CHINH SACH CA TRUNG QUC DI VI CHAU p

1 CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI CHÂU PHI TRONG THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI Võ Minh Tập * Những năm đầu thế kỉ XXI, cùng với sự lớn mạnh về kinh tế và chính trị, quân sự…, Trung Quốc có

1

CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI CHÂU PHI TRONG THẬP NIÊN ĐẦU THẾ KỶ XXI

Võ Minh Tập *

Những năm đầu thế kỉ XXI, cùng với sự lớn mạnh về kinh tế và chính trị, quân sự…, Trung Quốc có điều kiện triển khai chiến lược ngoại giao nước lớn của mình và châu Phi thực sự là điểm đến quan trọng trong chính sách ngoại giao của Trung Quốc Với những ưu thế đó, Trung Quốc đã đưa ra và triển khai chính sách đối với châu Phi một cách toàn diện, hầu hết trên tất cả các lĩnh vực, đi vào chiều sâu và đã đạt được những thành tựu quan trọng đem lại lợi ích thiết thực cho cả hai bên

Bài viết tập trung đánh giá vị trí của châu Phi trong chính sách của Trung Quốc trong thập niên đầu thế kỷ XXI Từ đó trình bày những thành công, thách thức chính sách của Trung Quốc với châu Phi cùng triển vọng của chính sách này trong thập niên tiếp theo của thế kỷ XXI

1 Châu Phi trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc những năm đầu thế kỷ XXI

Châu Phi nằm ở phía nam châu Âu và phía Tây Nam châu Á, cách châu Âu bởi Địa Trung Hải, cách châu Á bởi Hồng Hải, là châu lục đứng thứ ba trên thế giới về diện tích lẫn dân số (sau châu Á và châu Mỹ) Châu Phi có diện tích 30.244.050 km2, nếu tính cả các đảo cận kề thì châu lục này chiếm 20,4% diện tích của thế giới Toàn châu lục có 55 quốc gia lớn nhỏ, trong đó có 49 quốc gia thuộc vùng đất liền và 6 quốc gia vùng ven biển

Châu Phi được thiên nhiên ưu đãi, giàu tài nguyên và có tiềm năng rất lớn, nhiều gỗ quí, cây có dầu, cao su, bông, ca cao, cà phê, mía, mỏ quặng (măng gan, crom, đồng, phốtpho, dầu lửa, vàng, platin, uran, kim cương) Châu Phi đóng vai trò rất quan trọng trên bản đồ khoáng sản thế giới Bức tranh chung, khái quát về tài nguyên thiên nhiên ở châu Phi, chúng ta chỉ trích dẫn lời của Alex Thomson, trong công trình nghiên

*NCS, Trường Đại học KHXH-NV TP.Hồ Chí Minh

2

cứu châu Phi, còn miêu tả: “ châu Phi không hề nghèo về mặt tài nguyên Về sản xuất điện năng, châu lục này có thể cung cấp 40% thủy điện thế giới Nó cũng có đến 12%

dự trữ khí đốt tự nhiên của toàn cầu và 8% lượng khai thác dầu mỏ của thế giới Đồng thời, châu lục còn sản xuất 70% cô ca hạt và 60% cà phê hạt của thế giới Lòng đất của châu Phi giàu các loại khoáng sản, nhiều vùng có đất đai màu mở, phì nhiêu”1 Châu Phi có 17 loại khoáng sản có trữ lượng đứng đầu thế giới, bao gồm 70% trữ lượng cô ban, trên 50% platinum, choromium, gần 50% trữ lượng kim cương, 10% lượng khí ga, 67% lượng vàng, 50% măng gan, 20% lượng bôxít, 97% lượng crôm, 14% trữ lượng đồng, 56,2% trữ lượng uranium2

Trong các nguồn tài nguyên kể trên, đặt biệt chú ý đến là dầu mỏ và khí đốt, hai loại này có trữ lượng lớn và có thế mạnh nhất ở của châu Phi Trữ lượng dầu mỏ của châu Phi đứng thứ 4 thế giới với 117,064 tỉ thùng, chiếm 10% tổng trữ lượng dầu mỏ thế giới, còn trữ lượng khí đốt xếp thứ 3 thế giới (sau Trung Đông) và Trung Á với 494,078 Tcf3 Theo nhiều dự báo, châu Phi sẽ chiếm 12% cung dầu trong vài năm tới

Về khả năng sản xuất và tiêu thụ, châu Phi lần lượt chiếm 30% và 13% thế giới

Ngoài ra, Châu Phi còn là khu vực có dân số đông, chiếm 13% dân số toàn cầu, là nguồn lao động dồi dào, thị trường rộng lớn, sức mua lớn cho các doanh nghiệp từ các nước hướng đến Chính vì thế mạnh này mà hơn một thập niên qua, châu Phi trở thành bàn cờ chiến lược trong cuộc chạy đua, cạnh tranh từ các nước lớn, trong đó có Trung Quốc

Về mặt lịch sử, là châu lục có lịch sử lâu đời, là một trong những nơi sản sinh ra cái nôi của nền văn minh nhân loại Trong nhiều thế kỉ, các dân tộc châu Phi đã chống lại những thế lực thực dân hùng mạnh, xóa bỏ những rào cản để giành lấy tự do, độc lập góp phần to lớn đối với sự tiến bộ chung của nhân loại Sau khi giành được độc lập (từ những năm 1950), nhiều nước đã đi vào ổn định chính trị, kinh tế-xã hội, tìm kiếm mô hình phát triển kinh tế để hội nhập với xu thế chung của thế giới, điều đó đã đem lại sự tăng trưởng liên tục về kinh tế của châu Phi Ngày nay , các nước châu Phi tìm cách vượt qua những khó khăn, thách thức và ngày càng tích cực tham gia hội nhập như hợp tác Nam – Nam, thúc đẩy đối thoại Bắc – Nam, đặc biệt là vị thế, vai trò của châu Phi ngày càng quan trọng trong các vấn đề quốc tế và khu vực

3

Đối với Trung Quốc, châu Phi là một vùng đất xa xôi về mặt địa lý, nhiều thập niên của thế kỉ XX, đây không phải là địa bàn truyền thống trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc Nhưng bước sang đầu thế kỉ XXI, Trung Quốc lại coi trọng, xem đó điểm đến quan trọng trong chính sách ngoại giao và phát triển mối quan hệ nhiều mặt giữa hai đối tác Mục tiêu chính sách ngày nay c ủa Trung Quốc đối với châu Phi là nhằm đảm bảo an ninh năng lượng, nguyên liệu thô, mở rộng thị trường của Trung Quốc, đồng thời hổ trợ Trung Quốc mở rộng lợi ích toàn cầu Khác với các nước như Mỹ , EU…, bước đi của Trung Quốc đối với châu Phi xa xôi ngày càng mạnh mẽ và toàn diện hơn Thông qua cơ chế hợp tác đa phương mà cu ̣ th ể là Diễn đàn hợp tác Trung Quốc – châu Phi đươ ̣c thành lâ ̣p năm 2000, các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã tiến hành các chuyến thăm cấp cao và gặp gỡ trao đổi thường xuyên với chính phủ các quốc gia châu Phi nhằm tiếp câ ̣n và tăng cường ảnh hưởng của Trung Quốc ta ̣i lu ̣c đi ̣a đen Trung Quốc cũng có những ưu tiên riêng khi xâm nhâ ̣p vào châu Phi , nhất là thiên về kinh tế Tuy nhiên , đứng đằng sau những mu ̣c tiêu kinh tế là những mu ̣c tiêu về chính trị đầy tham vo ̣ng của Trung Quốc Trung Quốc xác đi ̣nh châu Phi sẽ mang la ̣i những lợi ích chiến lược lâu dài và nâng cao vi ̣ thế của Trung Quốc trên trường quốc tế Với những thế ma ̣nh của mình , Trung Quốc đã xúc tiến đưa ra những cô ng cu ̣, cơ chế và những chính sách cu ̣ thể (như quyền lực mềm , ngoại gia đa phương , ngoại giao kinh tế… ) để thực hiện ý đồ của mình Đến nay , thế giới chứng kiến sự can dự của Trung Quốc ở châu Phi mô ̣t cách toàn diê ̣n bằng con đường thương ma ̣i, đầu tư và các chương trình kinh tế – chính trị Những chiến lược đó của Trung Quốc đã bi ̣ các nước phương Tây chỉ trích và cho rằng những ảnh hưởng của Mỹ, EU… ở châu Phi

2 Những thành công chính sách của Trung Quốc với châu Phi

Những tham vọng của Trung Quốc đối với châu Phi trong hơn 10 năm qua là quá

rõ ràng Xét trên bình diện tổng thể, chính sách của Trung Quốc với châu Phi đã đem lại những thành công, lợi ích cho Trung Quốc như sau:

Thứ nhất, cơ bản Trung Quốc đã cô lập được Đài Loan, buộc các nước châu Phi phải công nhận nguyên tắc “một nước Trung Quốc” Đây là một nổ lực quan trọng

xuyên suốt trong chính sách châu Phi của Trung Quốc kể từ khi thiết lập quan hệ ngoại giao 1956 đến nay Tính đến năm 2010, trong số 23 nước có quan hệ ngoại giao chính

4

thức với Đài Loan, ở châu Phi chỉ còn 4 nước là Kurkina Faso, Gambia, Swaziland và Saô Tômé and Principe Số lượng các nước có quan hệ ngoại giao với Đài Loan đã giảm dần khi họ lần lượt cắt đứt quan hệ ngoại giao với Đài Loan hướng đến thiết lập

quan hệ ngoại giao với Trung Quốc

Thứ hai, Trung Quốc đã đạt được sự ủng hộ của các nước châu Phi trên trường quốc tế, củng cố địa vị nước lớn và vị thế của Trung Quốc ở cấp độ toàn cầu.Trung

Quốc như một quyền lực toàn cầu đang nổi lên trong một trật tự thế giới đang thay đổi

Có thể nói, trong các nước quan hệ với châu Phi, Trung Quốc được các nước châu Phi ủng hộ chính trị trong các diễn đàn quốc tế rất thành công như sự hổ trợ từ các nước châu Phi trong Hội đồng nhân quyền Liên hợp quốc Thông qua cách tiếp cận toàn cầu, lãnh đạo Trung Quốc có thể duy trì sự phát triển và ổn định chính trị nội bộ, hợp pháp hóa các lợi ích trong quá trình gia tăng của Trung Quốc trong cộng đồng quốc tế, đạt được mục tiêu lâu dài của một thế giới đa cực, công bằng, dân chủ trong hệ thống quốc

tế Phát ngôn viên của Bộ ngoại giao Trung Quốc, Lưu Kiến Siêu đã nói rằng “Trung Quốc cần châu Phi, họ (Trung Quốc) cần châu Phi cho các nguồn lực để cung cấp nhiêu liệu cho các mục tiêu phát triển của Trung Quốc, cho thị trường để duy trì nền kinh tế đang phát triển của Trung Quốc và liên minh chính trị để hổ trợ nguyện vọng của Trung Quốc như một ảnh hưởng toàn cầu4

Việc tăng cường các mối quan hệ Trung Quốc-châu Phi sẽ có lợi cho đoàn kết và hợp tác giữa các nước đang phát triển Hiện nay, Trung Quốc là quốc gia đang phát triển lớn nhất trên thế giới, và châu Phi là một lục địa tập trung lớn nhất các nước đang phát triển Sự phát triển của quan hệ Trung Quốc-châu Phi sẽ có ý nghĩa thực tế trong việc nâng cao vị thế quốc tế của các nước đang phát triển Nó cũng sẽ giúp thiết lập một trật tự quốc tế mới sẽ thúc đẩy hợp tác Nam-Nam và thịnh vượng chung của các nước đang phát triển, nâng cao vị trí và ảnh hưởng của Trung Quốc và châu Phi trên trường quốc tế…

Thứ ba, Trung Quốc đã tăng cường tình hữu nghị đối với châu Phi, mở rộng hợp tác giúp châu Phi cùng phát triển để qua đó tiếp tục củng cố niềm tin của châu Phi đối với Trung Qu ốc, tạo điều kiện mở rộng ảnh hưởng của Trung Quốc tại châu Phi và giành thắng lợi trong cuộc cạnh tranh, ảnh hưởng đối với các nước lớn tại châu Phi

Quan hệ Trung Quốc – châu Phi có một bề dày lịch sử hơn nửa thế kỷ, đặc biệt trong

5

những năm đầu thế kỷ XXI, quan hệ hai bên ngày càng thiết chặt và phát triển về chất Hai bên đã thành lập Diễn đàn hợp tác Trung Quốc – châu Phi (FOCAC) từ năm 2000 Thông qua cơ chế này, lãnh đạo hai bên đã tăng cường hàng chục cuộc gặp gỡ, tiếp xúc

và trao đổi thường niên như các cuộc gặp cấp cao, hội nghị Bộ trưởng của Trung Quốc

và các nước châu Phi… Việc làm này giúp trung Quốc củng cố được vị thế ở lục địa

Đen

Thứ tư, Trung Quốc đã và đang xây dựng, duy trì các quan hệ song phương nhằm bảo đảm đường đến các thị trường và các nguồn tài nguyên thiên nhiên ở châu Phi Trong một thập niên qua, các nhà lãnh đạo Trung Quốc đã tận dụng hàng chục

chuyến viếng thăm châu Phi nhằm điều chỉnh mối quan hệ kinh tế và chính trị đang ngày càng phức tạp với các nước châu Phi cũng như những hàm ý trong chính sách Châu phi của mình đối với việc mở rộng hình ảnh quốc tế của Trung Quốc (ví

dụ, cuộc khủng hoảng nhân đạo ở Dafur, Sudan) … Mục tiêu chủ chốt của các cuộc viếng thăm cấp lãnh đạo này là mở thêm đường dẫn đến các nguồn tài nguyên của Châu Phi Chuyến thăm của Ông Hồ Cẩm Đào năm 2004 và 2006 đều bao gồm những

lần dừng chân ở các quốc gia nhiều dầu như Nigeria và Angola

3 Những thách thức Trung Quốc phải đối mặt

Bên ca ̣nh những thành công đa ̣t được , viê ̣c hoa ̣ch đi ̣nh và triển khai chính sách đối ngoa ̣i đối với châu Phi, Trung Quốc cũng không tránh được những khó khăn, thách thức:

Thứ nhất, sự phát triển và những tình huống thay đổi ở các nước châu Phi Tuy

châu Phi là dần đi vào ổn định về chính trị, tăng trưởng về kinh tế, xã hội có nhiều biến đổi nhanh chóng từ sau chiến tranh lạnh Tuy nhiên, châu Phi không phát triển đồng đều mà có sự phân hóa giữa các khu vực của châu lục này Vì vậy, với chính sách mà Trung Quốc đề ra đối với châu Phi, Trung Quốc phải có những hướng giải quyết khác nhau, ở từng khu vực khác nhau Đồng thời, châu Phi là châu lục đa sắc tộc, đa tôn giáo, chứa nhiều yếu tố không ổn định như các cuộc xung đột các bộ lạc, xung đột nội

bộ các đảng cầm quyền, tranh chấp biên giới, mâu thuẫn tôn giáo Điều này làm cho quá trình tiến tới hòa bình, ổn định chung ở châu Phi kéo dài và diễn biến với nhiều

6

phức tạp Đây cũng là thách thức lớn đối với sự phát triển tốt đẹp của mối quan hệ

Trung Quốc – châu Phi

Thứ hai, sự cạnh tranh từ các nước lớn như Mĩ, EU, Ấn Độ, Nga… với Trung Quốc Trong các nước cạnh tranh với Trung Quốc ở châu Phi, có thể EU và Hoa Kỳ là

những đối thủ cạnh tranh nặng kí nhất đối với Trung Quốc

Thứ ba, thái độ của các nước châu Phi đối với chính sách của Trung Quốc Việc

Trung Quốc đã đưa nhiều sản phẩm giá rẻ của mình đến châu Phi và điều đó đã bóp ngặt ngành công nghiệp của các nước bản địa, trước hết là ngành dệt may Sự lo lắng của người dân châu Phi còn là do sự trao đổi không ngang giá các nguồn tài nguyên thiên nhiên không tái tạo được của mình với thành phầm hoặc bán thành phẩm của Trung Quốc Họ cũng không hài lòng với hệ thống trả công lao động không công bằng cho công nhân viên chức châu Phi làm việc trong các xí nghiệp Trung Quốc, cũng như đối với việc đưa công nhân Trung Quốc sang làm việc ở châu Phi, trong khi châu Phi đang thừa lao động phổ thông Thêm vào đó, nhiều nước châu Phi có cán cân thương mại âm với Trung Quốc Có nhiều ý kiến cho rằng, tất cả các khoản nợ vay tín dụng, đầu tư vào châu Phi là làm giàu cho giới quan chức châu Phi chứ không phải phục vụ cho nhu cầu các tầng lớp dân cư nghèo khổ, cũng như giải quyết những vấn đề phát triển ở các nước châu Phi Ngoài ra phá hoại và gây ô nhiễm môi trường, gây bất ổn xã

hội

Nhìn chung, có thể thấy đa phần các nước châu Phi hoan nghênh quan hệ với Trung Quốc Tuy nhiên, mối quan hệ đang lên này cũng vấp phải không ít những lời chỉ trích, nghi ngờ của dư luận tại châu Phi và dư luận thế giới về những tác động tiêu cực của nó Trung Quốc đã có những phản ứng nhằm thanh minh cho hành động của

họ trước những cáo buộc về việc nước này đang thi hành một “chính sách thực dân kiểu Trung Quốc” tại châu Phi

Kết luận

Quan hệ Trung Quốc – châu Phi thập niên đầu thế kỷ XXI , đã đa ̣t nhiều thành tựu quan tro ̣ng và có nhiều nét mới mang tính đô ̣t phá trong cả lĩnh vực kinh tế và chính trị ngoại giao Trong bối cảnh toàn cầu hóa diễn ra ma ̣nh mẽ , sự phụ thuộc, ảnh hưởng và tác đô ̣ng lẫn nhau của tất cả các quốc gia , dân tô ̣c và khu vực trên thế giới thì

7

chiến lươ ̣c của Trung Quốc xâm nhâ ̣p vào châu Phi để đáp ứng lợi ích của ho ̣ và viê ̣c các nước châu Phi hưởng ứng và hơ ̣p tác ma ̣nh mẽ với Trung Quốc là hoàn toàn phù

hơ ̣p

Quan hê ̣ Trung – Phi tuy phát triển ma ̣nh mẽ , nhưng trên thực tế vị trí của Trung Quốc ở châu Phi vẫn xếp sau Mỹ và đang gă ̣p nhiều thách thức từ nước này Ngoài ra, cạnh tranh chiến lươ ̣c giữa Trung Quốc và các nước lớn khác đã tác đô ̣ng không nhỏ đến lợi ích của Trung Quốc ở lục địa đen

Mă ̣c dù gă ̣p nhiều thách thức lớn từ nhiều phía , nhưng vi ̣ trí và vai trò của Trung ngày càng tăng, điều này phản ảnh sự lựa cho ̣n khôn khéo trong đường lối chính sách đối ngoa ̣i của Trung Quốc Với Trung Quốc , ngoài lợi ích về kinh tế như dầu mỏ , tài nguyên, thương ma ̣i… thì mối quan hê ̣ chiến lược Trung – Phi đã góp phần cũ ng cố vi ̣ thế của Trung Quốc trên trường quốc tế Và ngược la ̣i, các nước châu Phi qua n hê ̣ với Trung Quốc cũng giúp các quốc gia này phát triển cũng như nâng ca vị thế của châu Phi ở khu vực và quốc tế

Với những thế ma ̣nh hiê ̣n có, quan hê ̣ Trung Quốc – châu Phi thâ ̣t sự là mối quan

hê ̣ hợp tác đôi bên cùng có lợi (tuy ở những mức độ khác nhau), triển vo ̣ng trong thời gian tới sẽ được thúc đẩy hơn nữa Điều cần thiết là các bên đối tác sẽ tìm ra các giải pháp phù hợp với hoàn cảnh và điều kiện của mình theo nguyên tắc và thông lệ quốc tế Điều này sẽ mang la ̣i lợi ích cho cả Trung Quốc , châu Phi và nhiều đối tác khác , trong đó có Viê ̣t Nam

Chú thích:

1

Nguyễn Thanh Hiền (Chủ niên, 2008), Hợp tác quốc tế giải quyết các vấn đề mang

tính toàn cầu của châu Phi, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.30

2

Dẫn theo: Đỗ Đức Định (Chủ biên, 2006), Tình hình chính trị - kinh tế cơ bản của

châu Phi, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, tr.30

3

Cơ quan thông tin về năng lượng, EIA, 03/03/2009

4 Lt Col JS Kohli (2009), The Dragon on Safari: China’s Africa Policy, Ínstitute of

Peace and Conflict Studies, Niu Delhi, India, tr.3

Tài liệu tham khảo

1 Li Anshan (2007) “China and Africa: Policy and Challenges,” China Security,

Vol 13, No.13, pp.69-93

8

2 Anthony Yaw Baah and Herbert Jauch (eds.) (2009): Chinese investments in

Africa: A labour perspective, Windhoek: African Labour Research Network,

May 2009, ISBN No: 99916-64-94-7

3 Nguyễn Thanh Hiền (Chủ biên, 2010), Châu Phi: Những đặc điểm chính trị

chủ yếu hiện nay, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội

4 Yi-Chong Xu (2008),“China and the United States in Africa: Coming Conflict

or Commercial Coexistence?”, Australian Journal of International Affairs,

Volume 62, Number 1,March 2008, pp 16-37(22)

5 He Wenping (2003), China-Africa Relations facing the 21st Century,

2003-5-27,http://bic.cass.cn/english/InfoShow/Arcitle_Show_Conference_Show.asp?ID

=364&Title=Africa%20Beyond%202000&strNavigation=Home%3EForum&Bi gClassID=4&SmallClassID=11

6 Hannah Edinger, Hayley Herman & Johanna Jansson (2008), New impulses

from the South China’s engagement of Africa, A Publication of the Centre for

Chinese Studies (CCS), Stellenbosch University Stellenbosch, South Africa

7 Lt Col JS Kohli (2009), The Dragon on Safari: China’s Africa Policy, Ínstitute

of Peace and Conflict Studies, Niu Delhi, India

8 Evan S Medeiros (2006), Chinese Foreign Policy: The African Dimension,

Presentation given at a FLADIPRI conference on “Strategy and Security in Southern Africa”, Lisbon

9 China Policy In Focus, https://sites.google.com/site/chinapolicyinfocus/home

Bài đăng trên tạp chí Nghiên cứu Châu Phi và Trung Đông, số 04(104), tháng 4/2014, tr.20-25