thảo luận nhóm 1: GV chia lớp thành các nhóm và yêu cầu tổ chức một cuộc thảo luận về chủ đề theo gợi ý của SGK hoặc một chủ đề khác liên quan đến chủ điểm Những bí ẩn của thế giới tự nhiên. Trong quá trình thảo luận, mỗi thành viên đều có nhiệm vụ nghe và nắm bắt nội dung chính của cuộc thảo luận để trình bày lại nội dung ấy với các thành viên trong nhóm mới (vòng 2).
– Vòng thảo luận nhóm 2: GV cấu trúc lại các nhóm sao cho nhóm mới (vòng 2) đều có ít nhất một đại diện đến từ các nhóm đã thảo luận ở vòng 1. Sau đó, GV yêu cầu mỗi thành viên trong nhóm mới tạo thành ở vòng 2 trình bày lại nội dung thảo luận của nhóm mình (ở vòng 1) cho các thành viên của nhóm mới (ở vòng 2) nghe.
2.1. Khởi động
GV có thể kích hoạt hiểu biết nền của HS liên quan đến kĩ năng của bài học bằng một số câu hỏi như:
– Để nghe và tóm tắt nội dung trình bày của người khác, chúng ta cần thực hiện những thao tác nào?
– Để trình bày lại những nội dung chính mà nhóm mình đã trao đổi, thảo luận cho người khác nghe, theo em, chúng ta cần chú ý điều gì và nên thực hiện như thế nào cho hiệu quả? Việc trình bày ấy có gì giống và khác với việc trình bày ý kiến của cá nhân em về một vấn đề trong đời sống (đã học ở lớp 6 và 7)?
2.2. Hướng dẫn học sinh chuẩn bị nghe, nắm bắt nội dung chính trong thảo luận nhóm và trình bày lại nội dung đó
GV hướng dẫn HS chuẩn bị nghe để nắm bắt nội dung chính trong thảo luận nhóm theo các hướng dẫn cụ thể của SGK như sau:
– Bước 1: Chuẩn bị nghe
GV có thể sử dụng phương pháp đàm thoại gợi mở và hướng dẫn HS đọc SGK để xác định những việc cần chuẩn bị.
– Bước 2: Lắng nghe và nắm bắt nội dung chính
Yêu cầu HS đọc SGK định hướng các thao tác cần thực hiện để lắng nghe và nắm bắt thông tin cho hiệu quả. Ngoài ra, GV cũng có thể gợi nhắc thêm về những lưu ý khi nghe và tóm tắt nội dung trình bày của người khác mà HS đã học ở lớp 6 và 7 để vận dụng trong tình huống này.
– Bước 3: Trình bày lại những nội dung chính đã trao đổi, thảo luận
Tổ chức cho HS đọc SGK, tìm hiểu những hướng dẫn cụ thể của SGK. Ở bước này, GV cũng có thể làm rõ thêm cho HS về sự khác biệt trong cách trình bày lại nội dung chính mà nhóm mình đã trao đổi, thảo luận với việc trình bày ý kiến cá nhân về một vấn đề xã hội (đã học ở lớp 6 và 7): chú ý trình bày trung thực, khách quan, chính xác, đầy đủ với người nghe về những nội dung mà nhóm mình đã trao đổi, thảo luận; tránh việc để ý kiến chủ quan của bản thân làm ảnh hưởng đến nội dung trao đổi, thảo luận của tập thể nhóm.
GV dặn dò HS đọc kĩ các thao tác cần thực hiện trước khi trình bày theo hướng dẫn của SGK để xác định thời điểm thực hiện các thao tác ấy.
GV yêu cầu HS tìm hiểu nội dung bảng kiểm trong SGK và hướng dẫn HS cách sử dụng bảng kiểm ở hai vòng thảo luận nhóm để tự đánh giá cách thực hiện kĩ năng của bản thân. Cụ thể như sau:
– Các tiêu chí đánh giá bước chuẩn bị nghe, lắng nghe và nắm bắt nội dung chính, HS tự đánh giá cách thực hiện kĩ năng của bản thân ở vòng thảo luận 1.
– Các tiêu chí đánh giá bước trình bày lại nội dung trao đổi, thảo luận, HS tự đánh giá cách thực hiện kĩ năng của bản thân ở vòng thảo luận 2.
Riêng đối với nhóm tiêu chí đánh giá bước trình bày lại nội dung trao đổi, thảo luận, HS có thể sử dụng để tiến hành đánh giá lẫn nhau sau khi thực hiện xong nhiệm vụ trình bày lại nội dung trao đổi, thảo luận với các thành viên của nhóm mới ở vòng thảo luận 2.
2.3. Tổ chức cho HS thực hành nói và nghe, nói và nghe tương tác
Trước tiên, GV cần tổ chức cho HS trao đổi, thảo luận về một chủ đề cho trước ở vòng thảo luận 1 theo hướng dẫn ở trên. Ở bước này, GV nhắc nhở HS nghe và nắm bắt nội dung chính trong quá trình thảo luận nhóm để chuẩn bị nội dung trình bày ở vòng thảo luận 2.
Sau đó, GV chia nhóm lại, tổ chức cho HS thực hiện vòng thảo luận 2 và yêu cầu cá nhân HS trong các nhóm trình bày nội dung thảo luận của nhóm mà bản thân đã tham gia thảo luận ở vòng 1.
Khi HS trình bày nội dung chính mà mình đã tham gia trao đổi, thảo luận ở vòng 1, GV đồng thời giao nhiệm vụ cho các HS còn lại trong nhóm ở vòng 2 thực hành rèn luyện kĩ năng nghe: HS nghe phần trình bày của bạn và đánh giá theo những tiêu chí đã thống
nhất trước đó (xem nội dung nhóm tiêu chí trình bày lại nội dung trao đổi, thảo luận ở bảng kiểm trong SGK), cần chú ý ghi chép minh chứng để làm căn cứ đánh giá, có thể nêu câu hỏi về những điều chưa rõ.
Sau khi HS trình bày xong, GV hướng dẫn HS thực hiện nhiệm vụ nói và nghe tương tác bằng cách: xác định rõ vai và nhiệm vụ của người nói, người nghe ở hoạt động trao đổi về nội dung, cách thức trình bày; nhận xét, đánh giá lẫn nhau về việc trình bày lại những nội dung chính đã trao đổi, thảo luận trước đó.
ÔN TẬP
Trước khi ôn tập, GV cần hướng dẫn HS tự làm các bài tập trong mục Ôn tập trong SGK ở nhà. Trên lớp, GV tổ chức cho HS trình bày các bài tập đã làm.
Câu 1: GV có thể tổ chức cho HS xác định nhanh một số đặc điểm của VB thông tin giới thiệu một hiện tượng tự nhiên bằng hình thức trả lời miệng hoặc viết.
Câu 2: GV hướng dẫn HS xem lại kết quả thực hiện nhiệm vụ học tập về các VB Bạn đã biết gì về sóng thần?, Sao băng là gì và những điều cần biết về sao băng để hoàn thành nhiệm vụ học tập. GV có thể hướng dẫn HS sử dụng bảng sau để tóm tắt ở nhà, sau đó, đến lớp tổ chức cho các em trao đổi kết quả theo nhóm/ cặp để thống nhất nội dung trả lời:
Phương diện tóm tắt Bạn đã biết gì về sóng thần?
Sao băng là gì và những điều cần biết về sao băng
Mục đích viết Nội dung chính Cấu trúc
Cách trình bày thông tin Nhan đề và đề mục
Thông tin cơ bản và một số thông tin chi tiết
Phương tiện phi ngôn ngữ
Câu 3: GV mời một số HS trình bày nội dung này theo gợi ý sau:
– Kiểu đoạn văn: diễn dịch.
– Câu chủ đề: Nhân dân lao động, đặc biệt nông dân là những người gần sen, hiểu sen, yêu sen và giống sen nhiều nhất.
Sau đó, GV hướng dẫn HS tóm tắt tri thức về đặc điểm của một số kiểu đoạn văn đã học.
Câu 4, 5: GV tổ chức cho HS trình bày nhanh, gọn theo hình thức cá nhân hoặc nhóm một số lưu ý/ bài học kinh nghiệm về việc viết VB giải thích một hiện tượng tự nhiên và kĩ năng nắm bắt nội dung chính trong thảo luận nhóm và trình bày lại những nội dung ấy.
GV có thể sử dụng một số kĩ thuật dạy học: công não, XYZ, trả lời bằng thẻ,…
Câu 6: GV có thể yêu cầu cá nhân HS suy ngẫm vài phút, viết ngắn gọn câu trả lời vào thẻ trong vòng 1 phút. Sau đó, có thể cho HS dán/ đính thẻ lên bảng lớp. Hoạt động này giúp mỗi HS có cơ hội chiêm nghiệm lại câu hỏi lớn của bài học, từ đó, hình thành thái độ yêu quý và có ý thức bảo vệ thiên nhiên.