Hệ hoạch định nguồn lực tổ chức trên điện toán đám mây Thuật ngữ ERP xuất hiện từ thập niên 1990, dần trở nên quen thuộc và thông dụng, Davenport [6] đã mô tả ERP là gói phần mềm tích h
Trang 1HỆ HOẠCH ĐỊNH NGUỒN LỰC TỔ CHỨC TRÊN ĐIỆN TOÁN ĐÁM MÂY
TRONG GIÁO DỤC HIỆN ĐẠI
ENTERPRISE RESOURCE PLANNING SYSTEM IN CLOUD COMPUTING
IN MODERN EDUCATION
NGUYỄN DUY THANH
Đại học Bách khoa TP HCM
NGUYỄN THỊ THANH THANH
Đại học Hoa Sen
CAO HÀO THI
Đại học Công nghệ Sài Gòn Tóm tắt
Hệ hoạch định nguồn lực doanh nghiệp hay tổ chức (ERP) và điện toán đám mây đang trở nên quan trọng trong thế giới công nghệ thông tin và truyền thông, đây là các mảng khác nhau của hệ thống thông tin hiện đại, và cũng có nhiều nghiên cứu riêng biệt về ERP và điện toán đám mây Thời gian gần đây, đã có một số nghiên cứu về ERP trên điện toán đám mây, tuy nhiên, ERP trên điện toán đám mây trong giáo dục lại chưa được nhiều sự quan tâm, không những ở Việt Nam và cả trên thế giới Trong bối cảnh đó, việc thực hiện một nghiên cứu về ERP trên điện toán đám mây trong giáo dục hiện đại là công việc cần thiết Mục tiêu của nghiên cứu này nhằm tiếp cận các khái niệm liên quan đến ERP và điện toán đám mây, chỉ ra các lợi ích của ERP trên điện toán đám mây trong giáo dục hiện đại, và một số ví dụ về mô hình ERP trên điện toán đám mây đã được áp dụng ở một số tổ chức giáo dục Ngoài ra, mô hình ERP trên ĐTĐM trong giáo dục (E-Edu) cũng được đề xuất để áp dụng cho các tổ chức giáo dục ở Việt Nam
Từ khóa: Điện toán đám mây, công nghệ thông tin, hệ hoạch định nguồn lực tổ chức, hệ thống
thông tin, giáo dục hiện đại
Abstract
Enterprise Resource Planning (ERP) and cloud computing are becoming more and more important in the world of Information Technology and communication, these are two different sectors of modern information systems, and there are several in-depth investigations about ERP and also cloud computing Recently, there are some studies on ERP in cloud computing, however, there are not many papers in Vietnam and also the globe, especially in the field of education In this scene, implementation a study on ERP in cloud computing in modern education is necessary work The objective of this research is approach the related concepts
in multi-dimensional, showing the benefits of ERP in cloud computing in modern education, and having some typical examples of model ERP on cloud computing that was applied in some educational institutions In addition, the model of ERP in cloud computing in modern education (E-Edu) is also proposed for applying to educational institutes in Vietnam
Key words: Cloud computing, Enterprise Resource Planning, information system, Information
Technology, modern education
1 Giới thiệu
Điện toán đám mây (ĐTĐM) đang là một khái niệm được sự chú ý ngày càng nhiều trong những năm qua, và là xu hướng chung của thế giới công nghệ Tuy nhiên, ĐTĐM không phải là công nghệ hoàn toàn mới, nó là sự kết hợp giữa các yếu tố của những dịch vụ công nghệ thông tin (CNTT) đã có sẵn từ lâu (v.d., cung cấp các phần mềm trên Internet, cho thuê cơ sở hạ tầng CNTT…) Các dịch vụ và ứng dụng trên ĐTĐM đang tăng trưởng đáng kể, thị trường dịch vụ ĐTĐM
Trang 2trong những năm gần đây trung bình tăng khoảng 40 % [4] Một số tác giả cho rằng ĐTĐM sẽ đại diện tương lai của việc sử dụng CNTT trong các tổ chức hay doanh nghiệp, Barnatt [3]; Velte & cộng
sự [30] cho rằng có được sức mạnh của máy tính trên ĐTĐM sẽ tác động sâu sắc đến ngành CNTT, các tổ chức sẽ không cần phải cài đặt phần mềm trên hệ thống thông tin (HTTT) của mình, và không cần phải mua phần cứng hay phần mềm mà chỉ đơn giản là thuê trực tuyến Bên cạnh đó, Hệ hoạch định nguồn lực doanh nghiệp hay tổ chức (ERP) (trong bài báo này dùng khái niệm hệ hoạch định nguồn lực tổ chức) được tích hợp thành những gói phần mềm với cơ sở dữ liệu phổ biến nhằm hỗ trợ cho các quy trình hoạt động của tổ chức [25] Kể từ khi hệ thống ERP hỗ trợ các quy trình cốt lõi của những cơ cấu tổ chức với nhiều quy mô và lĩnh vực khác nhau, thì ERP thường có quá trình tùy biến để phù hợp với nhu cầu của một tổ chức hay doanh nghiệp cụ thể, và thường được liên kết với các hệ thống phần mềm khác Do đó, sự thích nghi này cần phải được giải quyết trước khi được triển khai trên ĐTĐM Trong khi không còn nghi ngờ gì về việc ĐTĐM có thể mang lại lợi ích trong lĩnh vực văn phòng và sự hợp tác làm việc nhóm [3], thì cũng thật thú vị để xem xét các hình thức hoạt động khác nhau của một HTTT phức tạp như hệ thống ERP trên ĐTĐM Nhìn nhận một cách tổng thể thì cả ERP và ĐTĐM có thể đáp ứng nhiều yêu cầu của CNTT hiện tại, và là xu hướng phát triển của tương lai [11]
Mặt khác, hệ thống giáo dục ở hầu hết các quốc gia trên thế giới vẫn tiếp tục nghiên cứu về quy mô tối ưu và hình thức đào tạo thích hợp Ở một số nước, giáo dục được xem là quốc sách Chỉ tính riêng ở VN, có khoảng 290 trường đại học, cao đẳng có đào tạo liên quan đến CNTT và viễn thông Trong năm 2012, tỷ lệ tuyển sinh các ngành này là khoảng 11% trên tổng số chỉ tiêu, sinh viên đang theo các học ngành này tại các trường đại học và cao đẳng là khoảng 170,000 Bên cạnh
đó, Bộ Giáo dục và Đào tạo đang triển khai nhiều dự án liên quan tới CNTT (v.d., dự án mạng giáo dục và ứng dụng công nghệ thông tin trong giáo dục, dự án tin học hóa quản lý giáo dục…) [5] Đây
là những điều kiện thuận lợi để các tổ chức giáo dục hiện đại thực hiện triển khai các ứng dụng CNTT Do đó, việc nghiên cứu về ERP trên ĐTĐM trong giáo dục hiện đại là công việc hết sức cần thiết Mục tiêu của nghiên cứu này là tiếp cận các khái niệm liên quan đến ĐTĐM và ERP, chỉ ra các lợi ích của ERP trên ĐTĐM trong giáo dục hiện đại, và một số ví dụ về các mô hình ERP trên ĐTĐM được áp dụng ở một số tổ chức giáo dục Nghiên cứu không những giúp ích cho các tổ chức giáo dục mà còn phục vụ cho cả những người tham gia công tác trong lĩnh vực giáo dục Mặt khác, nghiên cứu cũng đóng góp thêm tri thức cho mảng nghiên cứu về ERP trên ĐTĐM
2 Tổng quan cơ sở lý thuyết
2.1 Điện toán đám mây
ĐTĐM ngày càng trở nên quan trọng hơn trong thế giới CNTT và truyền thông, và nó đang thay đổi thế giới theo cách giống như Internet đã làm Việc tìm kiếm một cơ sở hạ tầng động, có khả năng tương thích mà không gây trở ngại cho sự phát triển của tổ chức là lý do quan trọng nhất giải thích vì sao ĐTĐM ngày càng trở nên phổ biến hơn [16] Theo Iyer & Henderson [12], có các yếu tố được tạo nên bởi ĐTĐM mà các tổ chức cần phải hiểu rõ khi hình thành chiến lược phát triển ĐTĐM Những yếu tố này giúp tổ chức đạt được lợi thế cạnh tranh bằng cách tạo ra lợi thế về chi phí và sự thích ứng nhanh của tổ chức, đó là: kiểm soát giao diện, không phụ thuộc vào vị trí, độc lập với nguồn cung ứng, truy cập mọi nơi, môi trường kinh doanh ảo, khả năng định vị và truy vết,
và độ đàn hồi nhanh Những lợi ích của ĐTĐM không chỉ tiết kiệm chi phí CNTT mà còn với việc pha trộn và tối ưu các yếu tố trên để có thể thích ứng nhanh với sự thay đổi môi trường của tổ chức Đối với người phát triển ứng dụng CNTT, người quản lý hệ thống CNTT, hay người dùng cuối thì ĐTĐM mang lại những ý nghĩa khác nhau [16] Trong khi đó, Mell & Grance [17] cho rằng ĐTĐM
là một mô hình giúp phổ biến, dễ dàng thuận tiện, truy cập mạng theo yêu cầu để chia sẻ một nhóm các tài nguyên máy tính (mạng, máy chủ, lưu trữ dữ liệu, ứng dụng, và dịch vụ) được cung cấp và triển khai nhanh chóng, giảm thiểu các công việc quản lý hoặc tương tác với nhà cung cấp dịch vụ Mặt khác, Barnatt [3] nhận định rằng thế giới mới đầy hứa hẹn của ĐTĐM là nơi các trung tâm tích hợp dữ liệu sẽ biến mất, các phần mềm ứng dụng, và dữ liệu không còn được cài đặt và lưu trữ trên các thiết bị máy tính Thêm vào đó, các ứng dụng trên toàn tổ chức hay doanh nghiệp, các ứng dụng cá nhân, lưu trữ dữ liệu, và các tác vụ xử lý từ xa… Tất cả đều được truy cập thông qua đám
Trang 3mây Các thành phần cơ bản của ĐTĐM được thể hiện như ở Hình 1, trong đó bao gồm cơ sở dữ liệu, hệ thống mạng và lưu trữ, máy chủ, và các ứng dụng Theo Sun system [27], ĐTĐM thường
được chia thành 3 loại dựa trên gói tài nguyên máy tính trong các lớp dịch vụ khác nhau: (1) Cơ sở
hạ tầng như dịch vụ (Infrastructure as a Service - IaaS), (2) Nền tảng như dịch vụ (Platform as a
Service - PaaS) và (3) Phần mềm như dịch vụ (Software as a Service - SaaS) Trong đó, SaaS là
mô hình mà các ứng dụng được lưu trữ như dịch vụ bởi nhà cung cấp và người sử dụng, truy cập thông qua Internet Nó cũng là mô hình nhiều người sử dụng (multi-user) khi nhiều khách hàng sử dụng cùng mã chương trình nhưng có những không gian lưu trữ dữ liệu riêng biệt SaaS thích hợp cho những phần mềm mà không đòi hỏi sự tùy biến nhiều hoặc tích hợp với các ứng dụng khác [30] Bên cạnh đó, Mell & Grance [17] cũng đã mô tả những dạng dịch vụ khác nhau theo mô hình lớp và phân biệt các loại đám mây khác nhau như đám mây riêng (Private Cloud), đám mây công
cộng (Public Cloud), đám mây cộng đồng (Community Cloud), đám mây lai ghép (Hybird Cloud); sự
phân biệt này tùy thuộc vào đặc tính của từng mô hình dịch vụ ĐTĐM
Hình 1 Các thành phần của ĐTĐM (nguồn: Goel & cộng sự [11])
2.2 Hệ hoạch định nguồn lực tổ chức trên điện toán đám mây
Thuật ngữ ERP xuất hiện từ thập niên 1990, dần trở nên quen thuộc và thông dụng, Davenport [6] đã mô tả ERP là gói phần mềm tích hợp tất cả các luồng thông tin với các chức năng
kế toán, tài chính, nhân sự, chuỗi cung ứng, tiếp thị và bán hàng, thông tin khách hàng… của tổ chức trong một cơ sở dữ liệu chung Các hệ thống ERP được phát triển bởi các nhà cung cấp và được bán như một phần mềm đóng gói chuẩn đáp ứng nhu cầu cho nhiều tổ chức Mặc khác, theo Keshwani & Sharma [14], ERP hỗ trợ các quy trình hoạt động cốt lõi và phải phản ánh cấu trúc của
tổ chức với nhiều quy mô và lĩnh vực hoạt động đặc thù khác nhau Do đó hình thành hệ thống ERP dành từng ngành khác nhau như lĩnh vực y tế, giáo dục… Hệ thống ERP được đặt vào môi trường đám mây thì trở thành ERP trên ĐTĐM Hầu hết các đám mây được xây dựng sử dụng công nghệ
ảo hóa và cân bằng tải, cho phép các ứng dụng được triển khai trên nhiều máy chủ và nguồn cơ sở
dữ liệu [21] Các loại hình dịch vụ của ERP trên ĐTĐM được thể hiện như ở Hình 2
Hình 2 Các loại hình địch vụ ERP trên ĐTĐM (nguồn: Johnson [8])
Cơ sở hạ tầng đám mây
Người sử dụng - Client (Trình duyệt) Ứng dụng (ERP)
Nền tảng (Hệ điều hành - OS)
Cở sở hạ tầng đám mây
(Phần cứng)
Nền tảng đám mây
Người sử dụng - Client (Trình duyệt) Ứng dụng (ERP)
Nền tảng
Cở sở hạ tầng đám mây
(OS và phần cứng)
Ứng dụng đám mây
Người sử dụng - Client (Trình duyệt)
Ứng dụng Nền tảng
Cở sở hạ tầng đám mây
(ERP, OS, và phần cứng)
Lưu trữ
và Mạng
Máy chủ
Các ứng dụng
Cơ sở dữ liệu Lưc trữ và mạng máy chủ
lưc
Lư
Cơ sở
dữ liệu
Cơ sở dữ liệu Lưc trữ và mạng máy chủ
lưc
Lư
Trang 4IaaS cho ERP: khi sử dụng IaaS cho hoạt động của hệ thống ERP, các tổ chức thường thuê các tài nguyên máy chủ từ các nhà cung cấp dịch vụ đám mây Trong bối cảnh này, các tổ chức hay doanh nghiệp vẫn có thể lựa chọn nhà cung cấp giải pháp ERP và mua bản quyền phần mềm Đây
là mô hình hoạt động khả thi, các nhà cung cấp ERP và các nhà cung cấp dịch vụ ĐTĐM có khả năng hình thành các liên minh như một dịch vụ kết hợp [23] Mô hình tích hợp theo chiều dọc xảy ra khi các nhà cung cấp ERP đồng thời cung cấp luôn IaaS
PaaS cho ERP: không thực sự phù hợp cho việc cung cấp một hệ thống ERP Dịch vụ nền tảng ở mức độ này dành cho việc phát triển các phần mềm, kiểm thử, hoặc phân phối phần mềm, thực sự không dành cho một hệ thống tích hợp và đóng gói dành cho các hệ thống ERP [23]
SaaS cho ERP: vai trò của các nhà cung cấp dịch vụ ĐTĐM và ERP được liên kết với nhau (mô hình tích hợp theo chiều dọc) Thời gian gần đây, một số nhà cung cấp ERP truyền thống đã phát triển các phiên bản mới triển khai trên ĐTĐM (v.d., SAP, Abacus…) Điều này cho phép các tổ chức có thể lựa chọn được mô hình mà họ ưa thích như vận hành hệ thống ERP trên ĐTĐM nội bộ hoặc đám mây ở bên ngoài [23] Bên cạnh đó, sự khác nhau giữa hệ thống ERP cổ điển và giải pháp SaaS là tính tùy biến và hiệu quả về mặt chi phí, đặc biệt là tổng chi phí sở hữu [10]
Trên thế giới, những nhà cung cấp hệ thống ERP với thị phần ước tính: SAP (khoảng 30%), Oracle (21%), Sage (18%), Microsoft Dynamics (14%), SSA (7%)… [19] Bên cạnh đó, còn có hàng trăm nhà cung cấp hệ thống ERP nhỏ hơn cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SME) Các công ty lớn có các mô hình và kênh bán hàng khác nhau, v.d., Microsoft sử dụng kênh bán hàng gián tiếp và
đã xây dựng một hệ thống các đối tác cho việc triển khai hệ thống Dynamics [1] Những nhà cung cấp các dịch vụ ĐTĐM điển hình như Google: Google Apps (SaaS), EMC: VMware (IaaS), Microsoft: Azure Services (PaaS); Windows Live (SaaS), IBM: Lotus Live (SaaS); dịch vụ tư vấn công nghệ ĐTĐM, Amazon: Amazon DB (PaaS); Amazon EC2 (IaaS), Salesforce: kinh doanh ĐTĐM (SaaS); force.com (PaaS)…[30] Ngoài ra, còn có rất nhiều nhà cung cấp SaaS cho khách hàng cá nhân và SME, với các phần mềm như Zoho (cơ sở dữ liệu), Employ Ease (quản lý nhân sự), Clarizen (quản
lý dự án), Net Suite (các ứng dụng kinh doanh), Web Office (công cụ cộng tác)… [3] Trong khi đó, một số công ty ở VN cũng đã giới thiệu các giải pháp như Fast: Fast Business Online, Neo: Cloud SME, VNPT: Mega ERP; ERP Online, Viami: RVX Cloud Nói chung, các HTTT này chứa đựng những dữ liệu quan trọng và được tích hợp vào hệ thống ERP để hỗ trợ các quy trình hoạt động xuyên suốt của các tổ chức hay doanh nghiệp
Mặt khác, Iyer & Henderson [12] cũng đề cập đến các thuận lợi khi tổ chức hay doanh nghiệp
mở rộng kết nối ra bên ngoài với các đối tác trong cùng ngành hoặc các hiệu ứng gia tăng cạnh tranh dựa trên môi trường mạng Như vậy, ERP trên ĐTĐM sẽ tạo ra lợi thế rất lớn cho tổ chức trong việc trao đổi dữ liệu với bên ngoài (mô hình tích hợp B2B) Với xu thế phát triển Internet của thế giới đòi hỏi sự hợp tác chặt chẽ giữa các bên liên quan trong cùng ngành, khách hàng, giới học thuật, và chính phủ [4] Theo báo cáo về thị trường ERP của Panorama [20], chi phí thấp là một trong những điểm mạnh của các giải pháp ERP trên ĐTĐM Trong khi thị trường ERP trên ĐTĐM đang phát triển, các tổ chức vẫn lo lắng về rủi ro của các lỗ hỏng bảo mật Tuy nhiên, nguy cơ này
có vẻ không đáng phải lo ngại, giải pháp của các nhà cung cấp dịch vụ ERP trên ĐTĐM là an toàn
và đáng tin cậy, đây là điểm quan trọng mà người điều hành của tổ chức hay doanh nghiệp cần xem xét trong quá trình lựa chọn các giải pháp để triển khai Thực tế cho thấy, hơn một nửa số tổ chức
sử dụng dịch vụ ERP trên ĐTĐM xác nhận rằng đã tiết kiệm được trong khoảng 40% chi phí
3 Hệ hoạch định nguồn lực trên điện toán đám mây trong giáo dục hiện đại
3.1 Lý do nên triển khai hệ thống ERP trên ĐTĐM trong giáo dục
Một trong những lý do quan trọng trong việc triển khai hệ thống ERP trên ĐTĐM trong giáo dục là cải thiện dịch vụ cho học sinh - sinh viên từ lúc bắt đầu đến khi kết thúc khóa học, để gia tăng chất lượng và sự minh bạch của dữ liệu, và có thể được kiểm soát bởi các phòng ban chức năng trong các tổ chức giáo dục và cả cho cả các bậc phụ huynh [7] Bên cạnh đó, để giúp cho các tổ chức giáo dục tăng hiệu quả giảng dạy, chất lượng giáo trình được cải thiện, và các hoạt động nguồn lực khác của nhà trường có thể được thực hiện trên ĐTĐM, việc này sẽ giúp các tổ chức giáo dục được đánh giá cao từ các cơ quan quản lý giáo dục như Bộ Giáo dục và Đào tạo, Chính phủ
Trang 5Mặt khác, việc giảng dạy và học tập sẽ tốt hơn với một số ứng dụng phục vụ cho việc học tập
và giảng dạy được cài đặt trên ĐTĐM Một số lý do cần nên triển khai ERP trên ĐTĐM trong các tổ chức giáo dục được trình bày như ở Bảng 1 Theo đó, mặc dù việc thay thế hệ thống cũ trong các tổ chức giáo dục chiếm tỷ lệ khoảng 30%, điều này cho thấy cần có sự đổi mới trong giáo dục nhằm đáp ứng những nhu cầu phát triển ngày càng cao của công nghệ hiện đại, nhưng thực chất nó đóng góp tới khoảng 70% trong việc nâng cao chất lượng giáo dục hiện đại Hơn nữa, việc cải thiện các dịch vụ cho người dạy và người học; chuyển đổi các hoạt động trong tổ chức giáo dục; hiện đại hóa môi trường CNTT, có thể tạo ra sự canh tranh giữa các tổ chức giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo dục hiện đại Mặt khác, việc gia tăng hiệu quả giáo dục; giúp quy trình đào tạo được tốt hơn cũng là những lý do cần thiết trong việc cần triển khai ERP trên ĐTĐM trong các tổ chức giáo dục Các vấn đề về trách nhiệm, tuân thủ và chính sách có ảnh hưởng ít nhất trong việc triển khai HTTT trong các trường học hay các viện nghiên cứu
Bảng 1 Các lý do nên triển khai ERP trên ĐTĐM trong các tổ chức giáo dục
Chuyển đổi hoạt động tổ chức giáo dục 16%
Hiện đại hóa môi trường CNTT của tổ chức 12%
Giữ lợi thế cạnh tranh của tổ chức giáo dục 7%
Quá trình giảng dạy và học tập tốt hơn 5%
Nguồn: Deshmukh [7]
3.2 Ửu điểm và thách thức của hệ hoạch định nguồn lực trên điện toán đám mây
Trong 3 loại hình dịch vụ của ĐTĐM thì SaaS được quan tâm hơn cả, những lợi ích của SaaS
là chi phí thấp, lắp đặt nhanh chóng, và ít rắc rối trong bảo trì Khi một hệ thống ERP chạy trên web
là như đang chạy một SaaS trên đám mây, các tổ chức sẽ có được các lợi ích của 3 mô hình khi triển khai Theo đó, các nhà cung cấp ERP trên ĐTĐM có thể cung cấp 3 loại hình dịch vụ với lợi ích khác nhau cho các tổ chức như ở Bảng 2 Ngoài ra, theo Johnson [8] thì bên cạnh những lợi ích của ERP trên ĐTĐM vẫn còn một số thách thức liên quan đến các dịch vụ SaaS của ERP trên ĐTĐM Theo đó, nếu nhà cung cấp đóng gói các ứng dụng không có khả năng tùy biến thì người sử dụng không thể chuyển sang sử dụng các ứng dụng của nhà cung cấp khác Ngoài ra, các tổ chức giáo dục sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc quản lý cơ sở hạ tầng vì nhà cung cung cấp dịch vụ ĐTĐM thường khác với nhà cung cấp các ứng dụng ERP…
Bảng 2 Ưu điểm và thách thức của các loại hình địch vụ ERP trên ĐTĐM
Dịch vụ Ưu điểm Thách thức
01 SaaS dùng cơ sở
hạ tầng đám mây
Tối đa hóa tính linh hoạt để chuyển đổi giữa các nhà cung cấp hoặc trong nội bộ tổ chức
Chỉ là dịch vụ lưu trữ thuần túy với cơ cấu giá thấp
02 SaaS dùng nền
tảng đám mây
Kết hợp của tính linh hoạt và tiết kiệm Nhà cung cấp ERP thì quản lý ứng dụng,
trong khi nhà cung cấp dịch vụ ĐTĐM quản lý cơ sở hạ tầng
03 SaaS dùng ứng
dụng đám mây
Tối đa hóa hiệu quả cho tất cả các ứng dụng
Nếu nhà cung cấp không cho phép tùy biến thì khách hàng không thể chuyển sang ứng dụng của nhà cung cấp khác Nguồn: Johnson [8]
Trang 6Theo khảo sát của IMA (học viện quản lý kế toán Montvale, NJ, Hoa Kỳ), những lợi ích chính của ERP trên ĐTĐM là tổng chi phí thấp (chiếm khoảng 30%), truy cập dữ liệu bất cứ lúc nào và bất
cứ đâu (28%), sắp xếp hợp lý quy trình kinh doanh (21%), dễ dàng nâng cấp (9%), yêu cầu dung lượng thấp (7%), và tốc độ triển khai nhanh (5%) [30] ERP trên ĐTĐM cho phép giảm kinh phí CNTT đồng thời tăng hiệu quả sử dụng, người sử dụng chỉ cần một máy tính cá nhân truy cập Internet là có thể tối đa hóa hiệu quả của các ứng dụng
Bên cạnh đó, một số lợi ích cụ thể của ERP trên ĐTĐM cho giáo dục như là (1) Giảm chi phí:
toàn bộ các phần cứng thuộc về các nhà cung cấp dịch vụ ĐTĐM, không cần có bất kỳ phần cứng tại các tổ chức hay doanh nghiệp sử dụng Thậm chí chi phí của phần mềm cũng giảm, các tổ chức
sử dụng ERP trên ĐTĐM không cần phải mua bản quyền về thời gian hay cho người sử dụng, chỉ cần trả tiền sử dụng dịch vụ ERP trên ĐTĐM [11] (2) Dễ dàng mở rộng: các giải pháp ERP trên ĐTĐM có thể dễ dàng tùy biến, mở rộng và linh hoạt Người sử dụng có thể tùy chỉnh các giao diện hay báo cáo một cách dễ dàng, và có thể thêm vào các chỉ mục cơ sở dữ liệu Ngay cả với các bài tập, bài thi của học viên hay đề thi của giảng viên cũng được thực hiện trên ĐTĐM [9] (3) Truy cập
miễn phí: tất cả giảng viên, học viên, phụ huynh, nhà quản lý, nhà tuyển dụng… và các nhà cung
cấp có thể truy cập HTTT giáo dục và đào tạo theo các quyền của người sử dụng được cấp Việc truy cập này có thể thực hiện thông qua bất kỳ giao thức nào (có dây hoặc không dây) của nhiều thiết bị trong sự lựa chọn của người sử dụng [11] (4) Tăng tốc độ đổi mới: được thực hiện thông qua việc sử dụng các phần mềm mã nguồn mở, toàn bộ các lĩnh vực liên quan tới ngành giáo dục
được hưởng lợi từ việc tăng tốc sự đổi mới mà ĐTĐM mang lại [24] (5) Ít nhân viên: cần ít chuyên
viên phân tích nghiệp vụ và nhân sự CNTT để hỗ trợ hệ thống ERP trên ĐTĐM, hầu hết các dịch vụ ERP có thể được xử lý bởi các chuyên gia bên ngoài tổ chức, thậm chí cả các chức năng hỗ trợ kỹ thuật [26] (6) Tính di động: sự phát triển của các dịch vụ tích hợp di động định tuyến với công nghệ ĐTĐM, nên hầu hết người sử dụng truy cập vào dịch vụ ERP trên ĐTĐM thông qua các thiết bị có thể di chuyển được (v.d., máy tính xách tay, máy tính bảng, điện thoại thoại thông minh…) [11] Các lợi ích của ERP trên ĐTĐM được trình bày tóm tắt như ở Hình 3
Hình 3 Các lợi ích của ERP trên ĐTĐM
Mặt khác, vấn đề an toàn thông tin đang là thách thức lớn đối với các ứng dụng ERP trên ĐTĐM, thể hiện ở việc dữ liệu không được lưu trong máy chủ vật lý đặt tại các tổ chức Tuy nhiên, hiện đang có rất nhiều giải pháp bảo mật cho cả phần cứng và phần mềm áp dụng cho nền tảng Internet, và ĐTĐM còn có tiêu chuẩn bảo mật cao hơn mức bảo mật Internet Do đó, các nhà cung cấp dịch vụ ĐTĐM phải trang bị các công nghệ mới nhất và kèm theo các cam kết bảo mật tối đa Hơn nữa, thì sự hoài nghi của các tổ chức xuất phát từ tâm lý e ngại khi tiếp cận với ERP trên ĐTĐM, một công nghệ tích hợp tương đối mới, mặc dù thực tế vẫn có rủi ro về bảo mật nhưng ở mức độ rất thấp Xét tương quan giữa lợi ích đem lại với rủi ro bảo mật thì các tổ chức hoàn toàn có thể an tâm ứng dụng ĐTĐM Bởi vì tiềm năng phát triển dịch vụ ERP trên ĐTĐM tại VN là rất lớn [15] Ngoài ra, các doanh nghiệp hay tổ chức nên tiếp cận các giải pháp ERP trên ĐTĐM với các nhà cung cấp đạt chuẩn ISO 27001 về an toàn thông tin để an tâm khi sử dụng
ERP trên ĐTĐM
Tăng tốc độ đổi mới
Dễ dàng
mở rộng
Giảm chi phí
Tính
di động
Ít nhân viên
Truy cập miễn phí
Trang 73.3 Hệ hoạch định nguồn lực trên điện toán đám mây trong giáo dục hiện đại
Từ những chiếc máy tính đầu tiên đến những nút mạng đầu tiên của mạng Aparnet đều được phát triển và đặt tại các trường đại học và các viện nghiên cứu (v.d Stanford, Harvard, Manchester, Pennsylvania, Santa Barbara, Utah, MIT…) Các trường đại học thường xuyên phối hợp với quỹ khoa học quốc gia tiếp tục dẫn đầu về hệ thống mạng và các siêu máy tính, 25 trong số 100 siêu máy tính hàng đầu đang hoạt động tại các trường đại học [13] Nói cách khác, trường đại học là nơi tạo ra tiền đề cho các ứng dụng phát triển và hỗ trợ CNTT Sự phát triển của ĐTĐM là một sự tiến triển kỹ thuật tự nhiên tiến đến một chuẩn mà ở đó kiến trúc CNTT dựa trên Internet để khám phá toàn diện hơn quy mô nền kinh tế, sự thay đổi này là một chiến lược Các khía cạnh biến đổi của ĐTĐM là sự thay đổi tiềm năng trong các hoạt động CNTT được tổ chức bên trong hoặc ngoài khuôn viên của tổ chức giáo dục Tuy nhiên, các yếu tố làm chậm tiến trình này là văn hóa, tổ chức,
và quản lý chứ không phải là vấn đề kỹ thuật Sự chấp nhận tiến trình này sẽ đưa đến một mô hình công nghệ chuẩn [13] Trong một tiếp cận về ĐTĐM, Nguyen & cộng sự (2014) đề xuất mô hình cho
sự chấp nhận và sử dụng đào tạo trực tuyến trên nền ĐTĐM ở VN dựa trên nền tảng mô hình UTAUT2, đây là một trong những số ít nghiên cứu mới về giáo dục và đào tạo trên ĐTĐM Các trường hợp nghiên cứu thực tế trong các tổ chức giáo dục và viện nghiên cứu như mô hình 3 lớp ERP trên ĐTĐM, cung cấp giải pháp tổng thể cho tổ chức giáo dục không những cho giảng dạy, học tập, nghiên cứu mà còn cho cả việc quản lý giáo dục [22] Các mô hình giáo dục điện tử trên ĐTĐM
ở Trung Quốc và Ấn Độ mang lại những lợi ích đáng kể cho các tổ chức giáo dục và cho cả người
sử dụng [28]; [31] Mô hình phòng thí nghiệm ảo ở trường đại học Bách khoa TP HCM (ĐHBK) đã chỉ ra rằng chi phí, kho ứng dụng, bản quyền phần mềm, và các nền tảng đám mây là những vấn đề quan trọng cần giải quyết để các tổ chức giáo dục ở các nước đang phát triển như VN chấp nhận và phát triển các giải pháp ĐTĐM cho các hoạt động giảng dạy và nghiên cứu [29]
Trước đây việc triển khai hệ thống ERP truyền thống gặp rất nhiều thách thức và thường mất rất nhiều chi phí để triển khai, từ việc đầu tư cơ sở hạ tầng CNTT đến chi phí bản quyền phần mềm
Do đó, ERP vẫn còn xa vời đối với SME ở VN Tuy nhiên, với sự xuất hiện của các giải pháp ERP trên ĐTĐM, được cung cấp dưới dạng SaaS có chi phí thấp hơn rất nhiều ERP truyền thống Trên
cơ sở này, các trường học và các viện nghiên cứu có thể đưa ERP trên ĐTĐM vào sử dụng rộng rãi trong giáo dục hiện đại Việc triển khai ERP trên ĐTĐM trong giáo dục hiện đại cũng đã được Goel
& cộng sự [11] tổng hợp thành 4 giai đoạn chính theo thứ tự là triển khai ERP truyền thống, tự triển khai nội bộ, triển khai với nhà cung cấp trên Internet, và triển khai trên ĐTĐM Bên cạnh đó, việc triển khai ERP trên ĐTĐM sẽ rất hữu ích do tiết kiệm chi phí, bảo trì, và hiệu quả kỹ thuật tại các tổ chức giáo dục Ngoài ra, còn nhiều vấn đề cần phải được khắc phục với một kế hoạch thích hợp, sự kết hợp của các nguồn lực, và đúng thời điểm trong quá trình phát triển hệ thống ERP trên ĐTĐM trong giáo dục hiện đại
3.4 Một số mô hình ERP trên ĐTĐM được áp dụng ở các tổ chức giáo dục
Khuôn khổ chung của hệ thống ERP trên ĐTĐM với cốt lõi của mô hình là SaaS, để tạo nên các ứng dụng ERP Tính năng này thu hút các tổ chức sử dụng SaaS để khỏi phải mua các phần mềm đắt tiền Các nhà cung cấp dịch vụ tạo các phần mềm có sẵn trên máy chủ hoặc cho phép khách hàng tải về các ứng dụng và sử dụng trên thiết bị của họ với các phân quyền cho phép sử dụng hoặc vô hiệu hóa các ứng dụng khi hết hạn hợp đồng Bản quyền sử dụng ERP trên ĐTĐM bao gồm cho từng người dùng và nhóm người dùng (v.d., kế toán, tạo và thanh toán hóa đơn, quản
lý dịch vụ, CRM, HRM, MIS, CMS…) [2] Trong ví dụ về hệ thống ERP trên ĐTĐM trong giáo dục hiện đại, nghiên cứu thảo luận về các ứng dụng ĐTĐM để hỗ trợ học tập, giảng dạy, và hoạt động nghiên cứu tại một số tổ chức giáo dục trong nước và thế giới Các trường đại học là nơi đào tạo chính lực lượng lao động có tay nghề cao cho xã hội, các viện nghiên cứu là nơi tập trung các nhà nghiên cứu khoa học Vì vậy, việc học tập, giảng dạy, và nghiên cứu thường được coi là hoạt động chính trong hầu hết các trường đại học và các viện nghiên cứu Tuy nhiên, cơ sở vật chất kỹ thuật thường bị hạn chế bởi vấn đề tài chính và các chính sách của các tổ chức giáo dục Do đó, xây dựng một hệ thống ERP trên ĐTĐM là việc hết sức cần thiết trong trong giáo dục hiện đại
Trang 8Cùng với nỗ lực giúp các tổ chức giáo dục giải quyết các vấn đề đang phải đối mặt liên quan đến cơ sở hạ tầng CNTT và chi phí Sharma & cộng sự [22] đã nhận diện những thách thức về CNTT của các tổ chức giáo dục và đề xuất một kiến trúc ĐTĐM với 3 lớp cơ bản là SaaS, PaaS, IaaS Sự đa dạng về nhu cầu CNTT ở viện nghiên cứu hay trường đại học đến từ nhu cầu của các đối tượng sinh viên, giảng viên, nhà quản lý, nhân viên hành chính, nhà nghiên cứu, và nhân viên phát triển sản phẩm Do đó, việc chuyển đổi từ môi trường CNTT truyền thống sang ĐTĐM sẽ giúp đáp ứng sự đa dạng này Trước hết, SaaS cung cấp các phần mềm ứng dụng, phần mềm quản lý E-mail, môi trường lập trình, cơ sở dữ liệu, chương trình quét virus, tường lửa… Tiếp theo, PaaS dành cho các nhân viên chịu trách nhiệm về tự động hóa và các nhà nghiên cứu phát triển các ứng dụng, lưu trữ phần mềm, và các công cụ chuyên biệt Cuối cùng, IaaS cung cấp môi trường cho các nhà nghiên cứu, nhân viên CNTT, sinh viên làm việc trên các dự án CNTT…
Mô hình đám mây giáo dục điện tử (E-Education Cloud) được Yang [31] đã đề xuất cho các tổ
chức giáo dục ở Trung Quốc, Chi tiết mô hình được trình bày như ở Hình 4, với cấu trúc mở, mô hình tương thích với các hoạt động bên ngoài và dịch vụ xã hội, cũng như các ứng dụng bên trong
tổ chức giáo dục (v.d., CRM, ERP, SharePoint…) và các ứng dụng mạng xã hội (v.d., Facebook, Twitter, Linkedin, Youtube…) ở các mức dữ liệu bằng cơ chế ánh xạ Mô hình này bao gồm 4 lớp là người sử dụng, dịch vụ cộng tác, dịch vụ cốt lõi, và nền tảng phân phối Nếu thực hiện theo tiêu chuẩn của mô hình này có thể làm cho các đám mây bên trong và bên ngoài tương thích với nhau Phần cốt lõi của mô hình này là một kết cấu chuẩn của ĐTĐM, với cấu trúc tổng thể được chia thành 2 phân hệ con là quản lý và dịch vụ Bên cạnh đó, Yang [31]; Singh và cộng sự [28] cũng xây dựng một giải pháp EduCloud, là sự kết hợp giữa mô hình trên với công nghệ và các công cụ ứng dụng để tạo ra một môi trường học tập và giảng dạy có tính tương tác cao
Hình 4 Cấu trúc của đám mây giáo dục điện tử (nguồn: Yang [31])
Một giải pháp khác là đám mây giáo dục (Educational Cloud) giúp cải thiện phương pháp giảng dạy và học tập thông qua các chức năng của ĐTĐM [28] Giải pháp này tích hợp các hệ hoạch định nguồn lực (v.d., y tế, kỹ thuật…), đào tạo trực tuyến, cổng giáo dục, quản lý điện tử, và SaaS Mô hình này được thông qua thực tế triển khai tại Adesh Foundation (hiệp hội các trường đại học và học viện y tế - kỹ thuật ở Ấn Độ) Theo đó, đám mây giáo dục đóng vai trò là một hệ thống trung tâm điều phối và kết nối các trường và học viện theo thời gian thực Hệ thống trung tâm này chứa dữ liệu của tất cả các thành viên, phục vụ cho việc ra quyết định và cải thiện chất lượng giáo dục tại các các tổ chức Với việc tích hợp các hệ thống ERP dành cho y tế, kỹ thuật, lớp học ảo,
cổng giáo dục (Education Portal) Kết quả mà giải pháp này mang lại là rất tích cực, các tổ chức
giáo dục có thể tập trung vào nhiệm vụ giáo dục và sự phát triển của mình Hiệu quả về mặt chi phí giúp họ duy trì được mục tiêu giáo dục, thực hiện các dự án nhân đạo Với các lớp học ảo Adesh Foundation có thể thực hiện các chương trình giáo dục chất lượng cao dễ dàng hơn, thậm chí thu hút sinh viên từ nhiều quốc gia khác Điều này cũng góp phần làm giảm khoảng cách giữa các học
Gmail
Lindedin
Youtube
CRM
ERP
SharePoint
Notes
Desktop
Laptop
Netbook
Mobile
Web
Đám mây thực thi
Đám mây lưu trữ
Người sử dụng đầu cuối
Ứng dụng lai ghép
Vi ứng dụng
Môi giới
Phương tiện dịch vụ
QL chính sách
Những dịch vụ đồng bộ
QL quy trình QL dịch vụ IT QL dịch vụ Edu
Người sử dụng kinh nghiệm
Dịch vụ cộng tác
Dịch vụ cốt lõi
Nền tảng phân phối
Trang 9viện và thế giới doanh nghiệp nhằm giúp sinh viên đáp ứng được các yêu cầu bổ ích trong nghề nghiệp sau này
Mô hình phòng thí nghiệm ảo (Virtual Laboratory) được xây dựng và triển khai ở ĐHBK từ năm 2007 đến 2010, cho phép sinh viên và các nhà nghiên cứu truy cập vào các ứng dụng bài tập
trên đám mây riêng của trường Dịch vụ thông tin ứng dụng bài tập (Exercise App Information
Service) được phát triển để lưu trữ các thông tin về các ứng dụng và các thành phần phụ thuộc của ứng dụng Các đám mây riêng của ĐHBK được xây dựng dựa trên cấu hình chuẩn của ĐTĐM Trong đó, có các hình ảnh máy ảo cho các khóa học khác nhau bao gồm cả hệ điều hành tương
ứng và các ứng dụng bài tập Thông qua quản lý ứng dụng và dịch vụ thực thi (Application
Management and Execution Service), sinh viên và các nhà nghiên cứu có thể tìm thấy những hình ảnh ảo đúng với các ứng dụng bài tập mà họ cần, hoặc tìm thấy hình ảnh máy ảo và cài đặt các ứng dụng bài tập trong thời gian thực hành [29] Tuy nhiên, mô hình này vẫn còn hạn chế do thiếu vùng lưu trữ, sự quản lý phức tạp của hình ảnh ảo cá nhân, sử dụng miễn phí nên không hỗ trợ việc lưu hình ảnh của người sử dụng, Mặt khác, người sử dụng cũng không được thực hiện thí nghiệm hay bài tập trên các máy bên ngoài đám mây riêng của trường
3.5 Giải pháp ERP trên ĐTĐM trong giáo dục ở Việt Nam (E-Edu)
Từ cơ sở lý thuyết và các mô hình liên quan đã triển khai thực hiện ở các tổ chức giáo dục trong nước và trên thế giới, kết hợp với điều kiện thực tiễn về cơ sở hạ tầng CNTT ở VN Mô hình giải pháp ERP trên ĐTĐM trong giáo dục ở VN (E-Edu) được tác giả đề xuất như ở Hình 5 Theo
đó, thì mô hình E-Edu được thiết kế cho việc học tập, nghiên cứu, và các phân hệ quản lý trong một
tổ chức giáo dục Mô hình E-Edu có 3 thành phần chính: (1) Đám mây: bao gồm đám mây riêng
(Private Cloud) và đám mây công cộng (Public Cloud), các đám mây được xây dựng dựa trên cấu
hình chuẩn của ĐTĐM (2) Ứng dụng ERP: của các phân hệ như học vụ, hành chính, nhân sự, tài chính… sẽ được xây dựng và phát triển dựa trên nền tảng kỹ thuật SaaS (3) Người sử dụng cuối:
bao gồm học viên, giảng viên, nhà nghiên cứu, và nhà quản lý Trong đó giảng viên có thể cài đặt các ứng dụng bài tập trên đám mây riêng và học viên chỉ việc truy xuất vào đám mây để thực hành các bài tập Bên cạnh đó, các nhà nghiên cứu có thể tự do thao tác trên cả đám mây riêng và đám mây bên ngoài Ngoài ra, các nhà quản lý giáo dục có thể đăng nhập vào từng phân hệ dịch vụ khác nhau đã được phân quyền tương ứng theo từng vai trò và chức năng quản lý cụ thể trong các trường học hay các tổ chức giáo dục
Hình 5 Mô hình ERP trên ĐTĐM trong giáo dục (E-Edu)
E-Edu là mô hình tích hợp được dựa trên nền tảng các ứng dụng ERP và các dịch vụ ĐTĐM Giải pháp E-Edu sẽ giúp cho các tổ chức giáo dục ở VN giảm chi phí triển khai ở mức thấp nhất,
Đám mây riêng (Private Cloud)
Đám mây công cộng (Public Cloud)
Nhà nghiên cứu Học viên Giảng viên
Tài chính Nhà quản lý
Trang 10không cần phải đầu tư nhiều về cơ sở hạ tầng CNTT hay chi phí bản quyền phần mềm Do đó, E-Edu có thể áp dụng rộng rãi trong các trường đại học hay các viện nghiên cứu có quy mô lớn, đặc biệt là các tổ chức giáo dục có liên quan tới kỹ thuật, nơi có đội ngũ các chuyên gia và các nhà nghiên cứu chuyên sâu về các lĩnh vực ERP và ĐTĐM Đối với các tổ chức giáo dục vừa và nhỏ, giải pháp E-Edu cũng có thể được thực hiện thông qua sự tư vấn và hỗ trợ của các trường đại học
kỹ thuật hàng đầu, các nhà cung cấp các ứng dụng ERP và các nhà cung cấp các dịch vụ ĐTĐM Mặt khác, sự chấp nhận của người sử dụng cũng là một yếu tố quan trọng để đánh giá sự thành công của giải pháp ERP trên ĐTĐM Trong môi trường giáo dục, hầu hết người sử dụng và quản lý HTTT là học sinh/sinh viên, giáo viên, các nhà nghiên cứu, đây là những đối tượng có các kỹ năng
và tri thức nhất định cũng như khả năng tiếp cận nhanh với các xu hướng của công nghệ giáo dục hiện đại Cho nên, sự chấp nhận giải pháp E-Edu sẽ diễn ra một cách dễ dàng và thuận lợi hơn
4 Kết luận
ĐTĐM là thuật ngữ đang ngày càng trở nên phổ biến trong thế giới CNTT và truyền thông Việc xây dựng các cơ sở hạ tầng cho sự phát triển các ứng dụng trên ĐTĐM được thực hiện với nhiều phương thức và giải pháp khác nhau, đó là lý do giải thích tại sao ĐTĐM ngày càng trở nên phổ biến Bên cạnh đó, ERP cũng đang là lĩnh vực nghiên cứu mới của HTTT hiện đại, rất nhiều công ty cung cấp các giải pháp tổng thể, các HTTT này chứa những dữ liệu quan trọng và được tích hợp vào hệ thống ERP để hỗ trợ các quy trình hoạt động của các tổ chức hay doanh nghiệp Mặt khác, ERP trên ĐTĐM mang lại rất nhiều lợi ích trong việc giảm chi phí, dễ dàng mở rộng, truy cập miễn phí, tăng tốc độ đổi mới, ít nhân viên, tính di động Bên cạnh đó, thì vẫn còn nhiều thách thức liên quan tới cơ sở hạ tầng CNTT, các ứng dụng ERP, các dịch vụ ĐTĐM, vấn đề an ninh thông tin… Trước đây việc triển khai hệ thống ERP truyền thống gặp rất nhiều thách thức và thường mất rất nhiều chi phí để triển khai Tuy nhiên, với sự xuất hiện của các giải pháp ERP trên ĐTĐM, dưới dạng SaaS, có chi phí thấp hơn rất nhiều ERP truyền thống Việc triển khai ERP trên ĐTĐM trong giáo dục hiện đại cũng đã được tổng hợp và xây dựng thành nhiều giai đoạn và nhiều HTTT khác nhau Thông qua thực tế triển khai hệ thống ERP trên ĐTĐM tại một số tổ chức giáo dục và viện nghiên cứu trong nước và trên thế giới, với các hệ thống đám mây giáo dục điện tử, phòng thí nghiệm ảo… dùng cho việc học tập, giảng dạy, và các hoạt động nghiên cứu khoa học Các hệ thống này được xem xét là những mô hình chuẩn dùng cho các các tổ chức giáo dục ở nước sở tại
và cho cả trên thế giới Ngoài ra, trong nghiên cứu này, mô hình ERP trên ĐTĐM (E-Edu) được đề xuất trong các tổ chức giáo dục ở VN Mô hình này không những giảm thiểu tối đa chi phí cho các trường học, mà còn có thể tối ưu hóa các ứng dụng ERP trên ĐTĐM không chỉ trong việc giảng dạy, học tập và nghiên cứu, mà cả trong quản lý giáo dục
Trong hướng nghiên cứu tiếp theo, ngoài những vấn đề liên quan đã xem xét, thì còn rất nhiều vấn đề cần phải được xem xét và xử lý liên quan tới ERP trên ĐTĐM Các vấn đề này sẽ được xem xét cụ thể trong các khuôn khổ chuẩn để sao cho có được một HTTT tối ưu trong giáo dục hiện đại Cuối cùng, mô hình E-Edu sẽ được phân tích, thiết kế và diễn giải một cách chi tiết không những về các tính năng kỹ thuật và mà còn về các nghiệp vụ liên quan, để sao cho có thể áp dụng rộng rãi trong các tổ chức giáo dục ở VN
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] ANTERO, M., & RIIS, P H (2011) Strategic Management of Network Resources: A case study of an ERP
Ecosystem International Journal of Enterprise Information Systems 7 2, 18-33
[2] AL-JOHANI, A A., YOUSSEF, A E (2013) A Framework for ERP Systems in SME based on Cloud Computing
Technology International Journal on Cloud Computing: Services & Architecture 3 3, 1-14
[3] BARNATT, C (2010) A Brief Guide to Cloud Computing: An Essential Introduction to the Next Revolution in Computing Robinson
[4] BILBAO-OSORIO, B., DUTTA, S., LANVIN, B (2013) The Global Information Technology Report 2013 Growth
and Jobs in a Hyperconnected World
[5] BỘ THÔNG TIN VÀ TRUYỀN THÔNG (2013) Công nghệ thông tin và truyền thông, Sách trắng
[6] DAVENPORT, T H (1998) Putting the Enterprise into the Enterprise System Harvard Business Review, 76-4