Bài giảng Cơ lưu chất Chương 1

Mục đích môn học – Đối tượng và phương pháp nghiên cứu 1.1 Mục đích môn học : là môn khoa học cơ bản, nghiên cứu các quy luật chuyển động, cân bằng của lưu chất và các quá trình tương t

Cơ lưu chất – Fluid Mechanics

Tài liệu tham khảo

1 Bài giảng Cơ Lưu Chất – Nguyễn Quý - NXB Đại Học Quốc Gia TpHCM

2 Giáo trình cơ lưu chất – Trường Đại Học Bách Khoa TpHCM

TS Lý Hùng Anh

Bộ Môn Kỹ Thuật Hàng Không - Đại Học Bách Khoa

Chương 1: MỞ ĐẦU

1 Mục đích môn học – Đối tượng và phương pháp

nghiên cứu

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.1 Khối lượng riêng – Trọng lượng riêng – Tỷ trọng 2.2 Tính nhớt

2.3 Tính nén được

2.4 Áp suất hơi bão hòa

2.5 Sức căng bề mặt và hiện tượng mao dẫn

2.6 Phương trình trạng thái của khí lý tưởng

1 Mục đích môn học – Đối tượng

và phương pháp nghiên cứu

1.1 Mục đích môn học : là môn khoa học cơ bản, nghiên cứu các quy luật chuyển động, cân bằng của lưu chất và các quá trình tương tác lực của nó lên các vật thể khác

Các vấn đề nghiên cứu trong phạm vi môn học rất đa dạng

có nhiều ứng dụng trong hoạt động của người kỹ sư Ví dụ:

Tìm hiểu cấu trúc của dòng chuyển động và tính toán phân bố của các thông số cơ bản như áp suất, vận tốc, nhiệt độ, khối lượng riêng; dòng chuyển động qua những cố thể rắn (lực tác động của gió lên những tòa nhà cao tầng, lực và moment tác động trên máy bay….), tính toán mất năng trong đường ống

dẫn dầu, dòng chuyển động qua quạt, máy bơm, máy nén…,

điều khiển và ổn định dòng chuyển động

1 Mục đích môn học – Đối tượng

và phương pháp nghiên cứu

Cơ lưu chất là nhánh rẽ của môn cơ học tương tự như môn sức bền vật liệu, cơ học kết cấu, cơ học đàn hồi, cơ học đất Trong môn học cơ lưu chất, chúng ta nghiên cứu đặc tính, ứng

xử và diễn biến cơ học của một môi trường vật chất riêng biệt

– đó là lưu chất

1.1 Mục đích môn học : là môn khoa học cơ bản, nghiên cứu các quy luật chuyển động, cân bằng của lưu chất và các quá trình tương tác lực của nó lên các vật thể khác

1.2 Đối tượng nghiên cứu- lưu chất là gì?

 Phân biệt chất rắn- chất lỏng – chất khí

1 Mục đích môn học – Đối tượng và phương

pháp nghiên cứu

Chất rắn Chất lỏng Chất khí Hình dạng Xác định Phụ thuộc vào

hình dạng bình chứa

Không xác định, chiếm toàn bộ thể tích bình chứa

• Chuyển động hạn chế trong phạm vi đàn hồi

• Chịu được biến dạng lớn không đàn hồi dưới tác động của lực nhỏ

• Biến dạng liên tục và không có khả năng chống lại sự thay đổi do lực

• Chuyển động phức tạp: tịnh tiến

và quay

1 Mục đích môn học – Đối tượng

và phương pháp nghiên cứu

1.2 Đối tượng nghiên cứu- lưu chất là gì?

 Chất lỏng và chất khí: lưu chất – môi trường liên tục, quan điểm này cho phép mô tả đặc trưng của lưu chất (áp suất, vận tốc, nhiệt độ, khối lượng riêng ) tại một điểm (x,y,z) bất

kỳ tại một thời điểm t tùy ý như là các hàm liên tục

 Tính chất ảnh hưởng rõ nét nhất đến sự khác biệt của chất khí và lỏng là tính nén được – sự thay đổi của khối lượng riêng Thông thường, chất lỏng là lưu chất không nén được (khối lượng riêng là hằng số) và chất khí là lưu chất dễ nén

1 Mục đích môn học – Đối tượng

và phương pháp nghiên cứu

 Lý thuyết về chất lỏng và chất khí tương tự như nhau

cho trường hợp chuyển động với vận tốc thấp khi ảnh hưởng của tính nén được của lưu chất có thể được bỏ qua

 Khi chuyển động ớ vận tốc lớn (số Mach>0.3: vận tốc

chuyển động lớn hơn 0.3 lần vận tốc âm thanh), đặc tính chịu nén của chất khí có ảnh hưởng quan trọng đến tính chất dòng chuyển động chất khí được nghiên cứu bằng lý thuyết riêng: khí động lực học

1.2 Đối tượng nghiên cứu- lưu chất là gì?

TYPES OF AERODYNAMIC FLOW

B Low-density and

1 Mục đích môn học – Đối tượng

và phương pháp nghiên cứu

1.3 Phương pháp nghiên cứu- cơ lưu chất nghiên cứu

vấn đề gì?

 Ứng xử của lưu chất ở trạng thái tĩnh và động

 Ứng xử và tương tác giữa lưu chất và thành rắn/cố thể

• Nội lưu: trường hợp lưu chất được chứa đựng hay bao quanh bởi thành rắn: bài toán chuyển động lưu chất,

chuyển biến năng lượng của dòng chuyển động thành cơ năng hay nhiệt năng dưới dạng khí nén, hơi nước, nước nóng…

• Ngoại lưu: trường hợp lưu chất bao quanh cố thể

1 Mục đích môn học – Đối tượng

và phương pháp nghiên cứu

 Trường lưu chất được phân chia thành những phần tử đủ nhỏ để được xem là đồng nhất, gọi là phần tử lưu chất Sự trao đổi và tương tác ớ cấp độ phân tử giữa các phần tử lưu chất kế cận: khối lượng, động lượng, năng lượng

 Để diễn tả thành các phương trình các hiện tượng trao đổi

và tương tác như trên, chúng ta dựa trên nền tảng các nguyên

lý cơ bản của cơ học cổ điển và nhiệt động lực học:

• Định luật bảo toàn khối lượng (phương trình liên tục)

• Định luật bảo toàn động lượng (định luật II Newton)

• Định luật bảo toàn năng lượng

1.3 Phương pháp nghiên cứu- cơ lưu chất nghiên cứu

vấn đề gì?

1 Mục đích môn học – Đối tượng

và phương pháp nghiên cứu

1.3 Phương pháp nghiên cứu- cơ lưu chất nghiên cứu vấn đề gì?

 Phương pháp giải tích: xây dựng cơ sở lý thuyết dựa trên đặc tính về hình học và các giả thiết tính toán (lưu chất không ma sát, không nén được…) để giải các phương trình bảo toàn lý thuyết nghiên cứu cổ điển, ứng dụng cho một

số vấn đề cụ thể

 Phương pháp tính toán mô phỏng số: giải các phương trình bảo toàn cho các bài toán phức tạp mà phương pháp giải tích không thực hiện được nhờ sự phát triển mạnh mẽ của máy tính và các công cụ tính toán

 Phương pháp thực nghiệm: sử dụng kết quả thực

nghiệm, phân tích tổng hợp để đưa ra các quy luật mô tả trạng thái và ứng xử của lưu chất công thức thực nghiệm,

bổ sung cho lý thuyết và giúp chúng ta kiểm chứng các lời giải bằng phương pháp giải tích và phương pháp số

The bigger picture – The three equal partner of

modern aerodynamics

Pure

Computational Fluid Dynamics

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.1 Khối lượng riêng – Trọng lượng riêng – Tỷ trọng

 Khối lượng riêng ρ của một chất là mật độ khối lượng

trong một đơn vị thể tích của chất đó

Trọng lượng riêng γ của một chất là lực trọng trường tác dụng lên khối lượng của một đơn vị thể tích chất đó

γ =[kg/m 3 m/s 2 ]=[N/m 3 ] g=9.81m/s 2 – gia tốc trọng trường

Tỷ trọng δ là tỷ số giữa trọng lượng riêng γ của một chất

với trọng lượng riêng của nước ở điều kiện tiêu chuẩn (20 o C)

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.2 Tính nhớt – tính chất ma sát của lưu chất

 Tính nhớt là tính chất đặc trưng cho lực cản ma sát chống lại chuyển động Đây là tính chất quan trọng chỉ thể hiện khi lưu chất chuyển động (Động học lưu chất><Tĩnh học lưu

chất)

Để diễn tả tính chất này bằng một đại lượng vật lý, nhà khoa học COUETTE đã xây dựng một thí nghiệm đo tính nhớt

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.2 Tính nhớt – tính chất ma sát của lưu chất

Khi vận tốc dịch chuyển của tấm phẳng trên đủ nhỏ, lưu chất chuyển

động mà không hòa trộn vào nhau, thành từng lớp mỏng song song với

mặt phẳng – chuyển động tầng Lớp trên tương tác với lớp dưới qua ma

sát và truyền cho nó một vận tốc giảm dần theo khoảng cách giữa hai tấm phẳng

 Phân bố vận tốc theo quy luật tuyến tính

 Phân tích thực nghiệm cho thấy, ứng suất (lực/một đơn vị diện tích) tỉ lệ thuận với vận tốc kéo U và tỉ lệ nghịch với khoảng cách h theo một hằng

số tỉ lệ gọi là μ

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.2 Tính nhớt – tính chất ma sát của lưu chất

• Lưu chất Newton: hầu hết

2.2 Tính nhớt – tính chất ma sát của lưu chất

 Ảnh hưởng nhiệt độ đến độ nhớt

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

giữa các phân tử tăng hệ số nhớt tăng

• Chất lỏng: khi nhiệt độ tăng các phân tử chuyển động tách xa nhau giảm lực liên kết phân tử hệ số nhớt giảm

 Vấn đề thay đổi của hệ số nhớt theo nhiệt độ ảnh hưởng đến việc bôi trơn máy móc Trong các động cơ nhiệt (ví dụ: động cơ xe máy, động cơ ô tô), nhiệt độ thay đổi rất lớn sử dụng hỗn hợp bôi trơn gồm nhiều loại dầu bôi trơn có hệ số nhớt khác nhau

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.2 Tính nhớt – tính chất ma sát của lưu chất

 Chất lỏng

• Không khí: Dưới 20bars (1bar=10 5 Pa)

• Chất lỏng: Dưới 40 bars

3 2

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.3 Tính nén được – suất đàn hồi K

Ở áp suất P, phần tử lưu chất có thể tích là V

Khi áp suất thay đổi dP thể tích lưu chất biến thiên dV

 Sự thay đổi về thể tích tương đương với biến thiên khối lượng riêng dρ (ρV=Mass = const)

 Suất đàn hồi liên hệ với vận tốc âm thanh

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.4 Áp suất hơi bão hòa

Chất lỏng có khuynh hướng hóa hơi khi nó được chứa đựng trong bình kín có mặt thoáng tiếp xúc bầu không khí Hiện tượng hóa hơi xảy ra vì các phần tử lưu chất ở bề mặt có động năng lớn có thể thắng lực liên kết phân tử của các phần tử xung quanh để bay vào khoảng không bên trên mặt thoáng, trong khi đó cũng có một số phần tử quay ngược trở về và hóa lỏng

Nếu khoảng không bên trên chất lỏng kín, số lượng phân tử thoát ra khỏi chất lỏng biến thành hơi sẽ đạt trạng thái cân bằng với số lượng phần tử hóa lỏng trở lại trạng thái hơi bão hòa Các phần tử hơi tạo ra một áp suất trong khoảng không bên trên mặt thoáng gọi là áp suất hơi bão hòa

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.4 Áp suất hơi bão hòa

khi áp suất hơi bão hòa bằng áp suất trên bề mặt chất lỏng

 Khi áp suất trên bề mặt chất lỏng giảm, hiện tượng sôi có thể xuất hiện ở nhiệt độ thấp hơn bình thường

Ví dụ: nước sôi ở 100oC khi p=1atm, nước sôi ở 60 o C khi p=0.2atm

 Hiện tượng tạo bọt và xâm thực trong máy thủy khí:

áp suất cục bộ tại vị trí bất kỳ nhỏ hơn áp suất hơi bão hòa sự sôi cục bộ tạo bọt khí bọt khí chuyển động tới vùng áp suất cao bị vỡ đột ngột Nếu xảy ra trên bề mặt tiếp xúc vật rắn xâm thực

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.5 Sức căng bề mặt

Chất lỏng có khuynh hướng thu hẹp diện tích tiếp

xúc Bề mặt chất lỏng giống như một tấm màng mỏng chịu lực căng Sức căng bề mặt là lực tác dụng trên

một đơn vị chiều dài trên bề mặt chất lỏng

T

Σ f = 0

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.5 Sức căng bề mặt

Sức căng bề mặt làm cho chất lỏng có khuynh hướng thu hẹp, nên hạt chất lỏng thường có dạng hÌnh cầu

 Sức căng bề mặt cũng làm cho áp suất bên trong hạt chất

lỏng lớn hơn áp suất bên ngoài Cân bằng lực áp suất bên trong

và sức căng bề mặt bên ngoài hạt chất lỏng hình cầu

Nước chảy lá môn

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

2.5 Sức căng bề mặt - Hiện tượng mao dẫn

lỏng Mực chất lỏng sẽ dâng lên hay hạ xuống so với mặt thoáng tùy vào sức căng bề mặt và lực ướt giữa chất lỏng và thành ống

 Cân bằng trọng lực và sức căng bề mặt  chiều cao cột

chất lỏng

T

T

2 Các tính chất vật lý cơ bản của lưu chất

 p là áp suất

T : nhiệt độ tuyệt đối (Kelvin, o K = t o C+273)

ρ: khối lượng riêng

R: hằng số khí (R = 287 J/kg.K)

P= ρRT

Ví dụ 1:

Ví dụ 1:

Ví dụ 2:

Dầu mỏ được nén trong xi lanh bằng thép thành dày tiết diện đều như hình vẽ Xem như thép không đàn hồi Cột dầu trước khi nén là h=1,5 m, và mực thuỷ ngân nằm ở vị trí A-A Sau khi nén, áp suất tăng từ 0 at lên 50 at, thì mực thuỷ ngân dịch chuyển lên một khoảng Δh=4 mm Tính suất đàn hồi của dầu mỏ

1 at = 0.980665 ×10 5 N/m 2

Dầu mỏ được nén trong xi lanh bằng thép thành dày tiết diện đều như hình vẽ Xem như thép không đàn hồi Cột dầu trước khi nén là h=1,5 m, và mực thuỷ ngân nằm ở vị trí A-A Sau khi nén, áp suất tăng từ 0 at lên 50 at, thì mực thuỷ ngân dịch chuyển lên một khoảng Δh=4 mm Tính suất đàn hồi của dầu mỏ

1 at = 0.980665 ×105 N/m2

Ví dụ 2:

Giải:

Ví dụ 3:

Giải:

Ví dụ 4:

Giải:

Ví dụ 5:

Giải: