Luận văn thạc sĩ ngành Luật Kinh tế với đề tài: Bảo vệ quyền tự do kinh doanh theo pháp luật Việt Nam

uận văn thạc sĩ ngành Luật Kinh tế với đề tài: Bảo vệ quyền tự do kinh doanh theo pháp luật Việt Nam

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TÂN KHẢI NHÂN

BẢO VỆ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH

THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2013

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

TÂN KHẢI NHÂN

BẢO VỆ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH

THEO PHÁP LUẬT VIỆT NAM

Chuyên ngành : Luật kinh tế

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Vũ Hồng Anh

HÀ NỘI - 2013

Lời cam đoan

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu khoa học của riêng tôi Các số liệu,

ví dụ và trích dẫn trong luận văn đảm bảo

độ tin cậy, chính xác và trung thực Những kết luận khoa học của luận văn ch-a từng đ-ợc

ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Tác giả luận văn

Tân Khải Nhân

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục

KINH DOANH TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

1.1 Khái niệm về quyền tự do kinh doanh, bảo vệ quyền tự do 6

kinh doanh trong pháp luật Việt Nam

1.1.1 Khái niệm, nội dung của quyền tự do kinh doanh 6 1.1.2 Khái niệm và các thiết chế bảo vệ quyền tự do kinh doanh 11

trong pháp luật Việt Nam 1.2 Nội dung, đặc điểm, ý nghĩa của bảo vệ quyền tự do kinh doanh 15

trong pháp luật Việt Nam 1.2.1 Nội dung của việc bảo vệ quyền tự do kinh doanh 15 1.2.2 Đặc điểm của bảo vệ quyền tự do kinh doanh 18 1.2.3 Ý nghĩa của bảo vệ quyền tự do kinh doanh 20

1.3 Những yếu tố tác động đến bảo vệ quyền tự do kinh doanh 22

1.4 Bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong pháp luật của một số 24

nước, những kinh nghiệm Việt Nam có thể tiếp thu 1.4.1 Bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong Bộ luật Dân sự Nhật Bản 24 1.4.2 Bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong định hướng kinh tế thị 26

trường của Trung Quốc

1.4.3 Kinh nghiệm Việt Nam có thể tiếp thu 27

TRONG PHÁP LUẬT Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

2.1 Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh 28

doanh ở nước ta hiện nay 2.1.1 Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tư hữu tài sản 28 2.1.2 Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do 34

thành lập doanh nghiệp 2.1.3 Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do định 42

đoạt trong việc giải quyết các tranh chấp kinh tế 2.1.4 Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do hợp đồng 46 2.1.5 Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do cạnh 50

tranh lành mạnh 2.2 Những hạn chế, bất cập trong quy định của pháp luật về bảo 54

vệ quyền tự do kinh doanh, nguyên nhân của những hạn chế 2.2.1 Pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh có sự chồng chéo, 54

mâu thuẫn 2.2.2 Một số quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh 56

doanh không có tính khả thi 2.2.3 Một số quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh 58

doanh mang nặng dấu ấn của quản lý độc quyền hành chính 2.2.4 Một số quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh 59

doanh chưa cân đối được quyền lợi cho các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật

2.2.5 Quy định bảo vệ quyền tự do kinh doanh chưa đầy đủ, một số 61

quy định chưa tương thích với pháp luật quốc tế 2.3 Nguyên nhân của hạn chế, bất cập trong quy định của pháp 62

luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh

Chương 3: YÊU CẦU, GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUY ĐỊNH CỦA 66

PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH Ở NƯỚC TA HIỆN NAY

3.1 Những căn cứ cho việc hình thành yêu cầu, giải pháp hoàn 66

thiện quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh 3.1.1 Căn cứ vào đặc điểm phát triển của nền kinh tế thị trường 66

Việt Nam 3.1.2 Căn cứ vào đường lối phát triển kinh tế của Đảng Cộng sản 69

Việt Nam 3.1.3 Căn cứ vào thành quả của nghiên cứu khoa học và kinh 70

nghiệm trong thời gian qua, tiếp thu những giá trị, những yếu

tố hợp lý của các tư tưởng, học thuyết pháp lý tiến bộ của nhân loại

3.2 Yêu cầu hoàn thiện pháp luật bảo vệ quyền tự do kinh doanh 72 3.2.1 Việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh 72

phải đáp ứng yêu cầu xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân

3.2.2 Việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh phải 73

đáp ứng yêu cầu bảo đảm quyền con người, quyền công dân 3.2.3 Việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh 75

phải đáp ứng yêu cầu xây dựng, phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

3.2.4 Việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh 76

phải phù hợp với yêu cầu hội nhập quốc tế 3.3 Giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về bảo vệ quyền 76

tự do kinh doanh ở nước ta hiện nay 3.3.1 Sửa đổi, bổ sung Bộ luật Dân sự và các văn bản pháp luật về 76

doanh nghiệp, thương mại dịch vụ để đảm bảo sự thống nhất trong các quy định về bảo vệ quyền tự do kinh doanh

3.3.2 Phân biệt làm rõ tranh chấp thương mại và tranh chấp dân sự 79

để xác định Tòa án có thẩm quyền giải quyết 3.3.3 Sửa đổi, bổ sung Luật phá sản năm 2004 để nâng cao tính khả 80

thi cho các quy định của pháp luật

3.3.5 Bổ sung các quy định mới trong Bộ luật Hình sự và ban hành 83

các văn bản quy phạm pháp luật để xây dựng mô hình về thương lượng hòa giải

3.3.6 Đảm bảo yếu tố tương thích với pháp luật quốc tế 86

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 89

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Sau hơn hai thập kỷ đổi mới từ Đại hội Đảng lần thứ VI, tự do kinh doanh và cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường đã tạo ra những thay đổi đáng kể trong nhận thức xã hội về pháp luật Số lượng doanh nghiệp phát triển nhanh, các giao lưu thương mại bùng nổ theo cấp số nhân Pháp luật, đặc biệt là pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh đã trở nên cấp thiết luôn được Nhà nước chú trọng sửa đổi để phù hợp với vai trò bảo vệ và điều chỉnh các hoạt động tự do kinh doanh

Ngày 11/01/2007 Việt Nam đã trở thành thành viên của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), nói như tiến sĩ Lê Đăng Doanh đó là "một ngày lịch sử của đất nước" và "vào WTO Việt Nam chấp nhận với mức cạnh tranh cao hơn trên toàn cầu và sức mạnh cạnh tranh sẽ thúc đẩy nền kinh tế phát triển năng động hơn" Tiếp đó, với nhãn quan sắc bén tại Nghị quyết số 9-NQ/TW ngày 9/12/2011 của Bộ Chính trị về xây dựng và phát huy vai trò của đội ngũ doanh nhân Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế đã đánh giá:

Trong những năm qua, Đảng và nhà nước đã có nhiều chủ trương, chính sách khuyến khích phát triển doanh nghiệp, phát huy vai trò của doanh nghiệp trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước Nhờ đó nhận thức về vai trò của đội ngũ doanh nhân có nhiều chuyển biến tích cực [11]

Trong Nghị quyết đã đưa ra định hướng: "Đổi mới nội dung và phương thức lãnh đạo của Đảng đối với tổ chức đoàn thể trong doanh nghiệp

(…) xây dựng đạo đức, văn hóa kinh doanh, quan hệ lao động hài hòa, thực hiện tốt trách nhiệm xã hội, bảo đảm doanh nghiệp phát triển bền vững…" [11]

Bảo vệ quyền tự do kinh doanh ở nước ta hiện nay có sự tham gia của rất nhiều các chủ thể, Đảng đưa ra định hướng để Nhà nước thiết lập những cơ chế hữu hiệu nhằm bảo vệ, xây dựng và cổ vũ quyền tự do kinh doanh Bên cạnh đó,

hệ thống pháp luật đã được sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện, các chính sách ưu đãi, thu hút đầu tư được áp dụng đối với cả Nhà đầu tư trong nước và Nhà đầu tư nước ngoài Trước những thay đổi mang tính đột phá đó, trong khoảng 15 năm trở lại đây, môi trường kinh doanh ở Việt Nam phát triển tương đối ổn định, hàng loạt các doanh nghiệp ra đời, nền kinh tế đã có những tín hiệu của nền kinh

tế thị trường, đời sống nhân dân được cải thiện một cách đáng kể Đặc biệt, quyền tự do kinh doanh ở nước ta hiện nay đã trở thành quyền Hiến định: "Công dân có quyền tự do kinh doanh theo quy định của pháp luật" Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu đã đạt được, những cố gắng của Đảng và Nhà nước thì tương tự như bất kỳ một quốc gia đang phát triển nào trên thế giới nền kinh tế Việt Nam hiện nay còn một số khuyết tật, cơ chế bảo vệ quyền tự do kinh doanh còn bộc lộ một số hạn chế Bởi vậy, việc nghiên cứu, tìm ra những luận cứ khoa học, những định hướng và giải pháp cho việc xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh là một đòi hỏi cần thiết Với mong muốn góp phần nhỏ bé vào việc bổ sung thêm cơ sở lý luận, tác giả mạnh dạn

lựa chọn đề tài "Bảo vệ quyền tự do kinh doanh theo pháp luật Việt Nam" làm

luận văn thạc sĩ Luật học

2 Tình hình nghiên cứu

Dưới các góc độ khác nhau, đề tài này đã được nhiều công trình nghiên cứu khoa học đề cập tới Có thể kể đến những cuốn sách chuyên khảo của các giáo sư, tiến sĩ, các luật gia hàng đầu nghiên cứu về Luật kinh tế và bảo vệ quyền tự do kinh doanh như:

Tự do ý chí trong pháp luật Việt Nam của PGS.TS Ngô Huy Cương; Chuyên khảo về Luật Kinh tế của PGS.TS Phạm Duy Nghĩa; Pháp luật trong

cơ chế thị trường có sự quản lý của nhà nước của GS.TS Trần Ngọc Đường; Một số vấn đề cấp thiết cần giải quyết để đảm bảo quyền tự do kinh doanh

của PGS.TS Dương Đăng Huệ; Pháp luật và quyền tự do kinh doanh của PGS.TS Lê Hồng Hạnh; Một số vấn đề về quyền tự do kinh doanh trong pháp

luật kinh tế hiện hành ở Việt Nam của TS Bùi Ngọc Cường; Các biện pháp xử lý việc không thực hiện đúng hợp đồng của TS Đỗ Văn Đại; Thực trạng pháp luật kinh tế ở nước ta và các quan điểm đổi mới đưa pháp luật kinh tế vào cuộc sống

của PGS.TS Trần Trọng Hựu; Góp phần bàn về cải cách pháp luật ở Việt Nam của PGS.TS Ngô Huy Cương; Các điều khoản độc quyền trong Hợp đồng

nhượng quyền thương mại của TS Bùi Ngọc Cường; Về vị trí, tính chất của Chính phủ trong bộ máy nhà nước ở nước ta của PGS.TS Vũ Hồng Anh; Về thủ tục rút gọn trong quy trình lập pháp của PGS.TS Vũ Hồng Anh;

Nhìn chung, các bài viết, các công trình nghiên cứu nêu trên đã đề cập đến nhiều khía cạnh và các mức độ khác nhau về việc bảo vệ quyền tự do kinh doanh Tuy nhiên, môi trường kinh doanh, các hoạt động kinh doanh nói riêng và sự vận động của xã hội là không ngừng Do đó, việc tiên đoán, dự liệu, phân tích chưa thể bao trùm toàn bộ hệ thống lý luận việc bảo vệ quyền

tự do kinh doanh Bởi vậy, trên cơ sở khảo cứu các tư liệu quý của các học giả trước đây, đồng thời bằng kiến thức của mình tác giả đề tài xin đóng góp một

số ý kiến để bổ sung vào hệ thống lý luận của việc "Bảo vệ quyền tự do kinh

doanh theo pháp luật Việt Nam"

3 Mục đích nghiên cứu

Luận văn có mục đích nghiên cứu sau:

- Nghiên cứu những vấn đề lý luận về bảo vệ quyền tự do kinh doanh; luận giải vai trò của pháp luật trong việc bảo vệ quyền tự do kinh doanh;

- Phân tích, đánh giá thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh

- Kiến nghị một số giải pháp nhằm xây dựng và hoàn thiện pháp luật

để bảo vệ quyền tự do kinh doanh

4 Phạm vi nghiên cứu

Bảo vệ quyền tự do kinh doanh theo pháp luật Việt Nam là một vấn đề rộng lớn bao gồm nhiều lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội và pháp luật, tuy nhiên, trong luận văn chỉ tập trung nghiên cứu những vấn đề mang tính lý luận trong việc bảo vệ quyền tự do kinh doanh, cụ thể như sau:

- Các khái niệm cơ bản về kinh doanh, tự do kinh doanh trong pháp luật Việt Nam;

- Các khái niệm, nội dung về bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong pháp luật Việt Nam;

- Thực trạng quy định của pháp luật về bảo vệ quyền tự do kinh doanh

- Giải pháp để hoàn thiện các quy chế của pháp luật trong việc bảo vệ quyền tự do kinh doanh

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là quy định của pháp luật về quyền

tự do kinh doanh, các biện pháp, hình thức bảo vệ quyền tự do kinh doanh ở nước ta hiện nay

5 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài

Luận văn được thực hiện trên cơ sở vận dụng những quan điểm của Đảng và Nhà nước ta trong sự nghiệp đổi mới nhằm xây dựng và phát triển nền kinh tế hàng hóa nhiều thành phần, vận hành theo cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Thực chất của việc vận dụng đó là bám sát vào sự thay đổi của dân chủ hóa trong đời sống kinh tế - xã hội để phát huy mọi tiềm năng phục vụ cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Luận văn vận dụng các nguyên tắc phương pháp luận của triết học Mác - Lênin, của

lý luận nhà nước và pháp luật để làm cơ sở nhìn nhận đánh giá đa chiều về bảo vệ quyền tự do kinh doanh

Phương pháp nghiên cứu của luận văn là cách thức tiếp cận cụ thể đối tượng nghiên cứu của quyền bảo vệ do kinh doanh trong pháp luật Việt Nam

Đề tài này có sử dụng một hệ thống các phương pháp nghiên cứu cụ thể tiêu biểu như: phương pháp so sánh, phương pháp phân tích và tổng hợp, phương pháp quy nạp và diễn dịch, phương pháp xã hội học, phương pháp biện chứng, phương pháp lịch sử…

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vẫn đề lý luận về bảo vệ quyền tự do kinh doanh

trong pháp luật Việt Nam

Chương 2: Thực trạng bảo vệ quyền tự do kinh doanh trong pháp luật

ở nước ta hiện nay

Chương 3: Yêu cầu, giải pháp hoàn thiện quy định của pháp luật về

bảo vệ quyền tự do kinh doanh ở nước ta hiện nay

Chương 1

NHỮNG VẪN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ BẢO VỆ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH

TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

1.1 KHÁI NIỆM VỀ QUYỀN TỰ DO KINH DOANH, BẢO VỆ QUYỀN

TỰ DO KINH DOANH TRONG PHÁP LUẬT VIỆT NAM

1.1.1 Khái niệm, nội dung của quyền tự do kinh doanh

1.1.1.1 Khái niệm kinh doanh

Ngay từ thời kỳ cổ đại con người đã biết đến các hoạt động giao thương buôn bán, lịch sử nhân loại đã ghi nhận sự lớn mạnh của các các thành bang thuộc vùng Hy Lạp, Địa Trung Hải, kéo theo đó là thương mại phát triển

vô cùng rực rỡ Ở Châu Á việc giao thương buôn bán nổi tiếng với con đường

tơ lụa bắt đầu từ Phúc Châu, Hàng Châu, Bắc Kinh (Trung Quốc) qua Mông

Cổ, Ấn Độ, Afghanistan, Kazakhstan, Iran, Iraq, Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp, xung quanh vùng Địa Trung Hải và đến tận châu Âu Con đường cũng đi đến cả Hàn Quốc và Nhật Bản Nó có chiều dài khoảng 7 ngàn km, trải dài trên nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn

Như vậy, có thể thấy lịch sử cổ đại là minh chứng rõ nét nhất để đánh giá vai trò của thương mại trong việc phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội Ngày nay, trong xã hội hiện đại, kinh doanh càng thể hiện rõ vai trò không thể thay thế của mình trong việc thúc đẩy kinh tế phát triển, nó là hệ thống đòn bẩy, đôi khi còn là cứu cánh cho cả một nền kinh tế có thể khắc phục được những hạn chế về tài nguyên để đưa đất nước đến phồn thịnh, chúng ta có thể nhìn thấy sự lớn mạnh của Singapor, Hồng Kông, Nhật Bản… là những minh chứng hùng hồn nhất

Đối với dân tộc Việt Nam, bên cạnh nghề nông thuần túy chúng ta cũng tự hào trong lịch sử dân tộc việc giao thương, buôn bán đã có từ rất lâu