Tu hinh theo quy dinh cua phap luat

một cách thỏa đáng, và xung quanh chế định này, cònnhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngợc nhau.Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài "Chế định thi hành hình phạt tử hình trong luật tố tụng

Mở đầu

1 Tính cấp thiết của đề tài

Từ sau Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng,

đất nớc ta chuyển sang nền kinh tế nhiều thành phần, vậnhành theo cơ chế thị trờng, có sự quản lý của Nhà nớc, theo

định hớng xã hội chủ nghĩa, mở rộng quan hệ kinh tế đốingoại với nhiều nớc trên thế giới Sự vận hành của nền kinh tếthị trờng theo định hớng xã hội chủ nghĩa đã và đang đemlại sự chuyển biến tích cực trên các lĩnh vực chính trị, kinh

tế, văn hóa, xã hội, đợc bạn bè quốc tế đánh giá cao

Bên cạnh những mặt tích cực đã nêu ở trên, nền kinh

tế thị trờng cũng đã làm nảy sinh nhiều vấn đề tiêu cực,trong đó tình hình tội phạm diễn biến phức tạp Các vụ ángiết ngời, cớp tài sản, hiếp dâm, hiếp dâm trẻ em, lừa đảochiếm đoạt tài sản, tham nhũng, buôn lậu, các tội phạm về

ma túy xảy ra nhiều, với tính chất, mức độ ngày càngnghiêm trọng Tình hình trên không những xâm hại tínhmạng, sức khỏe của ngời dân, lợi ích hợp pháp của Nhà nớc, tổchức, làm thiệt hại đến nền kinh tế đất nớc, mà còn thực sự

đe dọa phá vỡ chính sách kinh tế - xã hội, làm giảm lòng tincủa nhân dân đối với sự lãnh đạo của Đảng, hiệu lực quản lýcủa Nhà nớc, gây ra những hậu quả nặng nề về mặt chínhtrị, kinh tế, văn hóa, xã hội Thậm chí tình hình tội phạmcòn tạo điều kiện thuận lợi cho các cơ quan tình báo nớc

ngoài lợi dụng tiến hành các hoạt động mua chuộc, thu thậptình báo, phá hoại sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa

đất nớc

Trớc tình hình trên, các cơ quan bảo vệ pháp luật đã

áp dụng các biện pháp có hiệu quả trong đấu tranh phòng,chống tội phạm, xử lý kịp thời, nghiêm minh mọi hành vi phạmtội và ngời phạm tội Tòa án các cấp đã xử phạt tử hình nhiềungời phạm tội đặc biệt nghiêm trọng, có tác dụng răn đe,phòng ngừa tội phạm, phục vụ yêu cầu chính trị chung Việcthi hành hình phạt tử hình đã đợc các cơ quan chức năngtiến hành theo đúng quy định của pháp luật, đợc d luậnnhân dân đồng tình, đồng thời có tác dụng đề cao sự cầnthiết phải áp dụng hình phạt này trong đấu tranh phòng,chống tội phạm

Tuy nhiên, thực tiễn thi hành hình phạt tử hình cũng

đã đặt ra nhiều vấn đề vớng mắc đòi hỏi khoa học luật tốtụng hình sự phải nghiên cứu giải quyết nh khái niệm thihành hình phạt tử hình, các hình thức thi hành hình phạt

tử hình, việc ngời bị kết án tử hình xin hiến xác cho khoahọc, gia đình ngời bị kết án xin xác về mai táng theo phongtục, tập quán, sự phân công trách nhiệm giữa các cơ quanchức năng với chính quyền địa phơng nơi có pháp trờngtrong việc quản lý khu vực chôn cất ngời bị thi hành hìnhphạt tử hình Trong khi đó, xét về mặt lý luận, chế địnhthi hành hình phạt tử hình cha đợc quan tâm nghiên cứu

một cách thỏa đáng, và xung quanh chế định này, cònnhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngợc nhau.

Vì vậy, việc nghiên cứu đề tài "Chế định thi hành

hình phạt tử hình trong luật tố tụng hình sự Việt Nam", mang tính cấp thiết, không những về lý luận, mà còn

là đòi hỏi thực tiễn nhằm nâng cao hiệu quả thi hành hìnhphạt tử hình ở Việt Nam

2 Tình hình nghiên cứu

Thi hành hình phạt tử hình là vấn đề quan trọng vànhạy cảm, đã đợc một số nhà luật học ở trong và ngoài nớcquan tâm nghiên cứu TS Giang Sơn - Văn phòng Chủ tịch n-

ớc đã có công trình "Một số vấn đề về thi hành án tử hình"

(Tạp chí Nhà nớc và Pháp luật, số 9 năm 1996); Tòa án nhân

dân tối cao có công trình nghiên cứu khoa học cấp bộ: "áp dụng và thi hành hình phạt tử hình - những vấn đề lý luận

và thực tiễn" (Tòa án nhân dân tối cao, Hà Nội, 2002); ThS.

Vũ Trọng Hách - Học viện Hành chính Quốc gia có công

trình: "Nhu cầu hoàn thiện pháp luật về thi hành án hình sự

ở nớc ta hiện nay" (Tạp chí Nhà nớc và Pháp luật, số 5 năm

2002);…

Các công trình nói trên đã đề cập đến các khía cạnhkhác nhau về thi hành hình phạt tử hình, nhng cha có côngtrình nào nghiên cứu một cách toàn diện và có hệ thống vềchế định hình phạt tử hình trong luật tố tụng hình sự,

cũng nh thực tiễn thi hành hình phạt tử hình ở Việt Namhiện nay.

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tợng và phạm vi nghiên cứu của luận văn

Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận văn là làm sáng tỏ một cách toàndiện, có hệ thống những vấn đề lý luận về thi hành hìnhphạt tử hình, phân tích, đánh giá đúng thực trạng nhữngquy định về thi hành hình phạt tử hình trong luật tố tụnghình sự hiện hành, thực tiễn thi hành hình phạt tử hình,xác định những vớng mắc trong thực tiễn thi hành hìnhphạt tử hình, để trên cơ sở đó, đề xuất hệ thống các giảipháp nâng cao hiệu quả việc áp dụng những quy định củapháp luật tố tụng hình sự về thi hành hình phạt tử hình

Nhiệm vụ nghiên cứu của luận văn

Để đạt đợc mục đích trên, tác giả luận văn đã đặt ra

và giải quyết các nhiệm vụ sau:

- Làm sáng tỏ khái niệm thi hành hình phạt tử hình,các hình thức thi hành hình phạt tử hình

- Phân tích, làm rõ sự hình thành và phát triển cácquy định của pháp luật tố tụng hình sự về thi hành hìnhphạt tử hình ở Việt Nam

- Nghiên cứu, làm rõ các quy định của pháp luật về thihành hình phạt tử hình của một số nớc trên thế giới

- Làm sáng tỏ các quy định của pháp luật tố tụng hình

sự hiện hành và thực tiễn áp dụng các quy định của phápluật tố tụng hình sự về thi hành hình phạt tử hình ở nớc ta

- Đề xuất các giải pháp nâng cao hiệu quả việc áp dụngcác quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thi hànhhình phạt tử hình

Đối tợng nghiên cứu của luận văn

Đối tợng nghiên cứu của luận văn là những vấn đề lýluận về thi hành hình phạt tử hình, các quy định của phápluật tố tụng hình sự hiện hành về thi hành hình phạt tửhình và thực tiễn thi hành hình phạt này ở Việt Nam

Phạm vi nghiên cứu của luận văn

Luận văn nghiên cứu đề tài này dới góc độ luật tố tụnghình sự

Về thời gian, luận văn nghiên cứu thực tiễn áp dụngnhững quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thi hànhhình phạt tử hình từ năm 1993 đến năm 2002

4 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phơng pháp nghiên cứu

Cơ sở lý luận của luận văn là hệ thống quan điểm củachủ nghĩa Mác - Lênin, t tởng Hồ Chí Minh và của Đảng Cộngsản Việt Nam về xây dựng Nhà nớc pháp quyền xã hội chủnghĩa Việt Nam của dân, do dân và vì dân, về chính sách

đấu tranh phòng, chống tội phạm nói chung, về thi hànhhình phạt tử hình nói riêng.

Luận văn đợc thực hiện trên cơ sở quán triệt các chỉthị, nghị quyết của Đảng, các văn bản pháp luật của Nhà nớc

về đấu tranh phòng, chống tội phạm Cơ sở thực tiễn củaluận văn là các báo cáo chuyên đề thi hành hình phạt tửhình của cơ quan Công an, các báo cáo tổng kết, số liệu củaTòa án nhân dân tối cao về thi hành hình phạt tử hình

Cơ sở phơng pháp luận của luận văn là chủ nghĩa duyvật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử Trong khi thựchiện đề tài, tác giả sử dụng các phơng pháp hệ thống, phântích, tổng hợp, lịch sử, lôgíc, thống kê, so sánh pháp luật, xãhội học để hoàn thành các nhiệm vụ mà tác giả luận văn đã

đặt ra

5 Những đóng góp mới của luận văn

Đây là công trình chuyên khảo đầu tiên trong khoahọc pháp lý Việt Nam ở cấp độ luận văn thạc sĩ luật học,nghiên cứu một cách toàn diện, có hệ thống về chế định thihành hình phạt tử hình trong luật tố tụng hình sự ViệtNam, trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện cácquy định của pháp luật tố tụng hình sự về thi hành hìnhphạt tử hình ở Việt Nam Có thể xem những nội dung sau

đây là những đóng góp mới của luận văn:

1 Làm sáng tỏ những vấn đề lý luận về thi hành hìnhphạt tử hình

2 Phân tích làm rõ thực trạng những quy định củapháp luật tố tụng hình sự hiện hành về thi hành hình phạt

tử hình và thực tiễn áp dụng ở nớc ta

3 Nghiên cứu, so sánh những quy định của pháp luật

tố tụng hình sự của Việt Nam về thi hành hình phạt tử hìnhvới những quy định tơng ứng trong pháp luật tố tụng hình

sự của một số nớc trên thế giới để rút ra những giá trị hợp lý

về hoạt động lập pháp tố tụng hình sự

4 Đề xuất phơng hớng nâng cao hiệu quả việc áp dụngcác quy định của pháp luật tố tụng hình sự về thi hànhhình phạt tử hình

6 ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Kết quả nghiên cứu và những kiến nghị của luận văn

có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc đấu tranh phòng, chốngtội phạm nói chung, thi hành hình phạt tử hình nói riêng.Thông qua kết quả nghiên cứu và các đề xuất, tác giả mongmuốn đóng góp phần nhỏ bé của mình vào sự phát triển

lý luận luật tố tụng hình sự và tổng kết, nghiên cứu thựctiễn thi hành hình phạt tử hình ở Việt Nam Với việc đềxuất các giải pháp nâng cao hiệu quả việc áp dụng nhữngquy định của pháp luật tố tụng hình sự về thi hành hìnhphạt tử hình, tác giả hy vọng sẽ góp phần làm sáng tỏ cơ sởkhoa học cho việc đổi mới tổ chức, bộ máy, bố trí cán bộ các

cơ quan có trách nhiệm trong việc thi hành hình phạt tửhình, góp phần vào công cuộc cải cách t pháp ở nớc ta hiệnnay

Vì vậy, luận văn này có thể đợc sử dụng làm tài liệutham khảo trong công tác nghiên cứu, giảng dạy về khoa họcpháp lý nói chung, khoa học luật tố tụng hình sự, khoa học

kỹ thuật hình sự, tội phạm học nói riêng, cũng nh trong đàotạo, bồi dỡng cán bộ chuyên ngành về thi hành hình phạt tửhình thuộc các ngành Tòa án, Viện Kiểm sát, Công an

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu thamkhảo, nội dung của luận văn gồm 3 chơng, 8 mục

Chơng 1

Một số vấn đề lý luận chung

về Thi hành hình phạt tử hình

1.1 Khái niệm, các hình thức thi hành hình phạt tử hình

và ý nghĩa của chế định thi hành hình phạt tử hình Trong luật tố tụng hình sự Việt Nam

1.1.1 Khái niệm thi hành hình phạt tử hình

Để có thể đa ra khái niệm thi hành hình phạt tửhình, trớc hết cần làm sáng tỏ khái niệm hình phạt tử hình

Trong hệ thống hình phạt đợc quy định trong luậthình sự Việt Nam, tử hình là hình phạt nghiêm khắc nhất,thể hiện mức độ trừng trị cao nhất của Nhà nớc đối với ngờiphạm tội, bởi lẽ nó tớc đi quyền sống của ngời bị kết án, loại

bỏ sự tồn tại của ngời phạm tội khỏi đời sống cộng đồng.Hiện nay, trên thế giới, có hai loại quan điểm trái ngợc nhau

về hình phạt tử hình:

Quan điểm thứ nhất cho rằng, để bảo đảm an ninh xã

hội, công bằng và công lý, cần thiết phải duy trì hình phạt

tử hình đối với những tội phạm đặc biệt nghiêm trọng; đốivới những kẻ khủng bố quốc tế, giết ngời hàng loạt, thì khôngthể có biện pháp giáo dục nào có tác dụng, ngoài việc tớc đi

sự tồn tại của chúng [48, tr 54]

Quan điểm thứ hai cho rằng, cần phải bỏ hình phạt tử

hình, vì sự sống của con ngời là thiêng liêng nhất mà tạo hóa

đã dành cho họ; việc áp dụng hình phạt này là tàn khốc, vônhân tính, không thể chấp nhận đợc trong xã hội văn minh.Mặt khác, các cơ quan tố tụng có thể sai lầm khi áp dụnghình phạt này và khi phát hiện ra sai lầm, thì lại không thểkhắc phục đợc, bởi lẽ ngời đã chết, thì không thể có biệnpháp nào có thể khắc phục để họ sống trở lại [48, tr 54]

Thể hiện hai quan điểm trên, theo số liệu chính thứccủa ủy ban về quyền con ngời của Liên hợp quốc, hiện có 71quốc gia vẫn duy trì hình phạt tử hình, 15 quốc gia xóa bỏhình phạt tử hình đối với các tội thông thờng, nhng vẫn duytrì hình phạt tử hình đối với tội giết ngời; 77 quốc gia hoàntoàn xóa bỏ hình phạt tử hình, 33 quốc gia tuy còn quy

định hình phạt tử hình, nhng không thi hành hình phạt tửhình trên thực tế Nh vậy, 110 quốc gia đã xóa bỏ hình phạt

tử hình hoặc không thi hành hình phạt tử hình trên thực

tế, chỉ còn 86 quốc gia vẫn duy trì loại hình phạt này Đángchú ý, một số quốc gia lớn và đông dân nh Cộng hòa nhândân Trung Hoa, Cộng hòa ấn Độ, Hợp chủng quốc Hoa Kỳ, V-

ơng quốc Nhật Bản, Cộng hòa Inđônêxia vẫn còn duy trìhình phạt này

Việt Nam là quốc gia vẫn duy trì hình phạt tử hình.Cơ sở lý luận của việc duy trì hình phạt này là: do tính chất

đặc biệt nghiêm trọng của tội phạm đã đợc thực hiện và

những đặc điểm về nhân thân ngời phạm tội, Nhà nớc taxét thấy không còn khả năng giáo dục, cải tạo họ Vì vậy,hình phạt tử hình không đặt ra mục đích giáo dục, cải tạo

đối với ngời bị kết án Việc tớc bỏ mạng sống của ngời bị kết

án là nhằm loại bỏ hoàn toàn khả năng thực hiện tội phạm ở

họ, đồng thời răn đe mạnh mẽ những ngời không vững vàng,

dễ bớc vào con đờng phạm tội, ngăn ngừa họ phạm tội, gópphần nâng cao khí thế đấu tranh phòng, chống tội phạmcủa ngời dân Cơ sở thực tiễn của việc duy trì hình phạt tửhình này là thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm ở nớc

ta cho thấy, địa phơng nào hữu khuynh, không áp dụnghình phạt nghiêm khắc nhất đối với những kẻ phạm tội đặcbiệt nghiêm trọng với nhiều tình tiết tăng nặng, thì ở đótình hình tội phạm diễn biến phức tạp cả về tính chất, mức

độ nguy hiểm cho xã hội và phong trào quần chúng tham gia

đấu tranh phòng, chống tội phạm không mạnh Vì vậy, hìnhphạt tử hình cần đợc áp dụng đối với những ngời phạm tội

đặc biệt nghiêm trọng, gây ảnh hởng xấu đến an ninhchính trị và trật tự an toàn xã hội, bị d luận kịch liệt lên án

Do những đặc điểm tâm lý, thể chất của ngời chathành niên, phụ nữ có thai và xuất phát từ quan điểm nhân

đạo, luật hình sự Việt Nam quy định không áp dụng hìnhphạt tử hình đối với ngời cha thành niên phạm tội, phụ nữ cóthai, phụ nữ đang nuôi con dới 36 tháng tuổi

Từ sự phân tích ở trên, có thể đa ra khái niệm hình

phạt tử hình nh sau: Tử hình là hình phạt đặc biệt, tớc bỏ quyền sống của ngời bị kết án phạm tội đặc biệt nghiêm trọng.

Vấn đề tiếp theo cần làm sáng tỏ là khái niệm thihành án hình sự "Thi hành" theo Hán Việt Từ điển của tácgiả Đào Duy Anh là "đem cái việc đã định sẵn mà làm cho

có hiệu quả" [1, tr 398]; theo Từ điển tiếng Việt của ViệnNgôn ngữ học Việt Nam, "thi hành" là "làm cho thành, có hiệulực điều đã đợc chính thức quyết định" [55, tr 936]; còntheo Đại từ điển tiếng Việt thì "thi hành" đợc hiểu là "thựchiện điều đã chính thức quyết định" [59, tr 1559] Thi hànhbản án và quyết định có hiệu lực pháp luật của Tòa án (Thihành án) có thể đợc hiểu theo một cách chung nhất là "việc

tổ chức xã hội và các cá nhân có liên quan theo quy địnhcủa pháp luật nhằm đa bản án, quyết định đó ra thi hànhlàm cho nó phát huy hiệu lực trên thực tế" [17, tr 371]

Từ sự phân tích ở trên, có thể đa ra khái niệm thi

hành án hình sự nh sau: Thi hành án hình sự là việc các các

cơ quan Nhà nớc, tổ chức xã hội, các cá nhân có liên quan đa bản án và quyết định hình sự đã có hiệu lực pháp luật của Tòa án ra thi hành làm cho nó phát huy hiệu lực trên thực tế.

Nghiên cứu khái niệm thi hành án hình sự nói trên, cóthể rút ra những đặc điểm của nó nh sau:

Một là, thi hành án hình sự là giai đoạn cuối cùng của

hoạt động tố tụng hình sự, phản ánh kết quả của toàn bộhoạt động tố tụng hình sự của các cơ quan tiến hành tốtụng, ngời tiến hành tố tụng trong việc giải quyết vụ án hình

sự

Hai là, mục đích của hình phạt chỉ có thể đợc thực

hiện thông qua thi hành án hình sự Điều đó có nghĩa, thihành án hình sự chính là quá trình thực tiễn hóa mục đíchcủa hình phạt Ngoài ra, thi hành án hình sự còn có mục

đích: đa vào cuộc sống một cách đúng đắn và đầy đủmọi nội dung của hình phạt đã đợc Tòa án phán quyết trongbản án, quyết định hình sự, khắc phục hậu quả do chínhtội phạm đó gây ra cho xã hội, làm mất khả năng phạm tộicủa kẻ phạm tội, giáo dục, cải tạo kẻ phạm tội thành ngời lơngthiện và tái hòa nhập cộng đồng ngời đó thành ngời có íchcho gia đình và xã hội

Ba là, thi hành án hình sự trớc hết đợc điều chỉnh

bằng các quy phạm pháp luật tố tụng hình sự và do nhiều cơquan, tổ chức, cá nhân thi hành nhằm bảo đảm sự nghiêmminh của pháp luật và công bằng xã hội Ngoài ra, do thi hành

án hình sự thờng diễn ra trong thời gian dài, liên quan đếnnhiều lĩnh vực, cho nên, ngoài các quy phạm pháp luật tốtụng hình sự, cho nên thi hành án hình sự còn đợc điềuchỉnh bằng các quy phạm pháp luật khác nh hành chính,dân sự, lao động

Thi hành hình phạt tử hình là một bộ phận của thihành án thi hành án hình sự Từ khái niệm thi hành án hình

sự nói trên, có thể đa ra khái niệm thi hành hình phạt tử

hình nh sau: Thi hành hình phạt tử hình là hoạt động của cơ quan nhà nớc, cá nhân có thẩm quyền đa bản án tử hình của Tòa án đã có hiệu lực pháp luật ra thực hiện trên thực tế theo những trình tự, thủ tục do pháp luật tố tụng hình sự quy định

Thi hành hình phạt tử hình cũng mang đầy đủ các

đặc điểm của thi hành án hình sự, ngoài ra còn có những

đặc điểm riêng sau:

Đặc điểm thứ nhất của thi hành hình phạt tử hình là

sự thực hiện trên thực tế việc tớc đi quyền sống của ngờiphạm tội, do đó cơ quan thi hành án hình sự phải tuân theonhững thủ tục hết sức nghiêm ngặt, chặt chẽ Đây là đặc

điểm chủ yếu nhất để có thể phân biệt việc thi hànhhình phạt tử hình với thi hành các loại hình phạt, biện pháp

t pháp khác Ví dụ: trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988,cũng nh trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003, đều đãquy định thủ tục xem xét bản án tử hình trớc khi đa ra thihành, trong đó quy định rất cụ thể về trình tự, thủ tục gửi

hồ sơ vụ án lên Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, gửi bản

án cho Viện trởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, thời hạnquy định Chánh án Tòa án nhân dân tối cao, Viện trởngViện Kiểm sát nhân dân tối cao phải quyết định kháng

nghị hoặc quyết định không kháng nghị giám đốc thẩmhoặc tái thẩm; thủ tục xin ân giảm trình lên Chủ tịch nớc

Đây là những thủ tục mà đối với việc thi hành các hình phạt,biện pháp t pháp khác, pháp luật tố tụng hình sự không quy

định

Đặc điểm thứ hai, khác với việc thi hành các hình phạt,

biện pháp t pháp khác, nếu việc thi hành hình phạt tử hình

có sai lầm, thì không thể khắc phục đợc hậu quả Đặc

điểm này bắt nguồn từ bản chất của hình phạt tử hình là

t-ớc đi quyền sống của ngời bị kết án, vì vậy, nếu nh thi hànhhình phạt tử hình không đúng đối tợng bị kết án, thì sai lầmnày không thể khắc phục đợc

Đặc điểm thứ ba, việc thi hành hình phạt tử hình

không những tớc đi sự sống của ngời bị kết án, mà còn gây

ra nỗi đau thơng, mất mát lâu dài cho ngời thân của họ,

đồng thời có những tác động tâm lý tiêu cực nhất định lênnhững cá nhân trực tiếp thực hiện việc thi hành hình phạt

tử hình Đây là đặc điểm chúng ta cần lu ý khi thực hiệncông tác chính trị, t tởng đối với ngời thân của ngời bị kết

án, cũng nh đối với số cán bộ, chiến sĩ trực tiếp làm nhiệm

vụ tớc đi mạng sống của ngời bị kết án

1.1.2 Các hình thức thi hành hình phạt tử hình

Hình thức thi hành hình phạt tử hình là cách thức tớc

bỏ sự sống của ngời bị kết án tử hình do cơ quan nhà nớc, cá

nhân có thẩm quyền thực hiện theo trình tự, thủ tục dopháp luật tố tụng hình sự quy định.

Trong lịch sử tồn tại và phát triển, loài ngời đã áp dụngrất nhiều hình thức thi hành hình phạt tử hình Việc lựachọn hình thức thi hành hình phạt tử hình nào cho phù hợp,phụ thuộc vào các điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xãhội, cũng nh chính sách hình sự của mỗi quốc gia GS.TS ng-

ời Nga A.Ph Kixthiacốpxki đã dày công nghiên cứu về nhữnghình thức thi hành hình phạt tử hình trong lịch sử và đa ra

21 hình thức thi hành hình phạt tử hình chủ yếu đã đợcloài ngời áp dụng nh sau: 1) treo cổ; 2) chặt đầu; 3) đunngời bị kết án trong vạc dầu, nớc sôi; 4) dùng bánh xe cánchết; 5) xé xác ngời bị kết án ra thành các mảnh nhỏ; 6)thiêu chết; 7) chôn sống; 8) bóp cổ hoặc làm cho chết ngạttrong bao tải; 9) lột da ngời bị kết án cho đến chết; 10) mổbụng, moi ruột; 11) cho ngồi lên cọc nhọn hoặc dùng cọc nhọn

đâm thủng ngời; 12) đốt cổ họng bằng chì đun sôi; 13)

đẩy ngời bị kết án từ đỉnh núi xuống vực; 14) thắt cổ; 15)voi dày, ngựa xéo; 16) quăng ngời bị kết án cho hổ, báo ănthịt; 17) dùng đá ném đến chết; 18) cho ngời bị kết ánchết đói, chết khát; 19) đầu độc chết; 20) dùng gậy đánhchết; 21) xử bắn

Từ sự thống kê này, GS.TS A.Ph Kixthiacốpxki đã chiacác hình thức thi hành hình phạt tử hình thành hai loại: loạihình thức thi hành hình phạt tử hình bình thờng (treo cổ,

xử bắn ) và loại hình thức thi hành hình phạt tử hình đặcbiệt ngoài việc tớc sự sống của ngời bị kết án, còn có mục

đích làm đau đớn một cách thảm khốc cho họ nh đun ngời

bị kết án trong vạc dầu, nớc sôi, lột da, xé xác [60, tr 136]

Hiện nay, pháp luật tố tụng hình sự của các nớc trênthế giới quy định bảy hình thức thi hành hình phạt tử hình

để hồn ma không thể về trả thù đợc

Hình thức thứ hai: treo cổ.

Đây là hình thức thi hành hình phạt tử hình bị ủyban Ân xá quốc tế cho là dã man và cần phải bãi bỏ Tuy nhiên,

vẫn còn có 70 nớc trên thế giới áp dụng hình thức này nh:Cộng hòa Singpore, Cộng hòa ấn Độ, Nhật Bản ở Nhật Bản,việc thi hành hình phạt tử hình đợc giữ bí mật tuyệt đối,ngời bị kết án bị tròng vào cổ chiếc dây đợc xát xà phòngtrơn, đầu bị trùm một tấm vải kín và đợc đứng trên mộtchiếc ghế đẩu Khi đợc lệnh, ngời thi hành án hất đổ chiếcghế và việc thi hành án đợc coi nh đã hoàn tất.

Hình thức thứ ba: chém đầu.

Đây là hình thức thi hành hình phạt tử hình đợc 6quốc gia trên thế giới áp dụng Cách thức chém đầu có haicách: dùng máy chém hoặc dùng kiếm Hiện nay, Vơng quốc

ảrập Xêút (Saudi Arabia) là quốc gia thờng áp dụng hình thứcnày

Hình thức thứ t: ném đá đến chết.

Đây là hình thức thi hành hình phạt tử hình vô nhân

đạo nhất hiện nay, trong đó ngời bị kết án bị chôn, chỉ để

hở đầu lên khỏi mặt đất, sau đó bị ném đá cho đến chết

Điều 119 Bộ luật hình sự hồi giáo nớc Cộng hòa Iran còn quy

định rõ: "Các viên đá không đợc có kích thớc lớn, để ngời bịkết án không bị chết ngay sau khi ném một, hai viên; đồngthời chúng cũng không đợc có kích thớc nhỏ quá" [60, tr 142].Hình thức thi hành hình phạt tử hình này còn đợc áp dụng ởCộng hòa Xu Đăng và ở một số nớc khu vực Trung Cận Đông

Hình thức thứ năm: ngồi ghế điện.

Đây là hình thức thi hành hình phạt tử hình bằngcách cho dòng điện chạy qua thân thể ngời bị kết án, lần

đầu đợc thực hiện vào năm 1888 tại Nữu Ước, Hợp chủng quốcHoa Kỳ Trớc khi hành hình 4 tuần lễ, ngời bị kết án đợcchuyển đến khu giam giữ đặc biệt, đợc viết nguyện vọng

về nơi chôn cất và tài sản thừa kế Ngời ta thử ba lần ghế

điện, chuẩn bị dung dịch Amôniác dùng làm chất cách điện,thấm vào một cái đệm để áp vào đầu ngời bị kết án (bịcạo trọc), chân phải ngời đó đợc bôi chất dẫn điện Ngời bịkết án bị buộc vào ghế điện Hai cực điện đợc đặt vào

đầu, chân phải của ngời bị kết án và dòng điện mạnh 2500vôn đợc đóng Việc cắm điện làm ngời bị kết án ngất ngaylập tức, nhng cái chết chỉ xuất hiện sau một thời gian nhất

định, trong một số trờng hợp, phải sau từ 10 đến 15 phút,ngời bị kết án mới chết (có trờng hợp phải 5 lần cắm điện,ngời bị kết án mới chết) ở Hợp chủng quốc Hoa Kỳ xảy ra mộttrờng hợp, cho ngời bị kết án ngồi ghế điện, nhng khôngchết, dẫn đến việc Tòa án tối cao phải ra phán quyết rằng,việc thi hành hình phạt tử hình lần thứ hai là không vi phạmHiến pháp và ngời bị kết án bị hành quyết lần thứ hai saumột năm [60, tr 143]

Hình thức thứ sáu: dùng hơi ngạt.

Đây là hình thức thi hành hình phạt tử hình đợc ápdụng từ cuối những năm 30 thế kỷ 20 Ngời bị kết án đợc

buộc vào một chiếc ghế trong một phòng đợc thiết kế hoàntoàn bằng thép ở ngực ngời bị kết án, ngời ta gắn một ốngnghe của bác sĩ và dây cao su dẫn tới phòng bên để bác sĩtheo dõi nhịp tim của ngời bị kết án Dới ghế ngồi của ngời

bị kết án đợc đặt 16 viên thuốc độc (xianua) Khi cánh cửathép đợc đóng lại, ngời ta cho chạy thiết bị làm những viênthuốc độc đợc hòa vào dung dịch axit, thuốc độc bốc thànhkhói, làm ngạt thở ngời bị kết án, từ đó dẫn đến tim ngừng

đập Hình thức thi hành phạt tử hình này bị coi là phức tạp

và khá tốn kém

Hình thức thứ bảy: tiêm thuốc độc.

Đây là hình thức thi hành hình phạt tử hình, trong

đó ngời bị kết án bị buộc chặt vào một cái cáng, đợc đavào một phòng kín, rồi bị tiêm thuốc độc vào bắp thịt.Hình thức thi hành hình phạt tử hình lần đầu tiên đợc ápdụng tại Hợp chủng quốc Hoa Kỳ vào năm 1977 Khi bị tiêmthuốc độc mạnh vào mạch máu, thì ngời bị kết án sẽ bị chếttrong khoảng thời gian từ 32 giây đến 1 phút Tuy nhiên,cũng đã xảy ra một số trờng hợp ngời bị kết án không chếtngay do dụng cụ truyền chất độc trợt khỏi mạch máu hoặcthuốc độc không đủ mạnh khi pha chế

Hình thức thi hành hình phạt tử hình này đợc d luậncoi là "nhân đạo", tiết kiệm hơn cả, đợc 34 bang của Hợpchủng quốc Hoa Kỳ, Cộng hòa nhân dân Trung Hoa và nhiều

nớc khác trên thế giới áp dụng Ngày 30-01-2001, Chính phủ

V-ơng quốc Thái Lan đã phê chuẩn đề nghị thi hành hình phạt

tử hình bằng tiêm thuốc độc thay vì xử bắn

1.1.3 ý nghĩa của chế định thi hành hình phạt

tử hình trong luật tố tụng hình sự Việt Nam

Chế định thi hành hình phạt tử hình lần đầu tiên

đ-ợc quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988, Bộ luật

tố tụng hình sự năm 2003 của nớc ta, có ý nghĩa về mặt lậppháp hết sức to lớn Nó đánh dấu sự trởng thành về kỹ thuậtlập pháp tố tụng hình sự của nớc ta

Trong chế định thi hành hình phạt tử hình, khái niệmthi hành hình phạt tử hình là khái niệm cơ bản, khái niệmxuất phát, để từ đó xác định các quy phạm khác của chế

định thi hành hình phạt tử hình nh hình thức thi hànhhình phạt tử hình, trình tự, thủ tục xem xét bản án tử hìnhtrớc khi đa ra thi hành, trình tự, thủ tục thi hành hình phạt

tử hình, thủ tục hoãn thi hành án Việc nhận thức và ápdụng đúng đắn chế định thi hành hình phạt tử hìnhtrong thực tiễn là bảo đảm quan trọng cho việc thực hiệnnguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa trong lĩnh vực thihành án hình sự, nhằm thi hành hình phạt tử hình đúngngời, không để xảy ra oan, sai trong lĩnh vực cực kỳ nhạycảm này

Trong hoạt động điều tra, truy tố, xét xử và thi hành

án hình sự nói chung, thi hành hình phạt tử hình nói riêng,

đóng vai trò hết sức quan trọng trong việc bảo đảm hiệuquả đạt đợc của toàn bộ hoạt động tố tụng hình sự Vì vậy,việc quy định chế định thi hành hình phạt tử hình trongluật tố tụng hình sự góp phần tích cực vào việc thực hiệnnhiệm vụ bảo vệ sự an toàn, vững mạnh của chế độ xã hộichủ nghĩa, tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tàisản của công dân Tuy nhiên, việc áp dụng chế định thihành hình phạt tử hình một cách tùy tiện, không đúng phápluật, bị coi là những hành vi vi phạm pháp luật nghiêm trọng,bởi nó xâm phạm quyền đợc sống là một trong những quyềncon ngời cơ bản, xâm phạm đến tình cảm thiêng liêng củanhững ngời thân thích của họ Những hành vi vi phạm phápluật về thi hành hình phạt tử hình không những xâm hạihoạt động đúng đắn của các cơ quan bảo vệ pháp luật,xâm hại quyền bất khả xâm phạm về thân thể của côngdân, mà còn làm giảm sút lòng tin của nhân dân đối với sựlãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nớc Do vậy, việc quy

định một cách chặt chẽ chế định thi hành hình phạt tửhình trong luật tố tụng hình sự thể hiện sự tôn trọng quyềncon ngời của Nhà nớc ta, bảo đảm sự giám sát của nhândân, xã hội trong hoạt động thi hành án hình sự nói chung,thi hành hình phạt tử hình nói riêng

Việc quy định trình tự, thủ tục thi hành hình phạt tửhình trong luật tố tụng hình sự, ngoài ý nghĩa về mặt lậppháp tố tụng hình sự, còn có ý nghĩa nâng cao nhận thứccủa nhân dân nói chung, cán bộ các cơ quan bảo vệ phápluật nói riêng về sự cần thiết phải tuân thủ các quy địnhchặt chẽ của pháp luật tố tụng hình sự trong lĩnh vực thihành hình phạt tử hình Mặt khác, việc quy định cụ thể,chi tiết trình tự, thủ tục thi hành hình phạt tử hình còn giúpcác cơ quan bảo vệ pháp luật nắm vững nội dung, bản chấtpháp lý, từ đó áp dụng đúng đắn chế định này, góp phầnnâng cao hiệu quả cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm,

động viên quần chúng nhân dân tham gia tích vào cuộc

đấu tranh này

Ngoài ra, chế định thi hành hình phạt tử hình, còn có

ý nghĩa là cơ sở pháp lý cho một số ngành khoa học pháp lý

có liên quan chặt chẽ với khoa học luật tố tụng hình sự nh tộiphạm học, tâm lý học t pháp, khoa học kỹ thuật hình sự

Đối với tội phạm học, chế định thi hành hình phạt tử hìnhtrong luật tố tụng hình sự là cơ sở quan trọng cho việcnghiên cứu về nhân thân ngời bị kết án tử hình, từ đó tìm

ra quy luật phạm tội của những ngời này Đối với tâm lý học tpháp, chế định thi hành hình phạt tử hình có ý nghĩa quantrọng trong việc nghiên cứu đặc điểm tâm lý của ngời bịkết án tử hình ở giai đoạn xem xét bản án tử hình trớc khi

đa ra thi hành, cũng nh ở giai đoạn thi hành hình phạt tử

hình, nhất là ở thời điểm trớc khi thi hành án Kết quả nghiêncứu đặc điểm tâm lý của những ngời bị kết án tử hìnhtrong hoạt động thi hành hình phạt tử hình, sẽ là tài liệuquan trọng phục vụ cho công tác điều tra, truy tố, xét xửnhững ngời phạm tội đặc biệt nghiêm trọng và góp phầnnâng cao hiệu quả cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm.

Đối với khoa học kỹ thuật hình sự, việc quy định trình tự,thủ tục thi hành hình phạt tử hình là cơ sở quan trọng choviệc nghiên cứu, đề xuất các hình thức thi hành hình phạt

tử hình tiết kiệm, dễ áp dụng, "nhân đạo" nhất cho phù hợpvới điều kiện chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội của đất nớc

1.2 sự hình thành và phát triển của các quy định về thi hành hình phạt tử hình trong luật tố tụng hình sự Việt Nam tr-

ớc khi ban hành Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003

1.2.1 Những quy định về thi hành hình phạt tử hình trong luật tố tụng hình sự Việt Nam thời kỳ trớc Cách mạng tháng Tám năm 1945

Năm 938, sau khi Ngô Quyền lên ngôi, cùng với nhữnghình phạt mang nặng tính chuyên chính bạo lực, Nhà nớcphong kiến sử dụng hình phạt tử hình với những cách thứckhủng khiếp nh là công cụ bảo vệ sự thống trị của giai cấpcầm quyền cũng nh nền độc lập của quốc gia

Dới thời nhà Đinh, nhà tiền Lê, việc quy định tội phạm

và hình phạt đều tùy thuộc vào ý chí của nhà Vua Đinh Bộ

Lĩnh đặt vạc dầu lớn ở sân triều, nuôi hổ giữ trong chuồng

và quy định: "Kẻ nào trái phép phải chịu tội bỏ vạc dầu, cho

hổ ăn" [18, tr 305]

Đến thời nhà tiền Lê, hình phạt tử hình còn đợc thihành bằng những cách thức tàn bạo hơn Theo Đại Việt sử kýtoàn th:

Vua tính hiếu sát, phàm ngời bị hành hình,hoặc sai lấy cỏ gianh quấn vào ngời mà đốt, để cholửa cháy chết, hoặc sai kép hát ngời nớc Tống là LiêuThủ Tâm lấy dao ngắn, dao cùn xẻo từng mảnh, đểcho không đợc chết chóng Đi đánh dẹp bắt đợc tùthì giải đến bờ sông, khi nớc triều rút, sai ngời làmlao dới nớc, dồn cả vào trong ấy, đến khi nớc triều lên,ngập nớc mà chết; hoặc bắt trèo lên ngọn cây caorồi chặt gốc cho cây đổ, ngời rơi xuống chết [18,

tr 349]

Dới thời nhà Lý, Lý Thái Tông cho soạn ra Hình th, đây

là bộ luật thành văn đầu tiên của nớc ta nhng hiện nay khôngcòn nên chúng ta không biết rõ nội dung các điều luật

Dới thời nhà Trần, hình phạt tử hình đối với những

ng-ời bị ghép tội phản nghịch đợc thi hành bằng cách: cho voidầy, lăng trì (cắt từng miếng thịt cho đến chết), chônsống, bêu đầu (sau khi chém ngời phạm tội bị chôn xuống

đất, chỉ để lộ ra cái đầu, rồi buộc đầu vào một cây tre

uốn cong xuống đất để bên cạnh Khi xử tử, ngời ta lấy daosắc chém đầu, đầu ngời tử tội sẽ bị treo trên cành tre) Việc

áp dụng các hình thức thi hành hình phạt tử hình nh trên lànhằm bảo vệ chế độ phong kiến khỏi sự xâm hại của những

1 Thắt cổ, chém

2 Chém bêu đầu

3 Lăng trì [36, tr 219]

Điều 680 chơng đoán ngục quy định:

Đàn bà phải tội tử hình trở xuống, nếu đang

có thai, thì phải để sinh đẻ sau 100 ngày, mới đemhành hình, nếu cha sinh mà đem hành hình, thìngục quan bị xử biếm hai t, ngục lại bị tội đồ làmbản cục đinh Dù đã sinh rồi nhng cha đủ một trămngày mà hành hình, thì ngục quan và ngục lại đều

bị tội nhẹ hơn tội trên hai bậc Nếu đã đủ một trăm

ngày mà không đem hành hình, thì ngục quan vàngục lại bị tội biếm hoặc tội phạt [36, tr 231-232] Việc quy định thi hành hình phạt tử hình đối với phụnữ nh trên thể hiện tính nhân văn sâu sắc của cha ôngchúng ta.

Dới thời nhà Nguyễn, Hoàng Việt luật lệ (Luật Gia Long)

đợc khắc in lần đầu năm 1982 Mặc dù chịu ảnh hởng củaluật Thanh Triều khá nặng nề, nhng nhiều điều luật, trong

đó có các điều luật về thi hành hình phạt tử hình vẫn tiếpthu các giá trị lập pháp trong Bộ luật Hồng Đức với một số quy

định có tính nhân văn cao hơn Trong Bộ luật này, tại

ch-ơng Giải thích ghi rõ: "Các cực hình trong luật nhà Thanh

nh chu di tam tộc, lăng trì hoàn toàn bị bãi bỏ Việc thi hànhhình phạt tử hình đợc quy định dới hai hình thức treo cổ

và chém, chém thì thân và đầu mỗi nơi cách biệt, còn treo

cổ thì chấm dứt sự sống thân thể còn vẹn toàn" [31, tr.55]

Dới thời Pháp thuộc, thực dân Pháp chia đất nớc ta ralàm ba kỳ: Bắc kỳ, Trung kỳ và Nam kỳ để dễ bề cai trị Mỗi

kỳ chịu sự cai trị bằng các hệ thống pháp luật khác nhau

Điều 12 Bộ luật hình canh cải có hiệu lực ở Nam kỳ, quy

định:

Ngời nào bị xử tử thì phải bị chém đầu Thủphạm bị xử tử về tội giết cha mẹ sẽ bị dẫn đến pháptrờng, cho mặc áo vắn, đi chơn không, đầu cho

đội khăn chế trắng

Để nó lên đài xử trong lúc ấy trởng tòa đọc án

xử nó cho nhơn dân nghe, rồi lập tức thi hành cho nóchết Nếu bà con ngời bị chém xin xác lại, thì cho

nó đem về chôn mà không đặng chôn tử tế [25, tr.3]

Tại Điều 5, 6, 7, 8 Luật hình An Nam thi hành ở Bắc kỳquy định:

Tử hình sẽ bị chém ở chỗ công chúng đềubiết, chỗ ấy thì do trong án chỉ ra, nếu trong án cha

có chỉ ra, thì sẽ do quan trởng lý kiêm chức nam ánthủ hiến định

Tử hình nếu không do quan toàn quyền xét ýkiến quan trởng lý mà phê chuẩn, thì không đợc thihành

Cái xác ngời bị tử hình, nếu có ngời thân tộc

đứng xin, sẽ cho nhận lấy mà mai táng, nhng màkhông cho phô trơng

Phàm gặp ngày kỷ niệm nớc đại Pháp vànhững ngày lễ mà luật đại Pháp đã nhận, ngày chủnhật, và theo nh lịch An Nam, đầu năm từ mồng một

đến mồng bảy, rằm tháng bảy, rằm tháng tám, bangày cuối cùng tháng chạp ngày vạn thọ nớc Nam thìkhông đợc hành hình [32, tr 5]

Trong Hoàng Việt hình luật đợc ban hành năm 1933,

có hiệu lực ở Trung kỳ, Điều 6, 7, 8 chơng 2 - Những tội danh

đại hình, quy định:

Ngời bị tử hình sẽ bị bắn hoặc chém ở trớccông chúng Còn chỗ hành hình nếu hội đồng thợngthơ không chỉ định, thời quan tỉnh sở tại sẽ địnhmột chỗ ở trong tỉnh mà tội nhân đã phạm pháp.Nếu đàn bà bị tử hình xng rằng có thai, mà xét raquả thiệt, thời sau khi sanh đẻ rồi một trăm ngày mớiphải thụ hình

Tội tử hình không đem ra hành hình trongnhững ngày quốc khánh (đại Pháp) và những ngày lễ

mà luật nớc đại Pháp Việt Nam đã công nhận, ngàychủ nhựt (cùng ngày lễ vạn thọ, ba ngày trớc và ba ngàysau lễ nam giao), tám ngày đầu tháng giêng Việt Nam,ngày mồng 2, mồng 5 tháng 5, ngày rằm, tháng giêng,

tháng bảy, tháng tám và tháng mời, ngày mồng một vànăm ngày cuối cùng tháng chạp.

Nếu thân nhơn ngời bị xử tử có xin nhận xác

về chôn thời cũng cho, nhng không đợc làm đám phôtrơng và có công chúng dự lễ

Nghiên cứu quy định trên cho thấy, việc thi hành hìnhphạt tử hình mặc dù mang bản chất của giai cấp thực dânthống trị sâu sắc, nhng đã đợc quy định rất chi tiết, cụthể, dễ áp dụng Có thể nói, đây là một trong những giá trịlập pháp mà chúng ta cần quan tâm xem xét

1.2.2 Những quy định về thi hành hình phạt tử hình trong luật tố tụng hình sự Việt Nam thời kỳ từ khi Cách mạng tháng Tám thành công cho đến trớc khi

Bộ luật tố tụng hình sự năm 2003 ra đời

Cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công đã đập tanchế độ thực dân phong kiến và các thiết chế pháp luật,

đồng thời thiết lập nên Nhà nớc Việt Nam dân chủ cộng hòa,Nhà nớc công nông đầu tiên của Đông Nam á, cùng với hệthống pháp luật mới bao gồm: Hiến pháp, các đạo luật, sắclệnh, nghị định, thông t Sau khi Cách mạng tháng Támthành công ít ngày, thực dân Pháp quay lại xâm lợc nớc tamột lần nữa Vì vậy, trong suốt thời kỳ từ khi bắt đầu cuộcxâm lợc của thực dân Pháp cho đến năm 1954 là thời điểm

ký Hiệp định Giơnevơ, Quốc hội ta là Quốc hội kháng chiến,

Chính phủ ta là Chính phủ kháng chiến, pháp luật của tacũng là pháp luật kháng chiến

Trong thời kỳ này, Nhà nớc ta cũng đã quan tâm đến

sự điều chỉnh pháp luật việc thi hành hình phạt tử hình.Ngày 31-6-1946, Bộ T pháp đã ban hành thông t số 498, trong

đó quy định: "Thi hành hình phạt tử hình từ nay dùng súngthay máy chém" [38, tr 211] Quy định về hình thức tửhình này thể hiện bản chất nhân đạo của chế độ mới, khác

về chất so với hình thức tử hình dã man dùng máy chém củachế độ thực dân phong kiến Trong Quy tắc trại giam đợcban hành ngày 12-6-1951, đã quy định vấn đề chuẩn bị vàkết thúc việc thi hành án tử hình tại Điều 6: "Mỗi khi đa phạmnhân ra chịu án tử hình, Ban Giám thị phải xét kỹ căn cớc

để đề phòng nhầm lẫn" và tại Điều 21 quy định: "Khi thihành xong một án tử hình, Tòa án phải báo cho ủy ban hànhchính sở tại để đăng ký việc tử" [38, tr 211] Vấn đề xét ângiảm án tử hình cũng đã đợc quy định trong Thông t số335/TTg ngày 6-7-1954 của Thủ tớng phủ:

Sau khi Tòa án nhân dân đã lên án tử hình,phạm nhân vẫn có quyền đệ đơn lên Chủ tịch nớcxin ân giảm

Đơn xin ân xá, ân giảm do ủy ban kháng chiếnhành chính liên khu chuyển lên Bộ T pháp Bộ T pháplàm tờ trình lên Chủ tịch nớc quyết định [38, tr.213]

Nghiên cứu các văn bản pháp luật quy định việc thihành hình phạt tử hình trong thời kỳ này, chúng ta có thểrút ra một số nhận xét nh sau:

Thứ nhất, pháp luật trong giai đoạn này mang tính chất

thời chiến, nhng cũng đã kịp thời quy định một số vấn đềcơ bản của việc thi hành hình phạt tử hình Đây là cơ sởpháp lý quan trọng cho việc thi hành hình phạt tử hình, gópphần vào cuộc đấu tranh chống thực dân Pháp và tay sai

Thứ hai, việc thi hành hình phạt tử hình đợc quy

định trong nhiều văn bản pháp luật dẫn tới khó khăn trongviệc thống nhất áp dụng pháp luật Mặt khác, các văn bảnquy định về việc thi hành hình phạt tử hình đều là nhữngvăn bản dới luật do cơ quan hành pháp ban hành, hiệu lựcpháp lý không cao

Thứ ba, nhiều vấn đề về thi hành hình phạt tử hình

cha đợc pháp luật điều chỉnh nh cơ quan chịu trách nhiệmthi hành hình phạt tử hình, trình tự, thủ tục xử bắn tại pháptrờng Đây là những nhợc điểm cần đợc khắc phục trongthời gian tới

Từ năm 1954 đến năm 1974, việc thi hành án tử hình

do các khu, sở, ty Công an phối hợp với Viện Kiểm sát nhândân, Tòa án nhân dân ở địa phơng thi hành Ngày 13- 2-

1974, Bộ Công an ra Chỉ thị số 138-KC1 quy định cụ thể vềcông việc chuẩn bị, thủ tục và trình tự những việc làm từlúc bắt đầu cho đến khi kết thúc cuộc thi hành án, những

trờng hợp cần tạm hoãn thi hành án Về địa điểm pháp trờng,thời gian thi hành án, Chỉ thị quy định:

Tùy trờng hợp, pháp trờng có thể bố trí gần trạigiam, hoặc ở nơi xảy ra vụ án, nhng nguyên tắc làphải bảo đảm tuyệt đối an toàn cho nhân dân (xanhà ở của dân, không để dân qua lại khu vực pháptrờng)

Ngày giờ thi hành án, nếu không phải trờng hợpcấp bách, thì không nên định vào ngày kỷ niệm,ngày tết và các ngày lễ chính của các tôn giáo, dântộc [45, tr 255]

Quy định này hoàn toàn phù hợp với phong tục, tậpquán của dân tộc và bảo đảm sự an toàn của nhân dântrong quá trình thi hành hình phạt tử hình

Về công tác chuẩn bị thi hành án tử hình, Chỉ thị quy

định:

Lãnh đạo Khu, Sở, Ty Công an phải thành lậpHội đồng thi hành án tử hình, lập kế hoạch và địnhngày, giờ, địa điểm, pháp trờng, bố trí lực lợng vũtrang Thành phần Hội đồng thi hành án tử hình baogồm:

- Một đại diện của cơ quan Công an (Chánhhoặc Phó giám đốc, Trởng hoặc Phó ty Công an)

- Một đại diện của Viện kiểm sát nhân dân(Viện trởng, Viện phó hoặc ủy viên kiểm sát)

- Một đại diện của Tòa án nhân dân (Chánh

án, Phó chánh án hoặc ủy viên thẩm phán)

- Một bác sĩ pháp y (do Hội đồng giám địnhpháp y ở địa phơng chỉ định)

- Một đại diện của trại giam (Chánh hoặc Phógiám thị)

Ngời chứng kiến việc thi hành án là một đạidiện của ủy ban hành chính cơ sở nơi bố trí pháp tr-ờng Ngời này có nhiệm vụ lập giấy khai tử cho kẻ bị

áp dụng hình phạt tử hình sau khi bắn

Trớc khi đa phạm nhân ra pháp trờng, cán bộcăn cớc của Sở, Ty Công an phải đến trại giam, lậpdanh chỉ bản mới, đem đối chiếu với danh chỉ bản

cũ và các tài liệu khác đầy đủ, chính xác và xác

định phạm nhân đó đúng là phạm nhân bị kết án

tử hình và đúng là kẻ sắp bị thi hành án trong kếhoạch đã định [45, tr 256]

Về trình tự, thủ tục thi hành hình phạt tử hình, Chỉthị quy định:

4 Sau khi trói tay phạm nhân vào cọc đã trôngsẵn, thì đại diện Tòa án nhân dân công bố tómtắt tội trạng của phạm nhân và đọc phần kết luậntrong bản quyết định duyệt án tử hình hoặc quyết

định bác đơn xin ân giảm của phạm nhân

5 Bịt mắt phạm nhân bằng một vải băng

đen

6 Hội đồng thi hành án ra lệnh thì cán bộ chỉhuy lực lợng thi hành án hô đội viên (5 đội viên bắngiỏi đợc lựa chọn) bắn một loạt súng trờng nhằmthẳng vào tim phạm nhân Để kết thúc việc thi hành

án tử hình, cán bộ chỉ huy bắn thêm một phát súngngắn vào thái dơng của phạm nhân

7 Bác sĩ pháp y khám nghiệm, xác định làphạm nhân đã chết hẳn

8 Chôn phạm nhân ngay tại gần nơi thi hành

án (không cho phép thân nhân xin xác đem vềchôn); tại mả có cắm một biển gỗ nhỏ ghi rõ họ, têntuổi và nguyên quán phạm nhân [45, tr 257]

Việc không cho phép thân nhân ngời bị kết án xinxác về chôn trong Chỉ thị số 138-KC1 là phù hợp với điềukiện, hoàn cảnh chiến tranh lúc đó

Đặc biệt, trong Chỉ thị này quy định rất rõ các trờnghợp tạm hoãn thi hành hình phạt tử hình Đây là những quy

định, mặc dù không có trong Bộ luật tố tụng hình sự hiệnhành, nhng hiện nay vẫn đợc áp dụng:

- Phạm nhân tự thú những tội phạm nghiêmtrọng khác của y mà xét thấy những việc ấy cần

điều tra, xác minh thêm để kết luận

- Phạm nhân tố giác tội phạm của ngời khác màxét thấy việc ấy có tính chất nghiêm trọng và việc

điều tra, kết luận nhất thiết phải có mặt phạmnhân

- Phạm nhân kêu oan mà xét thấy việc đó có

cứ [45, tr 257]

Trong Bộ luật tố tụng hình sự đầu tiên của nớc Cộnghòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đợc Quốc hội thông qua ngày28/06/1988, có hiệu lực thi hành từ ngày 1-1-1989 đã đợcsửa đổi, bổ sung ba lần vào các năm: 1990, 1992, 2000,(sau đây gọi tắt là Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988), việcthi hành hình phạt tử hình đợc quy định tại chơng XXV

Thủ tục xem xét bản án tử hình trớc khi đa ra thi hành

đợc quy định cụ thể tại Điều 228 với những nội dung cụ thể

nh sau:

Thứ nhất, về việc kiểm tra lại bản án tử hình.

Khoản 1 Điều 228 Bộ luật quy định:

Sau khi bản án tử hình có hiệu lực pháp luật,

hồ sơ vụ án phải đợc gửi ngay lên Chánh án Tòa ánnhân dân tối cao và bản sao bản án đợc gửi ngay lênViện trởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao

Trong thời gian hai tháng kể từ ngày nhận đợc

hồ sơ vụ án và bản sao bản án, Chánh án Tòa án

nhân dân tối cao và Viện trởng Viện Kiểm sát nhândân tối cao phải quyết định kháng nghị hoặckhông kháng nghị giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.

So sánh với các văn bản quy định về thi hành hìnhphạt tử hình trớc đây, quy định trên đã bãi bỏ chế độduyệt án tử hình đợc quy định trong Luật Tổ chức Tòa ánnhân dân năm 1960 và bổ sung quy định về trình tự giám

đốc thẩm hoặc tái thẩm của Chánh án Tòa án nhân dân tốicao và của Viện trởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao

Thứ hai, về thủ tục gửi đơn xin ân giảm.

Khoản 1 Điều 228 Bộ luật quy định: "Trong thời hạnbảy ngày kể từ khi bản án có hiệu lực pháp luật, ngời bị kết

án đợc gửi đơn xin ân giảm lên Chủ tịch nớc" So sánh vớiquy định về thủ tục gửi đơn xin ân giảm lên Chủ tịch nớc

đợc quy định tại Thông t số 335/TTg ngày 6-7-1954 của Thủtớng phủ, thì thời hạn đợc quy định rõ ràng, cụ thể hơn

Thứ ba, về điều kiện thi hành bản án tử hình.

Khoản 2 Điều 228 Bộ luật quy định: "Bản án tử hình

đợc thi hành, nếu không có kháng nghị của Chánh án Tòa ánnhân dân tối cao hoặc của Viện trởng Viện Kiểm sát nhândân tối cao theo thủ tục giám đốc thẩm hoặc tái thẩm.Trong trờng hợp ngời bị kết án xin ân giảm án tử hình thìbản án tử hình đợc thi hành sau khi Chủ tịch nớc bác đơnxin ân giảm"

Thủ tục thi hành hình phạt tử hình đợc quy định tại

Điều 229 Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988 với những nộidung cụ thể sau:

Thứ nhất, về việc ra quyết định thi hành án và thành

lập Hội đồng thi hành án tử hình

Khoản 1 Điều 229 Bộ luật quy định:

Chánh án Tòa án đã xử sơ thẩm ra quyết địnhthi hành án và thành lập Hội đồng thi hành án

Hội đồng thi hành án gồm đại diện Tòa án,Viện Kiểm sát và Công an Hội đồng thi hành án phảikiểm tra căn cớc của ngời bị kết án trớc khi thi hành

So với quy định về việc thành lập Hội đồng thi hành

án trong Chỉ thị số 138-KC1, Bộ luật tố tụng hình sự năm

1988 đã trao thẩm quyền thành lập Hội đồng thi hành án từcơ quan Công an sang Tòa án và không quy định bác sĩpháp y là thành phần bắt buộc của Hội đồng

Trong trờng hợp ngời bị kết án là phụ nữ thì trớc khi raquyết định thi hành án, Chánh án Tòa án đã xử sơ thẩm phải

tổ chức kiểm tra các điều kiện không áp dụng hình phạt tửhình đợc quy định tại Điều 35 Bộ luật hình sự năm 1985

Đây có thể nói là bớc tiến bộ về kỹ thuật lập pháp tố tụnghình sự, thể hiện truyền thống nhân đạo, nhân văn và tôntrọng quyền con ngời, tôn trọng phụ nữ của dân tộc ta

Thứ hai, về thủ tục trớc khi thi hành án.

Khoản 2 Điều 229 Bộ luật quy định: "Trớc khi thi hành

án, phải giao cho ngời bị kết án đọc quyết định thi hành án,quyết định không kháng nghị của Chánh án Tòa án nhândân tối cao và Viện trởng Viện Kiểm sát nhân dân tối cao

và nếu ngời bị kết án đã có đơn xin ân giảm án tử hìnhthì giao cho họ đọc bản sao quyết định của Chủ tịch nớcbác đơn xin ân giảm" So với quy định tơng ứng trong cácvăn bản trớc đây, quy định là một bớc tiến về kỹ thuật lậppháp tố tụng hình sự theo hớng bảo đảm dân chủ và chặtchẽ hơn Việc tống đạt cho phạm nhân (đọc cho phạm nhân)quyết định của Hội đồng toàn thể thẩm phán, Tòa án nhândân tối cao duyệt án tử hình và quyết định bác đơn xin

ân giảm của ủy ban Thờng vụ Quốc hội đã đợc thay thế bằngviệc giao cho phạm nhân tự đọc quyết định thi hành án,quyết định không kháng nghị và bản sao quyết định củaChủ tịch nớc bác đơn xin ân giảm

Thứ ba, về hình thức thi hành hình phạt tử hình

Tơng tự nh quy định tại Thông t số 498 ngày

31-6-1946 của Bộ T pháp, khoản 3 Điều 229 Bộ luật tố tụng hình

sự năm 1988 quy định: "Hình phạt tử hình đợc thi hànhbằng xử bắn"

Thứ t, về các trờng hợp hoãn thi hành án tử hình.

Khoản 5 Điều 229 Bộ luật tố tụng hình sự năm 1988quy định: "Trong trờng hợp có tình tiết đặc biệt, Hội đồngthi hành án hoãn thi hành và báo cáo Chánh án Tòa án đã ra

quyết định thi hành án để báo cáo Chánh án Tòa án nhândân tối cao" Tuy nhiên, Bộ luật đã không đa ra khái niệmthế nào là trờng hợp có tình tiết đặc biệt và trên thực tế,các cơ quan có trách nhiệm thi hành án tử hình vẫn áp dụng

ba trờng hợp đợc hoãn thi hành án tử hình đợc quy định tạiChỉ thị số 138-KC1 ngày 13-2-1974 của Bộ Công an

1.3 Những quy định về thi hành hình phạt tử hình trong pháp luật tố tụng hình sự một số nớc trên thế giới

Tử hình là một trong những hình phạt lâu đời nhấttrong lịch sử tồn tại và phát triển của loài ngời, cho nên các n-

ớc trên thế giới còn duy trì hình phạt tử hình, đều quy

định rất cụ thể về trình tự, thủ tục thi hành hình phạt này.Nghiên cứu những quy định về thi hành hình phạt tử hìnhtrong pháp luật tố tụng hình sự của Liên bang Nga, Cộng hòanhân dân Trung Hoa, Vơng quốc Nhật Bản cho thấy, các n-

ớc quy định rất khác nhau về vấn đề này

Về hình thức thi hành hình phạt tử hình, pháp luật tốtụng hình sự nớc Cộng hòa nhân dân Trung Hoa cho phéplựa chọn các hình thức khác nhau, nhng phổ biến là hìnhthức xử bắn và tiêm thuốc độc Điều 344 Giải thích của Tòa

án nhân dân tối cao về một số vấn đề chấp hành luật tốtụng hình sự nớc Cộng hòa nhân dân Trung Hoa ngày 8-9-

1998 quy định: