THUẾ ĐÁNH vào CUNG LAO ĐỘNG

Một số ý kiến cho rằng mức thuế biên cao dẫn đến thái độ làm việc ngày càng tồi, số lần vắng mặt không có lý do cao hơn, miễn cưỡng đi làm… Chương này tập trung nghiên cứu tác động của t

Lý thuyết thuế đã làm rõ rằng những tác động của thuế cuối cùng phụ thuộc vào cách tác động của chúng đến hành vi Tác động của thuế đến hành vi là vấn đề của các cuộc thảo luận gay go, giữa các nhà học thuật và các chính khách Một số ý kiến cho rằng thuế có ảnh hưởng rất nhỏ, không mang tính khuyến khích Một số ý kiến cho rằng mức thuế biên cao dẫn đến thái độ làm việc ngày càng tồi, số lần vắng mặt không có lý do cao hơn, miễn cưỡng đi làm… Chương này tập trung nghiên cứu tác động của thuế vào cung lao động, qua đó xem xét liệu thuế có làm thay đổi cung lao động hay không

I/ LÝ THUYẾT CƠ BẢN:

1 Thiết lập mô hình:

Giả sử Nam đang quyết định sử dụng bao nhiêu thời gian trong mỗi tuần để làm việc

và bao nhiêu thời gian cho nghỉ ngơi Có thể minh họa sự lựa chọn giữa thời gian làm việc và nhàn rỗi bằng đồ thị và miêu tả chi tiết như sau:

• Tổng số giờ sãn có thể làm việc và nhàn rỗi là quỹ thời Ở hình 1.1, đó là trục hoành Giả sử khoảng thời gian không dành cho nhàn rỗi thì dành cả cho lao động Bất cứ điểm nào trên trục hoành đồng thời thể hiện số giờ nhàn rỗi và số giờ lao động

• Đường giới hạn ngân sách trong biểu đồ cho thấy sự kết hợp giữa thời gian nhàn rỗi và thu nhập hay tiêu dùng của một cá nhân được xác định bởi tiền lương lao động Nếu mức lương của Nam là w/giờ thì đường giới hạn ngân sách của anh ta là đường thẳng có giá trị tuyệt đối của độ dốc là w và có dạng: C +

wL = wT, trong đó C là tiêu dùng được quyết định bởi thu nhập, wL giá trị giờ nhàn rỗi, wT là tổng thu nhập Ở hình 1.1, đó là đường BC

• Điểm đặc biệt của đường giới hạn ngân sách là phụ thuộc vào sở thích của mỗi người Ta có các đường cong bàng quan có mặt lồi hướng về gốc O Ba đường cong này được đặt tên là i, ii, và iii trong hình 1.1 Tại A1 là điểm tối ưu của việc lựa chọn: Nam sử dụng L1 giờ để nhàn rỗi và C1 giờ lao động, kiếm được thu nhập là OC1

1

0

2

C1

L1

Tiêu dùng/ thu

nhập

Độ dốc = - w

iii ii i

BC

Quỹ thời gian

Nhàn rỗi A

Hình 1.1 Tối đa hóa thỏa dụng giữa lựa chọn giờ làm việc và nhàn rỗi

Thu nhập/tiêu

dùng

A

B

BC1

BC2

L2

L1

C2

C1

Giờ nhàn rỗi

Độ dốc = - w

Độ dốc = - w( 1-t)

Hình 1.2 Đánh thuế và sự đánh đổi giữa tiêu dùng và nhànrỗi

Bây giờ giả sử chính phú đánh thuế thu nhập với thuế suất tỷ lệ t Thuế này làm giảm tiền lương một giờ từ w xuống còn ( 1 – t)w Khi đó Nam không lao động 1 giờ thì anh ta chỉ mất một khoản thu nhập là ( 1 – t)w, chứ không phải là w Kết quả là thuế đã làm giảm chi phí

cơ hội của một giờ nhàn rỗi Minh họa này được trình bày trên hình 1.2 Đường giới hạn ngân sách của Nam bây giờ không còn là BC1 Thay vào đó là đường BC2, với giá trị tuyệt đối của

độ dốc bằng

(1- t)w Do đánh thuế, nên Nam phải chọn một điểm dọc theo đường giới hạn ngân sách sau thuế BC2 Trên hình 1.2, đó là điểm B có tọa độ: L2 giờ nhàn rỗi và C2 giờ lao động Như vậy, đánh thuế đã làm giảm thời gian lao động của Nam (L2 – L1) giờ

Câu hỏi đặt ra, có phải đánh thuế luôn làm giảm mức cung lao động hay không? Hình 1.3 (b) cho thấy khi Nam bị đánh thuế thì anh ta lại gia tăng số giờ làm việc, nghĩa là giảm giờ nhàn rỗi từ L1  L2 Vấn đề ở đây là phụ thuộc vào sở thích của mỗi người – có thể làm việc nhiều giờ hơn, ít giờ hơn, hay giữ như cũ sau khi bị đánh thuế

3

C2

C1

Tiêu dùng

(a) Hiệu ứng thay thế lớn

C2

C1

Tiêu dùng

(b) Hiệu ứng thu nhập lớn

Hình 1.3 Hiệu ứng thu nhập và hiệu ứng thay thế

2 Hiệu ứng thay thế và hiệu ứng thu nhập

Đánh thuế vào cung lao động có thể gây ra hai hiệu ứng: hiệu ứng thay thế và hiệu ứng thu nhập Khi thuế làm giảm số tiền lương khả dụng thì chi phí cơ hội của nhàn rỗi cũng giảm, khi đó người ta có khuynh hướng thay thế làm việc và nhàn rỗi Đây là hiệu ứng thay thế với khuynh hướng làm giảm mức cung lao động Như vậy, dù có làm việc bao nhiêu giờ thì thuế vẫn làm giảm thu nhập cá nhân Thế nhưng, nhà rỗi cũng là một loại hàng hóa giống như các hàng hóa khác, có sự lựa chọn trong tiêu dùng Nếu như các yếu tố khác không đổi, một khi thu nhập giảm sút, thì Nam phải cắtt giảm số giờ nhàn rỗi Số giờ nhàn rỗi giảm đi thì giờ lao động tăng lên Hiệu ứng thu nhập có khunh hướng làm cho Nam làm việc nhiều hơn Như vậy, hai hiệu ứng này có tác động theo hai chiều ngược nhau Đơn giản là không thể biết được ( nếu chỉ trên cơ sở lý thuyết) hiệu ứng thu nhập hay hiệu ứng thay thế nổi trội hơn Đối với Nam thể hiện trên hình 1.3 (a), hiệu ứng thay thế lớn hơn; còn trên hình 1.3 (b), hiệu ứng thu nhập lớn hơn

3 Một vài vấn đề cần cân nhắc:

- cân nhắc khía cạnh cầu:

Những thay đổi trong các quyết định làm việc có thể ảnh hưởng tới cơ cấu tiêu thụ những hàng hoá khác Kết quả là, sự thay đổi giá cả tương đối đã phản hồi lại những quyết định của thị trường lao động ví dụ, nếu một phụ nữ có gia đình tăng số giờ làm việc thì nhu cầu chăm sóc con cái cũn có thể tăng ở một mức độ nào đó, điều này làm tăng chi phí chăm sóc con cái, và do vậy có thể không khuyến khích một số bà mẹ có con nhỏ làm việc, ít nhất là trong ngắn hạn

- hiệu ứng cá nhân và hiệu ứng nhóm:

Chúng ta cần tập trung làm rõ có bao nhiêu cá nhân làm viêc trong điều kiện chế độ thuế thay đổi Rất khó để sử dụng những kết quả này để dự đoán tổng số giờ làm việc của một nhóm công nhân sẽ thay đổi như thế nào Khi thuế thay đổi, động cơ làm việc thay đổi khác nhau ở mỗi người ví dụ, khi thay đổi từ thuế cố định sang thuế luỹ tiến, những công nhân có thu nhập thấp có thể chịu mức thuế suất biên thấp hơn trong khi tình trạng ngược lại xảy ra với người có thu nhập cao Thế thì, rất có thể mức cung lao động của hai nhóm thay đổi theo hai hướng ngược nhau khiến cho khó có thể tiên đoán một kết quả chung

- cac kết quả khác của cung lao động:

Số giờ làm việc hàng năm là thước đo quan trọng mức cung lao động Người lao động

có trình độ cao, khoẻ mạnh, tích cực sẽ làm việc có năng suất hơn một người thiếu những phẩm chất đó Một số người lo ngại rằng thuế làm cho con người ít đầu tư để

4

hoàn thiện các kỹ năng của mình Lý thuyết kinh tế mang lại sự hiểu biết đáng ngạc nhiên về việc làm cách nào mà hệ thống thuế gây ảnh hưởng đối với tích luỹ vốn nhân lực – tức là đầu tư vào chính con người để tăng năng suất

Nam dự định tham dự chương trình huấn luyện công việc Giả sử chương trình này sẽ làm tăng mức thu nhập suốt đời của Nam với giá trị hiện tại là B tuy nhiên, tham dự chương trình này, Nam phải mất một khoảng thời gian hiện tại dành cho công việc có thu nhập, và do đó làm cho anh ta mất một khoảng lương C Nếu nhận biết được điều này, Nam quyết định sử dụng tiêu chuẩn đầu tư và chỉ tham gia chương trình huấn luyện khi lợi nhuận vượt quá chi phí B>C

Bây giờ giả sử thu nhập của Nam bị đánh thuế với thuế suất t Thuế sẽ lấy đi một phần tiền lương cao hơn nhờ tham gia vào chương trình huấn luyện do đó, người ta dự đoán thuế làm giảm khả năng khiến anh ta tham dự chương tình huấn luyện Cách lý giải này

là sai lầm Để hiểu tại sao, hãy giả sử rằng sau khi có thuế Nam vẫn tiếp tục làm việc với số giờ như trước Thuế thật sự làm giảm lợi ích của chương trình huấn luyện từ B xuống còn (1-t)B Nhưng đồng thời, thuế cũng làm giảm chi phí Chi phí của chương trình là phần tiền lương Nam mất đi Vì tiền lương này cũng bị đánh thuế nên Nam không bị mất toàn bộ C mà chỉ mất (1-t)C Quyết định tham gia chương trình phụ thuộc vào việc liệu lợi nhuận sau thuế có lớn hơn chi phí sau thuế không:

(1-t)B - (1-t)C = (1-t)(B-C) > 0

Phương trình này hoàn toàn tương đương với phương trình (B – C >0) Bất kỳ sự kết hợp nào giữa lợi nhuận và chi phí được chấp nhận trước thuế thì cũng được chấp nhận sau thuế Trong mô hình này, thuế thu nhập làm giảm lợi nhuận và chi phí với cùng một tỷ lệ, và do đó không ảnh hưởng đến đầu tư vào nguồn nhận lực

Kết quả này là kết quả của giả định mức cung lao động không đổi sau khi bị đánh thuế Giả sử, thay vì vậy, do thuế thu nhập, Nam tăng mức cung lao động (hiệu ứng thu nhập chiếm ưu thế) Trong trường hợp này, thuế làm gia tăng tích luỹ nguồn vốn nhân lực Thực tế, mức cung lao động sau thuế là tỷ lệ tận dụng mức đầu tư nguồn vốn nhân lực một người làm việc nhiều giờ hơn thì tiền lương lớn hơn so với mức tăng tiền lương nhờ đầu tư vào nguồn vốn nhân lực Do đó, nếu thuế tạo ra nhiều việc làm thì nó cũng làm cho dầu tư vào nguồn vốn nhân lực trở nên hấp dẫn hơn, với những yếu tố khác không đổi ngượi lại, nếu hiệu ứng thay thế chiếm ưu thế làm giảm mức cung lao động thì tích luỹ nguồn vốn nhân lực không được khuyến khích

Mô hình đơn giản này đã bỏ qua yếu tố quan trọng: phần lời từ việc đầu tư vào nguồn vốn nhân lực thường không được xác định chắc chắn hơn nữa, một số loại đầu tư vào nguồn vốn nhân lực còn liên quan đến chi phí khác ngoài phần thu nhập mất đi Học phí là một ví dụ điển hình Cuối cùng, với thuế luỹ tiến thì lợi nhuận và chi phí đầu tư vào nguồn nhân lực có thể bị đánh thuế với các mức thuế suất khác nhau Tuy nhiên, xem xét những điều đó là để khẳng định các kết quả cơ bản – theo quan điểm lý thuyết, tác động của hệ thống thuế thu nhập đối với tích luỹ nguồn vốn nhân lực là không rõ

5

ràng Không may là hiện chưa có công trình nghiên cứu thực nghiệm về vấn đề quan trọng này

- Trả trọn gói:

Lý thuyết cơ bản về mức cung lao động khẳng định tiền lương theo giờ chỉ phần thưởng có làm việc thực tế, là người chủ thường trả công cho công nhân trọn gói, gồm tiền lương, trợ cấp chăm sóc sức khoẻ, lương hưu, và các “bổng lộc” như được sử dụng

xe của công ty, dụng cụ thể thao… Hầu hết các khoản tiền mang tính chất lương được chi trả cho người lao động đều không bị đánh thuế Khi thuế suất biên giảm thì sức hấp dẫn của những loại thu nhập không chịu thuế cũng giảm và ngược lại do đó, những thay đổi thuế sẽ gây ảnh hưởng đến thành phần của tiền lương trọn gói

- Khía cạnh chi tiêu công:

Phân tích chuẩn về mức cung lao động và đánh thuế đã bỏ qua việc sử dụng tiền thu thuế Ít nhất có phần thu thuế được dùng để mua hàng hoá công, từ đó gây tác động đến quyết định là việc của người lao động nếu tiền thuế được dùng để cung cấp những phương tiện giải trí như công viên quốc gia thì chúng ta kỳ vọng nhu cầu nghĩ ngơi tăng, các yếu tố khác không đổi ngược lại, nếu chi tiêu cho những phương tiện chăm sóc trẻ em có cha mẹ đi làm thì có thể gia tăng mức cung lao động Một cách lý tưởng

là chúng ta nên kiểm tra kết quả mức cung lao động trên toàn bộ ngân sách chứ không phải chỉ là khía cạnh thuế Trong thực tế, những nhà nghiên cứu dựa vào thực nghiệm không biết rõ là chi tiêu công ảnh hưởng đến quyết định làm việc khoảng bao nhiêu Điều này do những khó khăn liên quan đến việc xác định cá nhân đánh giá như thế nào

về tiêu thụ hàng hoá công, một vấn đề mà ta đã thảo luận trong một số bối cảnh khác nhau

II MỨC CUNG LAO ĐỘNG VÀ THU THUẾ:

1 Trường hợp độ co giãn của cung > độ co giãn của cầu:

Thu nhập

S1

t

S2

Số giờ

6

2 Cung co giãn lớn nhỏ hơn cầu:

Thu nhập S1

S2

D

Số giờ

3 Cầu không có giãn:

7

Thu nhập

S1

S2

D

Số giờ

4 Cung không co giãn:

Thu nhập

S1

S2

8

D

Số giờ

9