Chính sách của trung quốc đối với châu phi từ năm 1991 đến năm 2008

Từ lợi thế đó, Trung Quốc đó tăng cường mở rộng mối quan hệ, hợp tỏc với nhiều quốc gia, hội nhập khu vực và châu Phi cũng là điểm đến trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc khi bước

Bộ giáo dục và đào tạo

Trường đại học vinh

lê xuân sơn

chính sách của trung quốc đối với châu phi

từ năm 1991 đến năm 2008

Luận văn thạc sĩ khoa học lịch sử

Vinh - 2009

Bộ giáo dục và đào tạo Trường đại học vinh

lê xuân sơn

chính sách của trung quốc đối với châu phi

từ năm 1991 đến năm 2008

Chuyên ngành: lịch sử thế giới

Mã số: 60.22.50

Luận văn thạc sĩ khoa học lịch sử

Người hướng dẫn khoa học: pgs ts Văn Ngọc Thành

Vinh - 2009

Lời cảm ơn

Để hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được sự giúp đỡ của tập thể Thầy, Cô giáo trong khoa Lịch sử, Khoa Sau Đại học trường Đại học Vinh, các bạn học viên Cao học 15 - Lịch sử thế giới

Nhân dịp này, tôi xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới

các Thầy Cô, đặc biệt là PGS TS Văn Ngọc Thành, người đã trực tiếp

hướng dẫn tôi trong quá trình tiến hành nghiên cứu đề tài

Xin gửi tới toàn thể Thầy Cô giáo và các bạn lời chúc hạnh phúc

MỤC LỤC

Trang

MỞ ĐẦU 1

1 Lý do chọn đề tài 1

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 3

3 Giới hạn của đề tài 5

4 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 6

5 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu 6

6 Đóng góp của đề tài 7

7 Cấu trúc của luận văn 7

Chương 1 CƠ SỞ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI CHÂU PHI 8

1.1 Vị trí, tầm quan trọng của châu Phi đối với Trung Quốc 8

1.1.1 Vị trí chiến lược 8

1.1.2 Sự trỗi dậy của lục địa đen 10

1.1.3 Chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi trước năm 1991 15

1.2 Sự thay đổi của tỡnh hỡnh quốc tế và chớnh sỏch của cỏc cường quốc đối với châu Phi 18

1.2.1 Sự thay đổi của tỡnh hỡnh quốc tế 18

1.2.2 Chính sách của các cường quốc đối với châu Phi 22

1.3 Sự lớn mạnh về kinh tế và nhu cầu thị trường của Trung Quốc 29

1.3.1 Sự lớn mạnh của nền kinh tế 29

1.3.2 Nhu cầu thị trường của Trung Quốc 34

1.4 Lợi ích chiến lược của Trung Quốc ở châu Phi 35

Tiểu kết chương 1 39

Chương 2 NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI CHÂU PHI TỪ NĂM 1991 ĐẾN NĂM 2008 42

2.1 Mục tiêu và biện pháp thực hiện chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi 43

2.1.1 Những mục tiêu cơ bản trong chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi 43

2.1.2 Cỏc biện phỏp thực hiện 47

2.2 Sự triển khai chớnh sỏch của Trung Quốc đối với châu Phi 49

2.2.1 Trờn lĩnh vực chớnh trị - ngoại giao 49

2.2.2 Trên lĩnh vực kinh tế - thương mại và vấn đề năng lượng 54

2.2.2.1 Về hợp tỏc nụng nghiệp 54

2.2.2.2 Về thương mại 57

2.2.2.3 Về đầu tư 66

2.2.2.4 Về vấn đề an ninh năng lượng của Trung Quốc ở châu Phi 70

2.2.3 Về khoa học - kỹ thuật và quõn sự 73

2.2.3.1 Về khoa học - kỹ thuật 73

2.2.3.2 Về quõn sự 74

2.3 Đóng góp của Trung Quốc trong hợp tác quốc tế giải quyết các vấn đề mang tính toàn cầu ở châu Phi 78

2.3.1 Xóa đói giảm nghèo và cải cách kinh tế nhằm khắc phục tỡnh trạng kinh tế tụt hậu 79

2.3.2 Tháo gỡ mâu thuẫn, giải quyết tranh chấp, ngăn chặn xung đột vũ trang, cải cách chính trị theo hướng dân chủ hóa 83

2.3.3 Đấu tranh chống lại dịch bệnh, xúa mự chữ và phỏt triển giỏo dục 84

Tiểu kết chương 2 87

Chương 3 KẾT QUẢ VÀ TRIỂN VỌNG TRONG CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC ĐỐI VỚI CHÂU PHI 90

3.1 Kết quả trong chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi 90

3.1.1 Những kết quả đạt được 90

3.1.2 Những vấn đề cũn tồn tại 97

3.2 Triển vọng chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi 103

3.2.1 Những nhân tố tác động 103

3.2.2 Khẳ năng đưa ra các phương án chính sách của Trung Quốc đối với châu trong thời gian tới 106

Tiểu kết chương 3 110

KẾT LUẬN 112

TÀI LIỆU THAM KHẢO 115

PHỤ LỤC

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

Thỏi Bỡnh Dương

IMF Quỹ tiền tệ thế giới

đẳng

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Từ cuối những năm 80 sang đầu những năm 90 của thế kỷ XX, cục diện thế giới đó cú những thay đổi chưa từng cú: chủ nghĩa xó hội ở Đông Âu sụp đổ, Liờn bang Xụ Viết tan ró, đối đầu giữa hai siờu cường Xụ - Mỹ khụng cũn nữa, chiến tranh lạnh kết thỳc, thế giới quỏ độ sang thời kỳ hỡnh thành đa cực hoỏ với xu thế cơ bản là hũa bỡnh, ổn định, xõy dựng kinh tế, hợp tỏc và phỏt triển Trong tỡnh hỡnh đó, mối quan hệ giữa cỏc nước với nhau trờn thế giới và trong khu vực được hỡnh thành trong thời kỳ đối đầu Xụ - Mỹ và chiến tranh lạnh khụng cũn phự hợp với yờu cầu của cục diện thế giới mới nữa, cần phải thay đổi và cấu trỳc lại

1.1 Cùng với xu thế của thời đại, đối thoại hợp tác đó trở thành xu

hướng phát triển chung của tất cả các quốc gia trên thế giới, trong đó có mối quan hệ hợp tác giữa các nước, các khu vực với nhau trở nên phổ biến Trung Quốc, với những thành tựu đạt được sau hơn 10 năm thực hiện cải cách kinh

tế và sự chuyển biến thuận lợi của tỡnh hỡnh quốc tế thỡ vai trũ quốc tế và tư thế đối ngoại của Trung Quốc trên thế giới tiếp tục được củng cố Từ lợi thế

đó, Trung Quốc đó tăng cường mở rộng mối quan hệ, hợp tỏc với nhiều quốc gia, hội nhập khu vực và châu Phi cũng là điểm đến trong chính sách đối ngoại của Trung Quốc khi bước vào thời kỳ mới

1.2 Là châu lục có vị trí địa chính trị quan trọng, giàu tài nguyên

khoáng sản nhưng cũn hoang sơ chưa được khai phá và được đánh giá là có trữ lượng lớn nên đó thu hỳt sự quan tõm của cỏc nước công nghiệp phát triển Châu Phi, với dân số gần một tỷ người cũng được xem là thị trường tiêu thụ hàng hóa dễ tính nhất hiện nay, nguồn cung ứng lao động và nguyên nhiên liệu khá rẻ và xét ở mức tiềm năng, rừ ràng chõu Phi là một thị trường

có rất nhiều hứa hẹn

Từ năm 1991 đến nay, tỡnh hỡnh khu vực chõu Phi đang dần đi vào ổn định, kinh tế từng bước được phục hồi Nhiều nước của châu Phi đang đẩy mạnh cải cách, thu hút đầu tư, liên kết khu vực và viện trợ phát triển kinh tế

từ bên ngoài Bước sang thế kỷ XXI, vai trũ của cỏc nước châu Phi ngày càng tăng trong các hoạt động quốc tế, đặc biệt là trên các diễn đàn phát triển kinh

tế - xó hội và cú vị trớ chiến lược quan trọng trong chính sách đối ngoại của các cường quốc trên thế giới Từ lõu, việc gõy ảnh hưởng với các nước châu Phi để tỡm kiếm sự ủng hộ trong cỏc vấn đề quốc tế đó là điều thường thấy đối với tất cả các nước lớn

Bên cạnh đó cũng thấy rằng, các khó khăn mà các nước châu Phi phải đương đầu thực sự không dễ vượt qua Dù thế giới ngày nay nhận thức rừ rằng, những vấn đề của châu Phi cũng đồng thời là khó khăn của tất cả các nước, của cả cộng đồng quốc tế nên sẵn sàng góp sức chia sẻ với khu vực này Trong bối cảnh toàn cầu hoá sâu sắc như hiện nay, mối quan tâm của một số nước, hoặc một khu vực trở thành sự quan tõm của cả thế giới và Trung Quốc, hiện là quốc gia có nền kinh tế phát tiển mạnh trên thế giới trong thời gian gần đây hướng tới châu Phi là một điều cấp thiết của chính sách ngoại giao Trung Quốc

1.3 Việc nghiờn cứu chớnh sỏch của Trung Quốc đối với châu Phi có

ý nghĩa về mặt khoa học và thực tiễn:

- Về ý nghĩa khoa học, chúng ta đang tỡm hiểu chớnh sỏch của Trung Quốc đối với châu Phi trong tỡnh hỡnh thế giới đầy biến động từ sau chiến tranh lạnh Lúc này, thế giới cũn đang vận động, trật tự thế giới mới chưa được hỡnh thành, thỡ Trung Quốc – nước đang trỗi dậy trở thành một trong những nước lớn mà người ta dự báo sẽ có tác động mạnh đối với việc hỡnh thành một trật tự thế giới mới Cho nờn, việc nghiờn cứu chớnh sỏch của Trung Quốc đối với châu Phi chính là nghiên cứu chính sách đối ngoại của Trung Quốc, qua đó góp phần hiểu được chính sách đối ngoại của các quốc

gia trên thế giới cũng như hiểu được một trật tự thế giới mới chưa thật sự định hỡnh cũn đang vận động như ngày nay

- Về thực tiễn: nghiên cứu chính sách của Trung Quốc để hiểu về châu Phi với tư cách là một châu lục có nguồn tài nguyên, khoảng sản đầy tiềm năng, với thế mạnh về nguồn lao động và có thị trường rộng lớn Bên cạnh

đó cũng có những khó khăn mà họ đang phải đối mặt cần sự chung sức của cộng đồng quốc tế Trên cơ sở xem xét chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi, Việt Nam có thể rút ra một số bài học kinh nghiệm cho mỡnh khi chỳng ta cũng cú những điều kiện thuận lợi để tiếp xúc với châu Phi giống Trung Quốc, đó là thế mạnh về xuất khẩu gạo, trỡnh độ kỹ thuật và lợi thế thương mại Đây là cơ hội để Việt Nam đẩy mạnh thực hiện đường lối đa dạng hóa, đa phương hóa quan hệ quốc tế, tăng cường quan hệ nhiều mặt với các nước châu Phi, đặc biệt là quan hệ kinh tế thương mại Từ xuất phát điểm

đó, chúng tôi mạnh dạn chon lựa đề tài “Chính sách của Trung Quốc đối với

châu Phi từ năm 1991 đến năm 2008” làm đề tài cho luận văn thạc sĩ chuyên

ngành Lịch sử thế giới của mỡnh

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Hiện nay, nguồn tài liệu nước ngoài có không nhiều công trỡnh nghiờn cứu sõu về vấn đề này, nhất là vai trũ, chớnh sỏch của Trung Quốc đối với châu Phi từ sau năm 1991 Chính vỡ vậy, việc tỡm hiểu về một số vấn đề mang tính thời sự, cấp thiết về chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi trong giai đoạn này cũn rất mới mẻ, chỳng tụi chưa tiếp cận được những tài liệu gốc, chỉ mới tiếp cận được những nguồn tài liệu có liên quan thông qua bản dịch sang tiếng Việt của các Viện nghiên cứu, của TTXVN và của một số tạp chí

Về học giả trong nước, hầu như chưa có công trỡnh khoa học nào đề cập chuyên sâu, cụ thể, trực tiếp đến vấn đề mà luận văn đưa ra, bước đầu chỉ mới đề cập dưới những góc độ khác nhau, nội dụng trỡnh bày cũn rải rỏc hoặc

mụ tả theo cỏc giai đoạn nhưng chưa cụ thể, chưa có hệ thống trên các sách, bài báo, tạp chí

Đổ Đức Định (2006) cho ta thấy bức tranh toàn cảnh về cỏc nước châu Phi hiện nay tuy cũn ở mức tổng quan

- Cuốn “Hợp tác quốc tế giải quyết các vấn đề mang tính toàn cầu của châu Phi” của Tiến sĩ Nguyễn Thanh Hiền (2008), cho ta thấy sự phối hợp cố

gắng và nỗ lực của châu Phi với toàn thể cộng đồng quốc tế cũng như của Trung Quốc diễn ra như thế nào, hiệu quả của sự phối hợp và hợp tác ra sao, hạn chế và khó khăn, kết quả và triển vọng của công cuộc hợp tác to lớn đó như thế nào?

- Cuốn “Kinh tế thế giới và quan hệ kinh tế quốc tế 2004- 2005” do Lờ

Bộ Lĩnh chủ biên cho người đọc cái nhỡn cỏi nhỡn tổng quan về nền kinh tế thế giới cũng như chính sách kinh tế giữa các nước, đồng thời góp phần tỡm hiểu hơn về vị trí của châu Phi đương đại trong nền kinh tế thế giới

Ngoài ra, cũn cú một số tạp chớ cũng dành sự quan tâm riêng về châu Phi, các Viện nghiên cứu cũng như các cơ quan khác đó bắt đầu tiếp cận những vấn đề khá sâu về châu Phi tuy cũn ở mức độ khái quát Các tạp chí như

“Nghiên cứu Trung Quốc”, “Viện Nghiên cứu châu Phi và Trung Đông” cũng

có một số bài đề cập đến chính sách của một số nước đối với châu Phi

- Bài “Kinh tế - chính trị châu Phi thập niên đầu thế kỷ XXI” của PSG.TS Đỗ Đức Định Viện“Châu Phi và Trung Đông” đăng trên Tạp chí

Cộng sản (8/2006) cho chỳng ta cỏi nhỡn mới nhất về tỡnh hỡnh kinh tế chớnh trị chõu Phi

- Bài “Châu Phi trong chiến lược của các nước lớn” của tác giả Trịnh

Cường đăng trên Tạp chí Cộng sản (4/2006) bước đầu đề cập đến vị trí châu Phi trong chiến lược của những nước lớn trong đó có Trung Quốc

Ngoài ra, nguồn tài liệu TTXVN có rất nhiều bài như: “Xung quanh chiến lược mới của Trung Quốc đối với châu Phi” (11/2006), bài “Trung Quốc trong cụng cuộc chinh phục chõu Phi” Tài liệu tham khảo đặc biệt

5/2006 cho chúng ta hiểu rừ hơn vị trí của châu Phi trong chính sách của Trung Quốc ở thế kỷ XXI

3 Giới hạn của đề tài

Nghiên cứu chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi, trước hết là tỡm hiểu những nhõn tố khỏch quan, chủ quan tỏc động đến cơ sở hoạch định chính sách của Trung Quốc và quá trỡnh thực hiện đối với khu vực châu Phi Tác động của chính sách này không chỉ đối với Trung Quốc, đối với châu Phi

mà cũn tỏc động đến nhiều nước trên thế giới Do vậy chúng tôi chỉ mới tỡm hiểu, nghiờn cứu được những khía cạnh như cơ sở ra đời của chính sách; nội dung và kết quả đạt trong quỏ trỡnh triển khai chớnh sỏch

Mặc dự vậy, về thời gian và nội dung vẫn cần giới hạn trọng tâm nghiên cứu của đề tài, đó là những chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi từ năm 1991 đến năm 2008 Tuy nhiên, để có cái nhỡn toàn diện hơn, chúng tôi có đề cập nghiên cứu đến chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi trong thời gian trước năm 1991 chủ yếu tạo ra một bức tranh đầy đủ hơn

để thấy được sự điều chỉnh chiến lược ngoại giao và cũng nhằm làm rừ hơn một số nội dung trong chính sách của Trung Quốc hiện nay

Châu Phi là một lục địa rộng lớn với nhiều quốc gia có quy mô khác nhau nên chính sách của Trung Quốc cũng có những trọng tâm ưu tiên một số nước khác nhau Tuy nhiên để hoàn thành việc nghiên cứu theo đúng định hướng, mục tiêu đề ra, cần xem xét chính sách của Trung Quốc đối với lục địa này ở những nội dung và phương hướng mang tính khái quát, chung cho cả khu vực Trong chứng minh hoặc phân tích, có thể xem xét chính sách cụ thể của Trung Quốc đối với nhóm nước hoặc các nước tiêu biểu

4 Mục đớch và nhiệm vụ nghiờn cứu

4.1 Mục đích

Chớnh sách của Trung Quốc đối với châu Phi từ năm 1991 đến năm

2008 là một đề tài rộng Trong khuôn khổ của một luận văn cao học chuyên ngành Lịch sử thế giới, mục tiêu nghiên cứu của đề tài đặt ra sẽ làm rừ những vấn đề sau:

- Những cơ sở tác động đến việc hoạch định chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi

- Nội dung chớnh sỏch của Trung Quốc đối với châu Phi từ năm 1991 đến năm 2008

- Kết quả và triển vọng trong chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi 4.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu của đề tài đặt ra, nhiệm vụ của chúng tôi phải thực hiện trong khuôn khổ luận văn này là: Trên cơ sở nguồn tư liệu thu thập được tiến hành xác minh, phân loại, từ đó luận văn tập trung mô tả, tái tạo lại một cách đầy đủ về chính sách của Trung Quốc đối với châu Phi

Có phõn tớch sâu sắc nội dung và rút ra một số đặc điểm trong chính sách của

Trung Quốc đối với châu Phi trong giai đoạn 1991-2008

5 Nguồn tư liệu và phương pháp nghiên cứu

5.1 Nguồn tư liệu

Để tiến hành nghiờn cứu đề tài này, chúng tôi dựa trên nguồn tư liệu

gốc: Đó là những văn kiện của Đảng Cộng sản Trung Quốc, của các cơ quan vạch định chính sách đối với châu Phi, những tuyên bố của các cuộc gặp gỡ cấp cao giữa Trung Quốc và các nước châu Phi mà cụ thể là các tư liệu đó được Việt Nam dịch và lưu ở Thông tấn xó, ở Viện nghiờn cứu Trung Quốc, Tạp chớ nghiờn cứu Trung Đông và châu Phi… Đồng thời những bảng số liệu thống kê có liên quan của Trung Quốc, châu Phi cũng được xem xét, trong quá trỡnh thực hiện nghiờn cứu

Về tài liệu tham khảo, chúng tôi khai thác được từ các công trỡnh nghiờn cứu của cỏc học giả, cỏc nhà nghiờn cứu trong và ngoài nước thông qua các thư viện, các kênh thông tin của các trang wed điện tử, các bài báo và tạp chí có liên quan

5.2 Về phương pháp nghiên cứu

Về phương pháp nghiờn cứu của đề tài, luận văn sử dụng chủ yếu là phương pháp lịch sử và phương pháp logich Trong quá trỡnh nghiờn cứu chỳng tụi đó kết hợp sử dụng cả hai phương pháp này, nhưng chủ đạo vẫn là

đối với châu Phi một cách đầy đủ và chính xác nhất Trên cơ sở đó có những phân tích sâu sắc, khái quát hóa để rút ra một số đặc điểm về chính sách của

Trung Quốc đối với châu Phi từ 1991 đến 2008

6 Đóng góp của đề tài

Kết quả nghiên cứu của luận văn sẽ đưa đến một cái nhỡn tổng quan và

cú hệ thống về chớnh sỏch của ngoại giao của Trung Quốc đối với châu Phi Trên cơ sở đó, luận văn có thể được sử dụng làm tài liệu cơ bản cho việc tham khảo, xem xét, nghiên cứu sâu hơn tỡnh hỡnh chõu Phi và chớnh sỏch đối ngoại của Trung Quốc, những cơ hội và thách thức trong việc phát triển quan

hệ với khu vực chõu Phi

7 Cấu trỳc của luận văn

Luận văn ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, cấu trúc gồm 3 chương:

Chương 1 Cơ sở hoạch định chính sách của Trung Quốc với châu Phi Chương 2 Những nội dung cơ bản trong chính sách của Trung Quốc

đối với châu Phi từ năm 1991 đế năm 2008 Chương 3 Kết quả và triển vọng trong chớnh sỏch của Trung Quốc

đối với châu Phi

NỘI DUNG Chương 1

CƠ SỞ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH CỦA TRUNG QUỐC

ĐỐI VỚI CHÂU PHI

1.1 Vị trớ, tầm quan trọng của châu Phi đối với Trung Quốc

1.1.1 Vị trí chiến lược

Châu Phi có vị trí địa lý gần như nằm vắt ngang qua đường xích đạo với hầu hết các quốc gia là ở giữa chí tuyến Bắc và chí tuyến Nam Phía Bắc

là biển Địa Trung Hải, Tây là Đại Tây Dương, Đông và Nam là Biển Đỏ và

nổi của trái đất và là lục địa lớn thứ ba trên thế giới (sau châu Á và châu Mỹ) Phần lục địa duy nhất của châu Phi nối với lục địa Á - Âu là eo đất Suez với chiều rộng 112km Đến cuối thế kỷ XIX, chỗ giáp nối hai lục địa này đó khai thụng Địa Trung Hải với biển Hồng Hải bằng kênh đào Suez Châu Phi có hơn 30000 km bờ biển với một số vịnh lớn như Guinea, Gabes, Walvis, Tunisia và Sidra Một đảo lớn trên Ấn Độ Dương cũng thuộc châu Phi là đảo

Madagascar nằm ở phía Đông của lục địa

Với diện tích chiếm 1/3 diện tích đất liền của toàn cầu, cùng với số dân gần một tỷ người, đồng thời cũn là chõu lục rất giàu tài nguyờn, phong phỳ và

đa dạng về chủng loại, tuy phân bố không đều giữa các vùng miền và giữa các quốc gia Các nước giàu khoáng sản chiến lược tập trung chủ yếu ở phía Nam, cũn dầu mỏ ở phớa Bắc và Tõy Phi Theo đánh giá mới nhất, trữ lượng dầu

mỏ của châu Phi Nam sa mạc Sahara chiếm 9,1% tổng trữ lượng dầu mỏ thế giới Châu Phi cũng đứng đầu thế giới về trữ lượng khoáng sản quý như kim cương và platine (90% của thế gới), chrome (84%), vàng (67%), mangane (65%), uranium (37%) gỗ cũng được coi như một nguồn tài nguyên quan trọng của rất nhiều nước châu Phi Các cây trồng công nghiệp quan trọng có

bông (16% sản lượng thế giới), lạc (23%), cacao (60%), cà phờ (17%), cao su,

cọ dầu Với những lợi thế đó, châu Phi đó trở thành miền đất hứa của các nước đế quốc xâm lược [34; tr3]

Châu Phi án ngữ tuyến đường giao thông quốc tế từ Đông sang Tây, nối châu Á với châu Âu và châu Mỹ nên có tầm quan trọng chiến lược cả về kinh tế lẫn quân sự Vỡ vậy, trong tiến trỡnh phỏt triển lịch sử của mỡnh, chõu Phi đó sớm trở thành nơi tranh giành của chủ nghĩa thực dõn Ngay từ những thập niờn đầu tiên của thế kỷ XIX, lần lượt các nước thực dân Tây Ban Nha, Bồ Đào Nha, Anh rồi đến Pháp đó tiến hành xõm chiếm chõu Phi và kết quả là cỏc quốc gia chõu Phi đó trở thành thuộc địa hay phụ thuộc, phải chịu ách áp bức búc lột của thực dân Anh và Pháp kéo dài hàng trăm năm Do vậy, mặc dù là châu lục có nhiều tài nguyên, khoáng sản và đó cú những bước tiến mạnh mẽ trong lĩnh vực văn hoá, nhưng dưới ách áp bức nặng nề và chính sách khai thác hà khắc của chủ nghĩa thực dân cho nên đời sống của nhân dân các nước châu Phi vẫn cũn rất nghốo khổ và lạc hậu

Châu Phi đó cú lịch sử từ lõu đời là một vùng đất rộng lớn, giàu tài nguyên thiên nhiên và có tiềm năng phát triển to lớn Sau thời gian dài đấu tranh, người dân châu Phi đó tự thoỏt khỏi sự cai trị của chủ nghĩa thực dõn, xoỏ bỏ chủ nghĩa Apacthai, giành độc lập, góp phần đáng kể vào sự tiến bộ của nhân loại

Sau khi giành được độc lập, các nước châu Phi đó theo đuổi con đường phát triển phù hợp với điều kiện của đất nước mỡnh và nỗ lực hợp tỏc tỡm kiếm hoà bỡnh, ổn định và phát triển Bằng những nỗ lực của các nước châu Phi cùng với sự giúp đỡ của OAU (tiền thõn của Liờn minh chõu Phi AU), tỡnh hỡnh chớnh trị tại chõu Phi đang dần ổn định, các cuộc xung đột khu vực đang từng bước được giải quyết và kinh tế đó bắt đầu tăng trưởng trong những năm qua Các nước châu Phi đó tham gia hoạt động tích cực trong hợp

tác Nam - Nam và các diễn đàn Bắc - Nam Các nước châu Phi ngày càng có vai trũ quan trọng trong cỏc vấn đề quốc tế

Là châu lục tập trung nhiều nước đang phát triển, châu Phi ngày càng

có vị trí quan trọng trên vũ đài quốc tế Không những thế, châu lục này cũn được xem là kho tài nguyên của thế giới, trong đó có quặng kim loại quí hiếm

và dầu mỏ Trung Quốc đang từng bước tăng cường ảnh hưởng ở lục địa đen với tư cách là một cường quốc thế giới Hiện nay, châu Phi cung ứng khoảng 30% nguồn nhiên liệu nhập khẩu của Trung Quốc Đây cũng là thị trường bỏ ngỏ và cú thể nhập khẩu đủ mọi mặt hàng của Trung Quốc Kim ngạch buôn bán hai chiều giữa Trung Quốc và châu Phi đó tăng gấp 4 lần từ đầu thập kỷ này Hơn 600 Công ty của Trung Quốc đó được thành lập tại châu Phi trong

10 năm qua Đây được coi là cơ sở quan trọng để Trung Quốc tiếp tục triển khai nhũng chính sách của mỡnh ở cỏc quốc gia chõu Phi trong thời gian tới

Hiện nay, chõu Phi vẫn đang đối mặt với nhiều vấn đề thách thức trên con đường phỏt triển Tuy nhiờn với những nỗ lực không ngừng của chính các nước châu Phi và cùng với sự ủng hộ của cộng đồng quốc tế, chõu Phi chắc chắn sẽ khắc phục được những khó khăn và giành được nhiều tiến bộ trong thế kỷ mới và chắc chắn sẽ là khu vực có vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng của nhiều cường quốc trong thế kỷ XXI này

1.1.2 Sự trỗi dậy của lục địa đen

Sau Chiến tranh thế giới thứ hai, tiếp theo chõu Á, chõu Phi đó trở thành trung tõm của phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc Chõu Phi trở thành “lục địa mới trỗi dậy” trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc, các nước chõu Phi đó đứng lên đấu tranh giành độc lập với đỉnh cao là cuối những năm 50 đặc biệt là những năm 60 của thế kỷ XX, với 17 nước ở Tây Phi, Trung Phi và Đông Phi đó giành được độc lập để rồi đi vào lịch sử là

“năm chõu Phi” Trên tinh thần đó, phong trào đấu tranh giải phóng dân tộc ở các nước chưa giành được độc lập vẫn tiếp tục diễn ra trong những năm sau

đó, và cuối cựng nhõn dõn chõu Phi cũng đó giành được thắng lợi to lớn trong công cuộc đấu tranh lật đổ ách thống trị của chủ nghĩa thực dân kiểu cũ, lập lại hoà bỡnh, độc lập, tự do cho người dân chõu Phi

Ngay sau khi thoỏt khỏi ỏch thống trị của chủ nghĩa thực dân, các nước chõu Phi bắt tay ngay vào công cuộc khôi phục, xây dựng và phát triển đất nước Mặc dù cũn nhiều khú khăn, thử thách nhưng các nước chõu Phi vẫn nỗ lực hết mỡnh để tỡm ra con đường phù hợp nhằm khắc phục khó khăn, phát triển đất nước Bên cạnh đó, chõu Phi tranh thủ sự giúp đỡ nhiệt tỡnh của cộng đồng quốc tế, cũng như các tổ chức, khu vực và các quốc gia trên thế giới Việc gắn kết chặt chẽ vào các hoạt động của đời sống kinh tế, chính trị,

xó hội trờn thế giới bước đầu đó mang lại một lợi thế nào đó cho các nước chõu Phi

Sự thay đổi trong nhận thức phát triển của các nước chõu Phi là một trong những thuận lợi cho việc liờn kết khu vực, phỏt triển kinh tế Các nước chõu Phi trước đây đó từng gạt sang một bên những bất đồng, khác biệt để phối hợp, đoàn kết với nhau trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân,

đế quốc vỡ độc lập dân tộc Đây là cơ sở thuận lợi để các nước tiếp tục hợp tác trong đấu tranh vỡ lợi ớch phỏt triển của mỡnh với mục tiờu chung: hạn chế sự bất bỡnh đẳng trong quan hệ chính trị, kinh tế và thương mại quốc tế Trải qua nhiều năm khó khăn và khủng hoảng, sau các bước thử nghiệm thất bại trong quá khứ và từ những kinh nghiệm thành công trong bước đầu thực hiện cải cách, các nước chõu Phi đó rỳt ra được những bài học cần thiết cho bản thân họ và nhận thức được rằng chỉ có nỗ lực từ chính bản thân các nước chõu Phi mới là nhân tố quyết định giúp họ thoát khỏi tỡnh trạng đói nghèo

và nguy cơ tụt hậu, khỏi bị gạt ra bên lề của nền chính trị và kinh tế thế giới

Ý thức được điều đó, trong những năm qua các nước chõu Phi đó cố gắng tiến hành cải cỏch, đưa đất nước từng bước thoát khỏi tỡnh trạng khủng hoảng trờn nhiều lĩnh vực và bước đầu thu được kết quả đáng ghi nhận

Trong lĩnh vực chớnh trị: những cải cỏch từ thập niờn 90 của thế kỷ

XX đó mang lại nhiều chuyển biến đáng khâm phục ở khu vực này Nếu như trong thời kỳ đấu tranh chống chủ nghĩa thực dân phương Tây, phần đông các quốc gia chõu Phi cú thể chế chớnh trị gần giống với Liờn Xụ và Trung Quốc thỡ đến đầu những năm 1990 trở đi, hầu hết các nước chõu Phi đều học tập

mô hỡnh phương Tây, chuyển sang chế độ dân chủ, đặc biệt là sau khi Liên

Xô sụp đổ Ở nhiều nơi, chế độ chính trị đó được thiết lập, bầu cử đa đảng được tiến hành Vào năm 1988, các nhà nước một đảng và cỏc chớnh phủ độc tài quân sự nắm vị trí chủ đạo ở chõu Phi (29 nước theo chế độ một đảng, 10 nước theo chế độ độc tài quân sự) Đến năm 1999 hệ thống chính trị ở chõu Phi đó cú những biến đổi sâu sắc Vào thời kỳ này các cuộc bầu cử theo chế

độ đa đảng đó tăng lên, các thể chế chính trị độc tài đó giảm chỉ cũn 3 nước Trong năm 1995 có rất nhiều nước chõu Phi đó tổ chức được các cuộc bầu cử mang tính chất cạnh tranh và công bằng một cách hợp pháp, trong đó đáng chú ý nhất là sự thắng lợi của Nelson Mandela, là vị Tổng thống da đen đầu tiên lên nắm quyền ở Nam Phi nhờ cuộc đấu tranh quyết liệt và lâu dài chống chủ nghĩa phân biệt chủng tộc ở Nam Phi Hay trường hợp của Tổng thống Zambia - Kenneth Kaudan đó buộc phải nhường lại quyền lực sau 27 năm cầm quyền của mỡnh theo nguyện vọng của nhõn dõn [7; tr24,25]

Bên cạnh những cải cách về chính trị, các nước chõu Phi cũng đó cú rất nhiều nỗ lực trong việc ngăn chặn xung đột vũ trang, xây dựng hoà bỡnh và giữ vững an ninh ở chõu lục mỡnh Cơ chế để giải quyết các cuộc xung đột hữu hiệu ở chõu Phi là việc thành lập các tổ chức liên minh nhằm điều hành

có hiệu quả quá trỡnh gỡn giữ hoà bỡnh ở chõu Phi như Liên minh chõu Phi,

và tổ chức NEPAD (Đối tác mới vỡ sự phỏt triển chõu Phi)

Bất chấp cỏc cuộc khủng hoảng mới nỗ ra gần đây, chõu Phi đang chuyển biến mạnh mẽ từ bóng đêm của các cuộc nội chiến và xung đột trong quá khứ sang giai đoạn phát triển mới với các khát vọng dân chủ và phát

triển Các cuộc xung đột vừa xảy ra không thể khiến cho người ta quên đi một thực tế là chõu Phi đang bước vào giai đoạn chuyển đổi mặc dù không phải ngoạn mục lắm nhưng hết sức sâu sắc

Ngoại trừ cuộc xung đột giữa Ethiopia và Eritrea, hầu hết các cuộc khủng hoảng khác chỉ diễn ra trong nội bộ các đường biên giới Ngoài ra, theo quan sát của Viện nghiờn cứu Heidelberg (Đức), số các vụ xung đột đó giảm dần Cỏc chiến trường chính trong quá khứ như Angola, Cốt đivoa, Mozambique, Ruanda hay Sierra Leone đó im tiếng sỳng và nhường chỗ cho một nền hũa bỡnh, dự cũn non yếu [93]

Trờn khớa cạnh kinh tế, đến giữa những năm 90 nền kinh tế chõu Phi bắt đầu có dấu hiệu lạc quan Theo IMF thỡ cho đến năm 1995 kinh tế chõu Phi đó cú mức tăng trưởng 3,3% Đây là lần đầu tiên sau 10 năm tỷ lệ lệ tăng trưởng kinh tế chõu Phi vượt qua tỷ lệ tăng dân số Năm 1996 tốc độ tăng trưởng đạt 5% vượt hẳn so với khu vực Trung Đông và châu Âu, đặc biệt tốc

độ tăng trưởng GDP của chõu Phi trong những năm gần đây được cải thiện đáng kể, năm 2001 là 4,3%, năm 2002 là 3,2%, năm 2003 là 3,8%, năm 2004

là 4,4% [7; tr28] tăng trưởng ở khu vực chõu Phi cận xích đạo đó tăng lên tới 7% trong năm 2008, sau khi đạt 6% năm 2007 và 5,8% năm 2006 Cũng theo IMF, năm 2003 và 2004, tỷ lệ lạm phát ở chõu Phi được giũ ở mức một con

số, cụ thể: năm 2004 lạm phát xống 8,8% là mức thấp nhất trong vũng 20 năm qua Thâm hụt ngân sách giảm xuống 1,7% GDP thấp nhất trong vũng 10 năm qua, môi trường đầu tư đó trở nờn tốt hơn, ngày càng có nhiều nhà đầu tư nước ngoài quan tâm đến ”lục địa đen” này Đầu tư nước ngoài chảy vào chõu Phi bắt đầu tăng trưởng từ thập niên 1990 Từ 5,9 tỷ USD trong giai đoạn

1992 - 1997 lên 9,1 tỷ USD, năm 1998 là 11,6 tỷ USD, năm 1999, 2000 là 8,7

tỷ USD Năm 2001 dũng vốn đầu tư vào chõu Phi đạt mức cao nhất là 19,6 tỷ USD, năm 2002 là 11,7 tỷ USD và năm 2003 đạt 15,1 tỷ USD [7; tr29]

Sau một thời gian bị lóng quờn kể từ khi bức tường Béclin sụp đổ, lục địa đen đang chứng kiến sự trở lại của các cường quốc, trong đó có cả các tác nhân mới trên vũ đài quốc tế như Ấn Độ, Trung Quốc, thậm chí cả các quốc gia dầu mỏ như Arập Xêỳt

Tuy nhiên, vấn đề chính đặt ra đối với chõu Phi là tăng trưởng kinh tế vẫn chưa đủ bù lại sự gia tăng về dân số Thu nhập bỡnh quõn đầu người hiện nay chỉ tương đương so với thập niên 1960, thời kỳ đấu tranh giành độc lập Dân số chõu Phi hiện nay là trên 875 triệu người và có thể lên tới 1,12 tỷ vào năm 2025 Đầu tư nước ngoài vào châu lục vẫn cũn thấp và chủ yếu vào một

số lĩnh vực như thăm dũ khai thỏc nguyờn liệu thụ để xuất khẩu, tập trung ở các quốc gia giàu tài nguyên Điều này có nguy cơ làm trầm trọng thêm sự phân hóa giữa các nước và giữa các khu vực trong cùng một nước Tuy vậy, cũng không nên đánh giá thấp sự xuất hiện của một tầng lớp các nhà kinh doanh mới của chõu Phi, vốn được đào tạo bài bản và có tham vọng vươn lên thành những ông chủ lớn trên chính quê hương của họ

Mấy năm gần đây, nhiều nước chõu Phi đó tỡm ra cỏc giải phỏp để phát triển đất nước theo cách thức khác với Trung và Cận Đông, khu vực được coi là tiềm ẩn nhiều yếu tố bất ổn nhất trên thế giới Một vài nước đó phối hợp để khởi động một sáng kiến ngoại giao mới, dưới sự thúc đẩy của Nam Phi, Nigeria và cả Senegal, nhằm giải quyết các cuộc xung đột riêng Một số cường quốc có ảnh hưởng lớn trên châu lục, trong đó có Trung Quốc, Pháp cũng đóng vai trũ quan trọng trong tiến trỡnh này

Dù sao đi nữa, chõu Phi của thế kỷ 21 khụng cũn giống như cách nhỡn của nhà triết học Đức Friedrich Hegel về một thế giới hoàn toàn "không có lịch sử" Chõu Phi vẫn tiến lờn, ngay cả khi gia tốc trờn lộ trỡnh này vẫn cũn

bị kỡm hóm bởi một vài trở lực do chớnh cỏc nhà lónh đạo của nó tạo ra [49]

Như vậy, với sự giúp đỡ của cộng đồng quốc tế, các tổ chức, khu vực

và các quốc gia trờn thế giới cựng với sự nỗ lực khụng ngừng của cỏc quốc

gia chõu Phi thỡ tỡnh hỡnh chớnh trị đó bớt đi căng thẳng, nhiều điểm nóng được kiểm soát, bước đầu đem lại sự ổn định tạo cở sở cho khu vực có điều kiện phát triển về mọi mặt Đây chính là một trong những điều đó tạo ra sức hỳt cho khu vực này, làm cho chõu Phi trở nên mạnh mẽ hơn và hấp dẫn hơn

1.1.3 Chớnh sỏch của Trung Quốc đối với chõu Phi trước năm 1991

Chính sách ngoại giao của Trung Quốc kể từ khi được thành lập năm

1949 chủ yếu tập trung vào các vấn đề an ninh của nó trước hai siêu cường:

Mỹ và Liên Xô Tuy nhiên, bất kể những vấn đề quan trọng với hai nước lớn

đó, Trung Quốc đó tỡm cỏch khẳng định vai trũ của mỡnh và cú ý nghĩa trong cỏc vấn đề quốc tế nên đó giành sự chỳ ý đặc biệt đến thế giới thứ ba, trong

đó có các nước chõu Phi Trung Quốc là một đất nước già nua với một nền văn minh cổ kính và những thế kỷ của một lịch sử sóng gió, thế nhưng Trung Quốc lại là một quốc gia mới trong nền chớnh trị quốc tế Vai trũ của Trung Quốc trong cỏc vấn đề quốc tế là tương đối mới Thế nhưng, là một nước rộng lớn với 1/4 dân số thế giới, và cũng là nước đang nổi lờn của cõu lạc bộ hạt nhõn cho nờn nú cú ý nghĩa tiềm năng to lớn, tuy nhiên khả năng giúp đỡ các nước chõu Phi trong thời kỳ này của Trung Quốc là hạn chế do nền kinh tế cũn kộm phỏt triển của bản thõn Mặt khác, Trung Quốc không thể nào sánh được với Mỹ và Liên Xô trong việc viện trợ cho các nước thế giới thứ ba Tuy nhiên, Trung Quốc có quan hệ lịch sử gần gũi với chõu Phi, cùng với việc kết hợp chính sách ngoại giao xây dựng với các chương trỡnh viện trợ chọn lọc,

đó tăng cường vai trũ của mỡnh ở cỏc nước chõu Phi trong những thời điểm khó khăn nhất

Trung Quốc dần dần quan tâm đến chõu Phi và các quan hệ ngoại giao được thiết lập với thế giới đó theo nhịp độ các quốc gia độc lập: Ai Cập năm

1965, sau đó là Marocco và Sudan (1958), Guinea (1959), Somali và Ghana (1960), Mali, Zaize và Tansanie (1961) Vào năm 1965, hơn 15 nước chõu Phi đó cú quan hệ ngoại giao với Bắc Kinh

Nhiều dân tộc và người dân chõu Phi đánh giá cao mối quan hệ với Trung Quốc và xem Trung Quốc như là người bạn tin cậy Họ ủng hộ lý do chính đáng của nhân dân Trung Quốc nhằm bảo vệ chủ quyền lónh thổ và nhất

là sự thống nhất quốc gia, lờn ỏn sự can thiệp của Mỹ vào vấn đề Đài Loan

Để nhấn mạnh trước con mắt thế giới về vấn đề này, Thủ tướng Trung Quốc Chu Ân Lai năm 1965 đó tiến hành một chuyến đi rộng khắp chõu Phi

và đi đến đâu cũng được đón tiếp rất nhiệt tỡnh Mặt khỏc, Trung Quốc ủng

hộ các phong trào giải phóng dân tộc, bên cạnh đó cũng hậu thuẫn cho một số nhà lónh đạo ở Angola

Tại kỳ họp lần thứ 26 của Đại hội đồng LHQ năm 1972, các nước chõu Phi đó đóng vai trũ quan trọng trong việc ủng hộ Trung Quốc giành lại vị trớ hợp phỏp của mỡnh tại LHQ Với 1/3 số phiếu ủng hộ Trung Quốc từ cỏc nước chõu Phi, Chủ tịch Trung Quốc lúc đó là Mao Trạch Đông đó thừa nhận rằng chớnh nhõn dõn chõu Phi là những người bạn đó giỳp đưa Trung Quốc vào LHQ Để đáp lại tấm lũng đó của nhân dân lục địa đen, Trung Quốc đó phờ chuẩn khoản viện trợ khụng hoàn lại cho chõu Phi, xây dựng tuyến đường sắt nối liền Tandania với Zambia Công trỡnh này cú tổng chiều dài hơn 1860 km và phải mất hơn 10 năm mới hoàn thành [7; tr39] Đõy là cụng trỡnh đó trở thành biểu tượng của quan hệ Trung Quốc - chõu Phi

Sau đó, do những biến động trong nước và cuộc cách mạng văn hoá, sự

có mặt của Trung Quốc ở chõu Phi dần dần giảm đi, một số nước chõu Phi thậm chớ cũn đi đến chỗ cắt đứt quan hệ ngoại giao với Bắc kinh như: Tunisie, Cộng đồng Trung Phi, Zaire Nhưng từ năm 1970 trở đi tỡnh hỡnh được cải thiện và chính sách do chính phủ Trung Quốc lúc bấy giờ tiến hành

đó thể hiện bằng việc thường xuyên tăng cường các mối liên hệ của mỡnh với cỏc nước thuộc lục địa chõu Phi Lỳc này chỉ cũn vài nước là vẫn duy trỡ quan hệ với Đài Loan, hoặc chính thức như Malavi, Swaziland, hay Cộng hoà Nam Phi hoặc một cách bán chính thức như Bờ Biển Ngà là những nơi có

số người Hoa hùng mạnh sinh sống Sau những cải cách kinh tế và mở cửa của Trung Quốc vào cuối những năm 1970, ngoại thương giữa Trung Quốc và chõu Phi tăng trưởng mạnh hơn, đến năm 1977 đó đạt 817 triệu USD Bước sang những năm 1980, Trung Quốc đó thỳc đẩy mối quan hệ với chõu Phi lên một bước mới Xác nhận sự trở lại của người Trung Quốc ở chõu Phi, Thủ tướng Triệu Tử Dương đó cú chuyến đi thăm 11 nước chõu Phi gồm: Ai Cập; Marocco; Guinea; Gabon; Congo; Zaize; Zambie; Zimbabwe; Tanzania; Kenya từ ngày 29/12/1982 đến 17/1/1983 Nhân dịp này ông đó cố nhắc lại vai trũ mà chớnh phủ Bắc Kinh muốn đóng góp cho lục địa này, hơn thế nữa, tháng 12/1984 đến lượt Phó Thủ tướng Điền Kỷ Vân qua chuyến đi vũng quanh chõu Phi đó nhấn mạnh rằng Bắc Kinh sẽ tiếp tục chớnh sỏch cú mặt

và hợp tỏc của mỡnh với cỏc nước chõu Phi Điều đó được thể hiện qua việc nhiều nước chõu Phi nối lại quan hệ ngoại giao với Trung Quốc, đồng thời có đông đảo các bộ trưởng hoặc các nguyên thủ quốc gia cũng đó đến Bắc Kinh trong thời gian này [9;tr3]

Trong khi duy trỡ vị trớ đại cường quốc đang lớn mạnh của thế giới, Trung Quốc theo năm tháng đó biết thờu dệt nờn những mối liờn hệ hữu nghị với cỏc nước chõu Phi Những mối liên hệ được dựa trên sự hợp tác chặt chẽ mà nhà cầm quyền Trung Quốc ý thức được những hạn chế trong hành động của mỡnh, đó hướng vào những khu vực được xác định rừ ràng phự hợp với những khả năng vốn có trên một số lĩnh vực kinh tế, quốc phũng của Trung Quốc

Như vậy, chính sách của Trung Quốc đối với chõu Phi trong giai đoạn này tỏ ra rất thích hợp với những nhu cầu của các nước chõu Phi và nói chung

nó làm cho các nước hữu quan thoả món Xuất phỏt từ những đũi hỏi cú giới hạn, chớnh sỏch đó của Trung Quốc không đạt được trong khung cảnh của sự đua tranh Đông - Tây mà nó tỏ ra tự chủ và xa lạ với những mưu đồ chiến lược không phù hợp với chính sách đối ngoại cũng như với những khả năng

hành động của Trung Quốc Ngược lại nó cho phép nhà cầm quyền Bắc Kinh gạt dần Đài Loan ra và bảo đảm có được sự thân thiện của nhiều nước vốn bằng số lượng của họ đang làm nặng đồng cân trong các cơ quan quốc tế: Liờn hợp quốc; nhóm các nước không liên kết [9; tr 6]

Trung Quốc, trong khi giành ưu tiên cho thời hạn lâu dài như vậy đó lựa chọn một lập trường trung gian giữa phương Đông và phương Tây Lập trường đó làm cho Trung Quốc trở thành một đồng minh được đặc biệt chấp nhận ở chõu Phi Điều này làm tăng uy tín của Trung Quốc ở thế giới thứ ba trong đó có các nước châu Phi Hơn thế nữa, sự ủng hộ của Trung Quốc trong thời kỳ này giành cho các nước châu Phi không nhận được sự phúc đáp về chính trị Tuy nhiên uy tín và hỡnh ảnh nổi bật của Trung Quốc ở lục địa đen

và trên thế giới đó được củng cố đáng kể

Cú thế núi, trong thập niờn 80 của thế kỷ XX, Trung Quốc được coi là một trong những nước đi đầu của thế giới thứ ba, và ở chừng mực nào đó đó

cú những tỏc động tới phong trào của các nước châu Phi chống lại chủ nghĩa thực dân và chủ nghĩa đế quốc phương Tây Điều dễ nhận thấy trong chính sách của Trung Quốc với châu Phi trong giai đoạn này chủ yếu tập trung vào mục đích chính trị, trong đó Trung Quốc muốn có được sự ủng hộ của châu Phi cho việc tỡm kiếm vai trũ lónh đạo thế giới thứ ba và đấu tranh cho vấn

đề Đài Loan, cũn chõu Phi muốn tận dụng sự giỳp đỡ của Trung Quốc cho công cuộc đấu tranh giải phóng dân tộc và ổn định chính trị để xây dựng đất nước

1.2 Sự thay đổi của tỡnh hỡnh quốc tế và chính sách của các cường quốc đối với châu Phi

1.2.1 Sự thay đổi của tỡnh hỡnh quốc tế

Trong vũng ba thập kỷ cuối của thế kỷ XX, có những nhân tố quan trọng tác động đến cục diện thế giới, làm thay đổi đường hướng phát triển kinh tế - xó hội và chế độ chính trị của nhiều quốc gia

Thứ nhất, đó là sự phát triển như vũ bóo của cỏch mạng khoa học và

cụng nghệ hiện đại đưa đến những biến đổi to lớn trong lực lượng sản xuất, thúc đẩy xó hội hoỏ vật chất, tạo ra những bước nhảy vọt về tính chất và trỡnh

độ phát triển của lực lượng sản xuất, đẩy mạnh việc cơ cấu lại các nền kinh tế, tạo ra nhiều ngành kinh tế mới và thúc đẩy kinh tế tri thức [2; tr320], đưa loài người từng bước quá độ vào nền văn minh mới là văn minh thông tin Cuộc cách mạng có những đặc điểm mới chủ yếu về công nghệ với sự ra đời của hệ thống máy tính điện tử mới, về những dạng năng lượng mới và công nghệ sinh học, về phỏt triển tin học [30; tr349]

Xu thế khu vực hoá và toàn cầu hoá được tăng cường, lôi cuốn ngày càng nhiều nước tham gia và làm gia tăng các hoạt động kinh tế thương mại quốc tế Cải cách và mở cửa xuất hiện như một trào lưu tại nhiều nước trên thế giới Để đẩy mạnh cải cách và hiện đại hoá, các nước tiến hành ở mức độ khác nhau quá trỡnh dõn chủ hoỏ và cải cỏch chớnh trị Tuy nhiờn, xu thế quốc tế hoỏ nền sản xuất vật chất và đời sống xó hội đó ảnh hưởng mạnh mẽ đến nhịp độ phát triển của lịch sử và cuộc sống của các dân tộc, tạo cơ hội cho nhiều nước đi lên nhanh chóng, đồng thời cũng đặt ra những thách thức nghiêm trọng đối với nhiều quốc gia, nhất là những nước lạc hậu về kinh tế

mà trong đó có số lượng đông đảo các nước chõu Phi

Thứ hai, chính là cục diện chính trị thế giới thay đổi nhanh chóng, phức

tạp và diễn ra một bước ngoặt cơ bản Đến cuối thập kỷ 80, sau những biến động to lớn ở Đông Âu và Liờn Xụ trong những năm 1988 - 1991, “trật tự hai cực Ianta” đó bị phỏ vỡ, thể hiện trờn cỏc mặt: 1 - Khối Đông Âu, phạm vi ảnh hưởng chủ yếu của Liờn Xụ, đó bị tan vỡ theo và cựng theo với sự tan vỡ này, cỏc liờn minh chớnh trị - quõn sự (Khối hiệp ước Vacxava) và liên minh kinh

tế (khối SEV) của nú tuyờn bố tự giải thể; 2 - Do sự suy giảm về vị trớ kinh tế;

Xụ, thế “hai cực” của hai siêu cường Mỹ và Liờn Xụ trong trật tự thế giới cũ

đó bị phỏ vỡ: Liờn Xụ bị suy sụp và tan vỡ từ góc độ một Nhà nước; Mỹ vẫn giữ được vị trí đứng đầu thế giới về sức mạnh kinh tế và sức mạnh quân sự nếu tính riêng từng nước một, nhưng gộp lại cả Tây Âu và Nhật Bản thỡ về nhiều mặt, Mỹ đó bị suy kộm hoặc đứng ở hàng thứ 2 (nửa sau những năm 40 và trong những năm 50, Mỹ mạnh hơn tất cả các nước tư bản chủ nghĩa cộng lại

về kinh tế và quân sự) 3 - Không đủ sức “bao cấp” như trước đây nữa, Liờn

Xụ và Mỹ đang rút dần sự “có mặt” của mỡnh ở nhiều khu vực quan trọng trờn thế giới (châu Âu, Đông Bắc Á, Tõy Á, Đông Nam Á, chõu Phi ) Các nước lớn điều chỉnh chiến lược mạnh mẽ, đẩy mạnh hoà hoón và cải thiện quan hệ với nhau Mỹ tiến hành điều chỉnh chiến lược từ “ngăn chặn” sang “vượt trên ngăn chặn” nhằm mục đích “tỡm kiếm một kiểu chiến thắng khỏc” Kiểu chiến thắng Mỹ muốn thấy là dựa vào ưu thế kinh tế và khoa học kỹ thuật cũng như môi trường chính trị mới mẻ để thực hiện chiến lược diễn biến hoà bỡnh, xoỏ

bỏ chủ nghĩa cộng sản mà khụng phải chịu tổn thất Trung Quốc vào cuộc bằng việc nõng cao tớn nhiệm chiến lược quốc tế Khả năng động viên quốc tế lấy

uy tín quốc gia làm nền tảng, cho nên thúc đẩy chính sách ngoại giao “thế giới hài hoà” phải bắt đầu bằng việc nâng cao vị thế quốc tế của Trung Quốc

Lúc này các nước lớn chuyển hướng hoặc điều chỉnh chiến lược, chú trọng phát triển nội lực, tăng cường cạnh tranh và chạy đua kinh tế Về đối nội, các nước này tích cực đẩy mạnh các chương trỡnh “chấn hưng kinh tế”,

“cải tổ”, “cải cách” hoặc “bốn hiện đại hoá” Về đối ngoại, họ đi vào hoà hoón, cải thiện quan hệ từng đôi một, vừa hợp tác, vừa đấu tranh, kiềm chế lẫn nhau [2; tr320-321]

Những thay đổi to lớn và cơ bản trong đời sống kinh tế, chính trị thế giới dẫn tới những tập hợp lực lượng mới trên thế giới Sự kết thúc của cục

diện thế giới hai cực thúc đẩy mạnh mẽ xu hướng đa phương hoá, đa dạng hoá quan hệ Kinh tế trở thành nhân tố quyết định sức mạnh tổng hợp của từng quốc gia và ngày càng đóng vai trũ quan trọng trong quan hệ quốc tế thời kỳ sau chiến tranh lạnh Như vậy, không có nghĩa đó hết khả năng xảy ra căng thẳng mới, rối loạn hoặc xung đột cục bộ Những mâu thuẫn về dân tộc, sắc tộc, tụn giỏo, lónh thổ vẫn diễn ra gay gắt; xung đột vũ trang và chiến tranh cục bộ xảy ra ở nhiều nơi Bên cạnh đó vẫn tồn tại xu hướng chạy đua

vũ trang, mua sắm vũ khí mới Những biểu hiện bá quyền, ngoại giao cường quyền, việc dùng chiêu bài “ưu tiên cho đạo lý”, “nhõn quyền cao hơn chủ quyền” và những mưu toan áp đặt quan niệm và hỡnh mẫu của nước này đối với nước khác hoặc tự xác định các “tiêu chí chuẩn mực” cho sinh hoạt quốc

tế ngày càng trở nên lộ liễu, công khai Thêm vào đó là những vấn đề toàn cầu

về môi trường sinh thái, bùng nổ dõn số, ma tuý, dịch bệnh, chủ nghĩa ly khai, chủ nghĩa phục hưng tôn giáo, tội phạm xuyên quốc gia, chủ nghĩa khủng bố trở nên gay gắt hơn [3; tr22-35] Và như vậy, với Trung Quốc, đây vừa là cơ hội vừa là thách thức to lớn không dễ vượt qua trong tỡnh hỡnh thế giới chuyển biến sõu sắc và phức tạp, yờu cầu cỏc nhà lónh đạo Trung Quốc phải

có biện pháp nhằm đưa ra những chính sách chiến lược cho sự phát triển của Trung Quốc trong tương lai

Đối với khu vực chõu Phi, sau thời điểm chiến tranh lạnh kết thúc, Liờn

Xụ tan ró tỏc động rất lớn đến chính sách của Trung Quốc ở khu vực này Trong chiến tranh lạnh, cả Mỹ và Liên Xô đều cố gắng gây ảnh hưởng lên các nước chõu Phi với những mục đích khác nhau Nhiều cuộc nội chiến của các nước chõu Phi đó cú sự hậu thuẫn của hai cường quốc Xô - Mỹ Liên Xô đó chỉ đạo cuộc cách mạng Zanzibar vùng Đông Phi, hậu thuẫn cho quân du kích, hoặc chính quyền ở các nước Tanzania, Kenya, Somali, Angola, Mozambique, Ethiopia, Congo Mỹ thỡ lại tài trợ cho cỏc chớnh quyền hoặc lực lượng đối lập ở các nước này và khắp cả chõu Phi Do đó, sau thời kỳ năm

1991, Nga, nước kế thừa vai trũ của Liờn Xụ, đó nộ trỏnh trỏch nhiệm với cỏc nước chõu Phi này thỡ Trung Quốc, nước có mối quan hệ gần gũi, là người bạn thân thiết trong qúa trỡnh đấu tranh giải phóng dân tộc của các nước chõu Phi giờ đây lại phải gánh vác trách nhiệm quốc tế và đồng thời cũng đang có

cơ hội lớn với Trung Quốc để mở rộng thị trường cho nền kinh tế đang phát triển mạnh mẽ

Chiến tranh lạnh kết thúc, đối đầu Xô - Mỹ chấm dứt khiến cho mục tiêu chiến lược là lợi ích kinh tế trở nên nổi bật hơn Không cũn kẻ thự trực tiếp, Mỹ điều chỉnh chính sách trên khắp thế giới theo hướng cắt giảm viện trợ, và điều này tác động không nhỏ đến đồng minh nhiều nước thuộc thế giới thứ ba trong đó có chõu Phi Cục diện thế giới chuyển biến mạnh mẽ với sự nổi lên của yêu cầu phát triển kinh tế và các xu hướng toàn cầu hoá, khu vực hoá, ưu tiên phát triển khoa học công nghệ đó ảnh hưởng đến quá trỡnh hoạch định chính sách của Trung Quốc đối với chõu Phi, trong đó Trung Quốc dành

ưu tiên cho các lĩnh vực ở những khu vực có sức nặng kinh tế hơn và có vị trí địa chiến lược quan trọng hơn

1.2.2 Chính sách của các cường quốc đối với châu Phi

Với vị trí địa - chiến lược quan trọng, giàu tài nguyên khoáng sản, đặc biệt là những khoán sản chiến lược (dầu lửa, kim cương, vàng, uranium ) cũng là khu vực có nguồn nhân lực dồi dào, là thị trường rộng lớn đầy tiềm năng với gần 1 tỷ dõn, chõu Phi luôn là khu vực được quan tâm ở các mức độ khác nhau và có vị trí nhất định trong chính sách đối ngoại của các cường quốc Chính sách của các nước này đối với chõu Phi luôn vận động theo lợi ích và mục tiêu của các nước theo từng giai đoạn Nếu như ở thời kỳ chiến tranh lạnh, chõu Phi luôn là đối tượng tranh thủ về chính trị của các nước, giành được sự quan tâm và trợ giúp của các nước thỡ vào những năm đầu thập kỷ 90 (XX), chõu Phi đó gần như bị các nước lóng quờn với việc cỏc nước giảm mạnh cam kết với chõu Phi cả về kinh tế, chớnh trị, quõn sự

Trong những năm cuối thế kỷ XX đầu thế kỷ XXI, chõu Phi đó giành được sự quan tâm trở lại của cộng đồng quốc tế do:

- Vượt lên những khó khăn triền miên của sự đói nghèo, dịch bệnh, xung đột và nội chiến, chõu Phi đó cú những nỗ lực lớn nhằm cải thiện tỡnh hỡnh và hỡnh ảnh của mỡnh, đặc biệt với sự thành lập Liờn minh chõu Phi (AU) và sỏng kiến Đối tác mới vỡ sự phỏt triển của chõu Phi (NEPAD), thu hút sự quan tâm của cộng đồng quốc tế

- Tỡnh hỡnh chõu Phi đó cú những cải thiện đáng kể với tốc độ tăng trưởng kinh tế bỡnh quân tăng dần hàng năm, đặc biệt trong nhiều năm liên tiếp từ 2004 - 2008 đều đạt mức tăng trưởng trên 5%, cao hơn mức tăng trưởng kinh tế bỡnh quõn của thế giới Cỏc cuộc xung đột, nội chiến ở khu vực dần dần đi vào giải pháp và ổn định

- Sau sự kiện khủng bố 11/9/2001, các nước đều nhận thức được rằng đói nghèo, kém phát triển là một trong những nguyên nhân sâu xa của tỡnh trạng bất ổn an ninh và khủng bố quốc tế

Ở thập kỷ 90 của thế kỷ XX và trong những năm gần đây, các nước phương Tây và châu Á đó sớm ngầm triển khai tranh giành quyết liệt xoay quanh các vấn đề về cục diện chính trị, năng lượng, chống khủng bố ở chõu Phi và bắt đầu nắm được những lợi thế trong lĩnh vực quân sự và khai thác nguồn năng lượng của châu lục này Đối với một số cường quốc lớn như Mỹ, Nhật Bản, Ấn Độ và đặc biệt là Trung Quốc đó cú những bước đi mang tính chiến lược quan trọng được triển khai nhanh chóng ở khu vực chõu Phi

* Chớnh sỏch của Mỹ đối với châu Phi

Trong Chiến tranh lạnh, dưới chiêu bài của chiến lược ngăn chặn chống chủ nghĩa Cộng sản trờn toàn thế giới, về thực chất Mỹ tỡm mọi cỏch tranh giành ảnh hưởng và tỡm kiếm thuộc địa ở chõu Phi từ tay các nước thực dân

cũ châu Âu và ngăn chặn ảnh hưởng của Liên Xô và hệ thống xó hội chủ nghĩa ở khu vực này

Những thay đổi lớn, tích cực trong chính sách của Mỹ đối với chõu Phi bắt đầu được triển khai vào cuối nhiệm kỳ thứ nhất của Tổng thống B.Clinton

và được Tổng thống Bush (con) kế thừa Sự điều chỉnh chính sách của Mỹ đối với chõu Phi thể hiện rừ rệt nhất từ năm 1995 Tháng 3/1995, Mỹ công bố chiến lược an ninh quốc gia “Can dự và mở rộng”, trong đó thúc đẩy “kinh tế, dân chủ, nhân quyền” ở chõu Phi Tháng 8/1995, Mỹ công bố “Báo cáo về vấn đề an ninh của chõu Phi Nam Sahara” và tháng 2/1996, Mỹ đưa ra chính sách viện trợ, thương mại và phát triển của Mỹ đối với chõu Phi Sau đó Mỹ cũn đưa ra một loạt các chính sách và biện pháp cụ thể, trong đó đáng chú ý nhất là “Đạo luật Cơ hội và tăng trưởng chõu Phi” (AGOA) năm 2000

Sự điều chỉnh chính sách này là một phần quan trọng trong chiến lược toàn cầu của Mỹ với mục tiêu là nhằm bảo vệ lợi ích kinh tế, chính trị của chính nước Mỹ, xây dựng một chõu Phi hoà bỡnh, ổn định và phồn vinh dưới

sự chỉ đạo của Mỹ để chõu Phi phục vụ tốt hơn cho việc duy trỡ vị thế số một của Mỹ trờn thế giới Hơn nữa, từ sau chiến tranh lạnh, Mỹ coi các vấn đề đấu tranh chống khủng bố quốc tế, tội phạm xuyên quốc gia, buôn bán ma tuý, chống ụ nhiễm mụi trường, đại dịch HIV/AIDS là những vấn đề liên quan đến lợi ích thiết thực của Mỹ, và muốn giải quyết những vấn đề này Mỹ cần phải

có sự hợp tác của các quốc gia chõu Phi

Từ sự kiện 11/9/2001 đến nay, Mỹ đó thay đổi cách nhỡn nhận từ chỗ coi “chõu Phi không thuộc phạm vi lợi ích chiến lược của Mỹ” sang coi chõu Phi là một điểm tựa cho chiến lược toàn cầu của Mỹ và từng bước tăng cường thế tấn công ngoại giao đối với chõu Phi Từ năm 2002 đến nay, Ngoại trưởng và quan chức cấp cao của Mỹ đó lần lượt đến thăm chõu Phi nhiều hơn, kết quả đó đưa thế tấn công ngoại giao vươn xa đến những khu vực trung tâm của chõu Phi, điều đó cũng cho thấy rừ tỏc dụng ảnh hưởng của chõu Phi đối với Mỹ

Sự điều chỉnh chính sách của Mỹ đối với chõu Phi được thể hiện trên nhiều lĩnh vực khác nhau như kinh tế, chính trị, quân sự, an ninh, năng

lượng Nổi lên trong chính sách của Mỹ đối với chõu Phi ở giai đoạn này có những đặc điểm sau:

- Coi chõu Phi là đối tác thương mại quan trọng đầy tiềm năng; chú trọng xây dựng quan hệ đối tác với chõu Phi thông qua thực hiện Đạo luật

Cơ hội và tăng trưởng chõu Phi nhằm thúc đẩy quá trỡnh cải cách kinh tế, chính trị, môi trường pháp lý, đầu tư, tăng cường vai trũ chõu Phi trên trường quốc tế

- Quan hệ đối tác Mỹ - chõu Phi tập trung chủ yếu vào các lĩnh vực kinh tế, thương mại (triển khai Đạo luật AGOA); quân sự, an ninh (thiết lập lực lượng gỡn giữ hoà bỡnh người Phi, ngăn chặn và giải quyết xung đột, chống chủ nghĩa khủng bố, khủng hoảng), xử lý nợ, vấn đề môi trường, phũng chống dịch bệnh

- Áp đặt điều kiện kinh tế, chính trị trong quan hệ thương mại với các quốc gia chõu Phi (dân chủ đa đảng) và lôi kéo các nước chõu Phi theo quan điểm của Mỹ trên các diễn đàn quốc tế

Tuy nhiờn, chớnh sỏch của Mỹ đối với chõu Phi thực chất vẫn nằm trong ý đồ khống chế và kiểm soỏt chõu Phi, tranh giành nguồn lợi tài nguyên

và thị trường giàu tiềm năng của chõu lục, bảo vệ lợi ớch lõu dài của Mỹ tại khu vực này và trờn thế giới

* Chớnh sỏch của Nga đối với chõu Phi

Khỏc với thời kỳ trước, dưới thời Tổng thống Putin, Nga đó nhỡn nhận và đánh giá lại vị trí và vai trũ của chõu Phi đối với Nga cũng như trên thế giới

Nga nhận thức được rằng châu Phi có vị trí đặc biệt quan trọng trong thế giới ngày nay Tuy là khu vực kém phát triển so với các khu vực khác, nhưng châu Phi lại là nơi cung cấp nguyên liệu tiềm năng, có nguồn tài nguyên khoáng sản giàu có và quý hiếm đảm bảo đáp ứng nhiều nhu cầu của các ngành công nghiệp hiện đại Bên cạnh đó, các nước châu Phi có tầm quan

trọng không thể phủ nhận trong nền chính trị quốc tế do chiếm đến gần 1/3 tổng số thành viên LHQ, có đại diện ở Hội đồng Bảo an LHQ, cú vai trũ quan trọng trong Phong trào Khụng liờn kết và trong cỏc tổ chức quốc tế khỏc

Dưới thời Tổng thống Putin cho đến nay, tỡnh hỡnh chớnh trị, kinh tế,

an ninh và xó hội của Nga được cải thiện rừ rệt, Nga triển khai chớnh sỏch đối ngoại đa phương nhằm đa dạng hoá quan hệ đối ngoại của mỡnh và giảm bớt sự tập trung vào phương Tây Nguyên tắc đa phương vị trở thành hũn đá tảng trong chính sách đối ngoại mới của Nga dưới thời Tổng thống Putin

Với chõu Phi, Nga đó cú sự điều chỉnh tích cực trong chính sách của mỡnh: tăng cường các hoạt động ngoại giao, trao đổi đoàn các cấp, các ngành, các tổ chức, ký kết các thoả thuận, hợp đồng, liên doanh, triển khai hợp tác thương mại tại chõu Phi, tiếp tục cỏc dự ỏn, mở rộng hợp tỏc chuyờn gia Mặc dự hiện tại quan hệ cả về chớnh trị, kinh tế, thương mại giữa Nga và chõu Phi cũn khỏ khiờm tốn, song về lõu dài, Nga cú điều kiện thuận lợi để phát huy ảnh hưởng ở khu vực này Nga và các nước chõu Phi có cùng mục đích trong lĩnh vực chính trị quốc tế là hướng tới xây dựng một thế giới đa cực đối trọng với ưu thế của Mỹ trong khuôn khổ trật tự dân chủ mới, tăng cường vai trũ của Liờn hợp quốc và các thể chế đa phương, đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm giải quyết các cuộc xung đột khu vực và gỡn giữ hoà bỡnh

Tóm lại, trước chiến tranh lạnh, Liên Xô có ảnh hưởng lớn ở chõu Phi trong cuộc đấu tranh ý thức hệ, tập hợp lực lượng các nước đang phát triển, tranh giành ảnh hưởng với Mỹ và phương Tây Sau chiến tranh lạnh, Nga giảm ảnh hưởng ở khu vực, chủ yếu tham gia giải quyết các cuộc xung đột

Từ khi Tổng thống Putin lên cầm quyền năm 2001, Nga chú trọng hơn quan

hệ với chõu Phi, chủ yếu nhằm tranh thủ thị trường, tỡm nguồn nguyờn liệu,

tranh thủ cỏc nước chõu Phi, tạo thế nước lớn

* Chính sách của Nhật Bản đối với chõu Phi

Thời kỳ sau năm 1991, cục diện thế giới đó cú nhiều thay đổi Thế giới

từ chỗ đối đầu về quân sự chuyển sang cạnh tranh kinh tế là chính và đang tiến tới một nền kinh tế không biên giới, điều đó đó khiến cho sự phụ thuộc lẫn nhau của cỏc nước ngày càng sâu sắc hơn

Do tác động của tỡnh hỡnh thế giới thay đổi, hầu hết các nước chõu Phi

đó chuyển sang chế độ đa nguyên, đa đảng, thi hành chính sách thị trường, phát triển kinh tế và xây dựng đất nước Đó là điều kiện thuận lợi cho Nhật Bản bước chân sâu hơn vào chõu Phi Nhật Bản coi chõu Phi là địa bàn thuận lợi để có thể tham gia vào những nỗ lực đóng góp cho việc ngăn ngừa, giải quyết xung đột, bảo đảm hoà bỡnh, ổn định và phát triển qua đó khẳng định vị thế của mỡnh Bước thay đổi quan trọng của chính sách Nhật Bản đối với chõu Phi đầu tiên là việc tổ chức Hội nghị quốc tế Tokyo về phỏt triển chõu Phi diễn ra tại Nhật Bản (10/1993) gọi tắt là TICAD, được tổ chức 5 năm một lần, Hội nghị định kỳ do Chính phủ Nhật Bản, LHQ và Liên minh toàn cầu đồng tổ chức Hội nghị đó thụng qua việc đồng ý với Bản Tuyờn bố Tokyo về phỏt triển chõu Phi, tỡm kiếm cho chõu Phi một sự hợp tác phát triển năng động phù hợp với chương trỡnh nghị sự của LHQ vỡ sự phỏt triển của chõu Phi trong những năm 1990 (gọi tắt là UN - NADAF)

Tiếp đó, chuyến thăm chõu Phi của Thủ tướng Nhật Bản Yoshiro Mori tới Nam Phi, Kenya, Nigeria (12/2001) là một sự kiện rất cú ý nghĩa trong lịch sử, đánh dấu một giai đoạn mới trong quan hệ giữa Nhật Bản với chõu Phi Đây là Thủ tướng đầu tiên của Nhật Bản thăm chính thức chõu Phi Thủ tướng Mori nhấn mạnh rằng “thế giới sẽ không có ổn định và thịnh vượng nếu những vấn đề của chõu Phi vẫn chưa được giải quyết” và việc giải quyết các vấn đề của chõu Phi là một trong những ưu tiên của Nhật Bản Điều này đó minh chứng được phần nào vị trớ của chõu Phi đối với chính sách đối ngoại của Nhật Bản lúc này Trong chuyến thăm này, một kế hoạch trao đổi Nhật Bản - chõu Phi đó được tuyên bố bao gồm các chuyến viếng thăm qua lại của

tổng cộng 6 nghỡn người, hầu hết là các thành viên và cỏc nhà lónh đạo trẻ tuổi, trong khoảng thời gian 3 năm

Động thái trên của Nhật Bản diễn ra trong bối cảnh sự cạnh tranh trên quy mô toàn cầu về nguồn tài nguyên đang ngày càng khốc liệt và Nhật Bản bằng mọi giá đảm bảo những nhu cầu của họ Trong khi đó nền kinh tế của các nước chõu Phi giàu tài nguyên đang nổi lên sau thời gian trỡ trệ và nội chiến

Với chiến lược mới của Nhật Bản, chõu Phi được coi là khu vực có vị trí quan trọng trong cả chính trị và kinh tế, thương mại, đầu tư Do vậy trong thời gian gần đây Nhật Bản đó chuyển hướng chính sách viện trợ từ châu Á sang chõu Phi Điều đó được thể hiện qua việc Nhật Bản đang thay đổi chiến lược ngoại giao, từ chính sách chú trọng cung cấp viện trợ phát triển chính thức (ODA) cho châu Á sang xu hướng gia tăng viện trợ cho chõu Phi Hội nghị quốc tế về phỏt triển chõu Phi (TICAD) lần thứ tư diễn ra ở Yokuhama tháng 5/2008 đó thể hiện rừ điều đó với việc Thủ tướng Nhật Bản Yasuo Fukuda đó cụng bố kế hoạch tăng gấp đôi ODA cho các nước chõu Phi lờn

200 tỷ yờn trong 5 năm tới [47] Việc tăng viện trợ cho chõu Phi không chỉ là vấn đề nhân đạo mà cũn vỡ chớnh lợi ớch của Nhật Bản

* Chính sách của Ấn Độ đối với chõu Phi

Ngoài các cường quốc lớn như Mỹ, Nhật Bản, Nga đang có những bước đi chiến lược mạnh mẽ bên cạnh các nước có ảnh hưởng truyền thống là Pháp, Anh thỡ Ấn Độ cũng là quốc gia quốc gia đó cú những chớnh sỏch tớch cực đối với lục địa đen và đang “tuyên chiến” với Trung Quốc tại thị trường chõu Phi đầy tiềm năng này Theo nhiều nhà phân tích thỡ đây là bước khởi đầu của một “cuộc chiến tranh kinh tế” giữa Ấn Độ và Trung Quốc tại thị trường chõu Phi

Cú thể núi, Ấn Độ đang có tham vọng vượt hoặc chí ít cũng không để tụt hậu so với các nước lớn trên thế giới, đặc biệt là Trung Quốc, nước đó thõm nhập sõu vào thị trường chõu Phi Ấn Độ đó phải cạnh tranh rỏo riết với

Trung Quốc trong việc khai thỏc cỏc nguồn tài nguyờn phong phỳ ở chõu lục này, nhất là cỏc nguồn năng lượng Có nhiều ý kiến cho rằng Ấn Độ có đủ cơ

sở về lịch sử để không ngần ngại “tuyên chiến” với Trung Quốc trong cuộc cạnh tranh kinh tế ở chõu Phi Ấn Độ đó từng chia sẻ mối quan hệ mật thiết với chõu Phi và luôn luôn ủng hộ cuộc đấu tranh giành độc lập của châu lục này chống lại các nước thực dân bảo hộ Tuy nhiên ảnh hưởng của Ấn Độ đó

bị phai nhạt kể từ khi nước này tập trung vào việc xây dựng bang giao chặt chẽ hơn với Mỹ và châu Âu

Tuyên bố Niu Đêli và khung hợp tác chõu Phi - Ấn Độ được thông qua tại Hội nghị thượng đỉnh diễn đàn chõu Phi - Ấn Độ tháng 4/2008 đó mở đường cho các cuộc đối thoại giữa Ấn Độ và chõu Phi Ngoài việc tăng cường viện trợ tài chính cho các nước chõu Phi trong lĩnh vực giáo dục và nông nghiệp Ấn Độ đó ưu tiên đầu tư vào các lĩnh vực vận tải đường sắt, viễn thông và năng lượng Trong 5 năm tới, Ấn Độ sẽ rót thêm khoảng 5,5 tỷ USD vào châu lục này, tăng gấp hai lần so với 5 năm trước đây Phát biểu tại buổi khai mạc hội nghị, Thủ tướng Ấn Độ Manmohan Singh đó bày tỏ mong muốn rằng thế kỷ XXI sẽ là thế kỷ của Ấn Độ và chõu Phi đồng thời kêu gọi hai bên cùng hành động vỡ một thế giới bỡnh đẳng [47]

Hiện Ấn Độ ngày càng hiện diện nhiều hơn trên lónh thổ chõu Phi trước các đối thủ cạnh tranh tiềm tàng là Trung Quốc và các nước phương Tây

Như vậy, qua việc nghiên cứu chính sách của các nước Mỹ, Nga, Nhật Bản và Ấn Độ đối với chõu Phi, chỳng ta thấy rừ cỏc cường quốc này đều có các bước điều chỉnh chiến lược trong quan hệ với chõu Phi giai đoạn từ sau năm

1991 đến nay, vừa nhằm hỗ trợ cỏc quốc gia chõu Phi giải quyết các vấn đề bức bách của châu lục và cũng là những vấn đề mang tính toàn cầu, vừa nhằm tăng cường vai trũ và ảnh hưởng của mỡnh tại chõu lục, phục vụ lợi ớch quốc gia

1.3 Sự lớn mạnh về kinh tế và nhu cầu thị trường của Trung Quốc

1.3.1 Sự lớn mạnh của nền kinh tế

Sau khi giành được độc lập (1.10.1949), nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa ra đời, đó lựa chọn con đường CNXH để phát triển đất nước, đồng thời làm thay đổi cục diện thế giới CNXH đó thực sự trở thành một hệ thống của thế giơi Mặc dù vậy, những khó khăn trước mắt mà Trung Quốc phải đối mặt cũng không phải là ít Điều đó được thể hiện trong hơn hai mươi năm kể

từ ngày độc lập

Những mục tiêu, chiến lược xây dựng và phát triển đất nước như “đại nhảy vọt” năm 1957, tiếp theo là “ba ngọn cờ hồng” năm 1958 được đề ra trong khi Trung Quốc mới trải qua cuộc chiến tranh tàn khốc làm cho tỡnh hỡnh kinh tế - chớnh trị - xó hội Trung Quốc đầy biến động

Thỏng 12/1978, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Trung Quốc được tiến hành và đề ra đường lối phỏt triển kinh tế - xó hội Hội nghị Trung ương III khoỏ XI là một sự kiện lịch sử trọng đại đối với Đảng Cộng sản Trung Quốc và là mốc mở đầu thời kỳ cải cách, mở cửa tiến hành công cuộc hiện đại hoá đất nước Đến Hội nghị Trung ương IV khoá XI (6/1981) đó thụng qua “Nghị quyết của Đảng Cộng sản Trung Quốc về những vấn đề lịch sử từ sau ngày thành lập nước” trong đó có mục tiêu “phấn đấu của Đảng Cộng sản Trung Quốc trong thời kỳ lịch sử mới là xây dựng nước Cộng hoà nhân dân Trung Hoa thành một nước XHCN có nền công nghiệp hiện đại, quốc phũng hiện đại, khoa học kỹ thuật hiện đại, có nền dân chủ văn minh [7; tr31]

Với những đường lối trên, Trung Quốc đó và đang tiến hành công cuộc cải cách, mở cửa toàn diện đất nước và hiện nay đó thu được những thành tựu vô cùng to lớn trên tất cả các lĩnh vực kinh tế - chớnh trị - xó hội Theo nhận định của Ngân hàng Thế giới (World Bank), Trung Quốc đó là một trong những nước dẫn đầu về tốc độ tăng trưởng kinh tế toàn cầu trong trong thời gian qua

Trung Quốc vẫn cú mức tăng trưởng cao nhất thế giới trong hơn 1/4 thế

kỷ qua Từ năm 1978 đến nay, Trung Quốc đó bước vào giai đoạn xõy dựng toàn diện xó hội GDP trờn đầu người tăng bỡnh quõn mỗi năm trờn 8%, từ

300 USD tăng lờn 1000 USD vào năm 2003 và đó vượt qua con số 1.200 USD vào năm 2004, với sự phỏt triển mạnh mẽ của nền kinh tế, năm 2008 đó đạt 6100 USD (theo nguồn World Fact Book)

Số người nghốo khổ ở nụng thụn đó giảm từ 250 triệu xuống cũn chưa đến 30 triệu Tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đó từ 20,6 tỷ USD năm 1978 tăng vọt lờn 1154 tỷ USD vào năm 2004, gấp tới gần 60 lần sau 26 năm, vượt

xa con số 1000 tỷ USD vốn là mức dự đoỏn ban đầu cho năm 2020 Như vậy, Trung Quốc đó bỏ qua Nhật Bản, trở thành nước đứng thứ ba thế giới về ngoại thương, chỉ sau Mỹ và Đức Tớnh đến cuối năm 2004, tổng mức dự trữ ngoại hối của Trung Quốc đạt mức khổng lồ: 609,9 tỷ USD

Với tốc độ tăng trưởng GDP bỡnh quõn hàng năm 9,4% suốt 26 năm liền, sự phỏt triển kinh tế của Trung Quốc đó trở thành một hiện tượng nổi bật trờn thế giới Tốc độ đú gấp 3 lần tốc độ trung bỡnh của thế giới trong cựng thời kỳ, khụng những cao hơn cỏc nước cú thu nhập thấp mà cũn cao hơn cỏc nước đang phỏt triển lớn khỏc như Ấn Độ, Inđụnờxia, và hơn cả hai nền kinh

tế cụng nghiệp hoỏ mới là Đài Loan và Hàn Quốc

Trong mấy năm đầu của thế kỷ XXI, tăng trưởng GDP của Trung Quốc cũng hết sức ngoạn mục, đó bước vào “Cõu lạc bộ cỏc nước cú GDP đạt ngàn

tỷ USD” với nhịp độ 7,3% năm 2001; 8% năm 2002; 9,1% năm 2003, và lờn tới 9,5% vào năm 2004 Năm 2008, GDP của Trung Quốc đó đạt được 1650

tỷ USD, khiến cho tổng lượng kinh tế đó vươn lờn vị trớ thứ 6 trờn thế giới

Ba năm gần đây, mỗi năm GDP của Trung Quốc đều tăng trên 9,6%, mậu dịch đối ngoại đều tăng 30% Đến tháng 12/2006, dự trữ ngoại tệ đạt 853

tỷ USD, trở thành nền kinh tế đứng thứ 6 thế giới, đứng thứ 3 thế giới về mậu dịch đối ngoại, đứng thứ nhất về dự trữ ngoại tệ Sự nghiệp quốc phũng, khoa học kỹ thuật, văn hoá giáo dục đó cú bước phát triển đột phá, địa vị và ảnh hưởng quốc tế được nâng cao, sức mạnh tổng hợp đó đạt tới một tầm cao mới

í nghĩa chiến lược của sức mạnh Trung Quốc đó tăng lên rừ rệt, điều này đó khiến cho nhiều nước lớn như Mỹ, Nhật Bản có những thay đổi về tư duy và chính sách đối với Trung Quốc, từng bước ý thức được quá trỡnh phục hưng của Trung Quốc là không thể ngăn cản được, tránh đối đầu, cần chung sống hoà bỡnh và tăng cường hợp tác với Trung Quốc là sự lựa chọn sáng suốt của nhiều quốc gia

Trung Quốc có tầm ảnh hưởng rộng lớn, có thể thấy được tác động của

nó đến nền kinh tế toàn cầu Kể từ năm 2000, đóng góp của Trung Quốc vào mức tăng trưởng GDP toàn cầu (tính theo ngang giá sức mua) đă lớn hơn so với Hoa Kỳ và hơn một nửa so với tổng mức đóng góp của 3 quốc gia có nền kinh tế lớn đứng ngay sau Hoa Kỳ là Ấn Độ, Brazil và Nga

Nờ̀n sản xuất hàng hóa chi phí thấp của Trung Quốc đă góp phần làm tăng sức mua của khách hàng phương Tây Sự gia nhập của Trung Quốc vào WTO trong năm 2001 đă thúc đẩy nhanh quá tŕnh mở cửa thị trường lớn nhất thế giới Mặc dù, cách đây vài năm việc mức tăng trưởng kinh tế của Trung Quốc có loạng choạng th ́ cũng không có ư nghĩa nhiều lắm đến các nước phương Tây, nhưng cho đến nay th ́ điều này hoàn toàn là một câu chuyện

khác, Thứ nhất: Một nền kinh tế tiếp tục tăng trưởng bùng nổ khi mà hệ thống

chính trị ngày càng trở nên tự do hoá hơn và khi Trung Quốc ngày càng trở

thành một thế lực tích cực trên trường quốc tế Thứ hai: Một nền kinh tế tăng

trưởng nhanh với những nỗ lực nhằm thay thế quyền lực Hoa Kỳ tại Châu Á, thu hồi Đài Loan và thách thức Nhật Bản

Tốc độ tăng trưởng GDP của Trung Quốc theo quý

từ năm 2006 - 2008

(Nguồn: China Statistics Bureau)

Sự tăng trưởng ngày càng tăng của Trung Quốc cũng bắt đầu có tác động đến cách thức hành xử của quốc gia này trên diễn đàn quốc tế Từ trước tới nay vai tṛ của Trung Quốc trên trường quốc tế khá gượng gạo nhưng hiện tại th ́quốc gia này đang bắt đầu cư xử như ḿnh là một quyền lực lớn Một quốc gia

có thời đứng ngoài nền ngoại giao đa phương th ́nay lại đang đóng vai tṛ trung tâm trong các nỗ lực đa phương nhằm thuyết phục Bắc Triều Tiên từ bỏ chương tŕnh vũ khí hạt nhân của ḿnh Trung Quốc cũng đă kiến tạo nên một câu lac bộ các cường quốc Châu Á nhằm giải quyết các đe doạ về an ninh

Cú thể núi trong hơn 1/4 thế kỷ qua, đặc biệt là bước sang những năm đầu thế kỷ XXI, sau khi gia nhập WTO, Trung Quốc đó tạo ra mức tăng trưởng kinh tế bằng việc tăng vốn, tăng năng suất lao động thụng qua việc tỏi phõn bổ nguồn lực, phỏt triển nguồn vốn con người, hội nhập vào nền kinh tế thế giới Những điều ấy diễn ra trong mụi trường quốc tế và trong nước tương đối thuận lợi, đặc biệt là sự đổi mới nhận thức và dũng cảm hành động của cỏc nhà lónh đạo Trung Quốc