Quá trình tái cấu trúc hệ thống ngân hàng Việt Nam đã bắt đầu được tiến hành theo Đề án “Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 20112015”. Có thể thấy rằng Việt Nam đang có cách tiếp cận chủ động trong tái cấu trúc hệ thống ngân hàng nhằm đảm bảo đạt được các mục tiêu một cách hiệu quả nhất trong điều kiện chưa có nguy cơ khủng hoảng hay suy thoái nghiêm trọng. Tuy nhiên, xét trên giác độ lý luận và thực tiễn, vẫn còn nhiều vấn đề có liên quan đến đối tượng, biện pháp, lộ trình, những khó khăn, thách thức và các nhân tố ảnh hưởng trong quá trình tái cấu trúc cần phải được nghiên cứu, bổ sung và cụ thể hóa.
Trang 1MỞ ĐẦU
Quá trình tái cấu trúc hệ thống ngân hàng Việt Nam đã bắt đầu được tiến hành theo Đề án “Cơ cấu lại hệ thống các tổ chức tín dụng giai đoạn 2011-2015” Có thể thấy rằng Việt Nam đang có cách tiếp cận chủ động trong tái cấu trúc hệ thống ngân hàng nhằm đảm bảo đạt được các mục tiêu một cách hiệu quả nhất trong điều kiện chưa có nguy cơ khủng hoảng hay suy thoái nghiêm trọng Tuy nhiên, xét trên giác độ lý luận và thực tiễn, vẫn còn nhiều vấn đề có liên quan đến đối tượng, biện pháp, lộ trình, những khó khăn, thách thức và các nhân tố ảnh hưởng trong quá trình tái cấu trúc cần phải được nghiên cứu, bổ sung và cụ thể hóa
Bài viết tập trung phân tích những mối liên hệ giữa quy luật lượng
và chất để thấy được việc cần làm rõ trong quá trình tái cấu trúc hệ thống ngân hàng Việt Nam, trên cơ sở nghiên cứu thông lệ quốc tế và kết quả điều tra khảo sát trên các phương tiện thông tin đại chúng và các bài nghiên cứu hoạt động của các Ngân hàng thương mại tại Việt Nam Tái cấu trúc hệ thống Ngân hàng Việt Nam – Hãy nhìn vào các văn bản mới ban hành để thực hiện các bước nhảy về chất của Ngân hàng Tiếp theo việc thực thi Luật các TCTD sửa đổi (có hiệu lực năm 2011), vào đầu năm 2012 hệ thống các ngân hàng thương mại Việt Nam đã bắt đầu quá trình tái cơ cấu theo Đề án mới được ban hành
Đề án đã đưa ra các mục tiêu chung đến năm 2020 và các mục tiêu cụ thể đến năm 2015, xác định rõ các quan điểm, định hướng, giải pháp và
lộ trình thực hiện tái cơ cấu các tổ chức tín dụng (TCTD) Việt Nam trong giai đoạn 2011-2015 Riêng đối với các NHTM, đề án chia các ngân hàng thành 02 nhóm đối tượng: NHTMNN và NHTM cổ phần, trong đó NHTM cổ phần lại được chia thành 3 nhóm: nhóm ngân hàng lành mạnh, nhóm nhân hàng thiếu thanh khoản tạm thời và nhóm ngân hàng yếu kém
Trang 2PHẦN 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN QUY LUẬT LƯỢNG VÀ CHẤT
Quy luật những thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất và ngược lại là một trong những quy luật cơ bản của phép biện chứng duy vật Quy luật này chỉ rõ tính chất và cách thức của sự phát triển
1.1 Các khái niệm
1.1.1 Khái niệm về chất
Chất là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng, đó là sự thống nhất hữu cơ của những thuộc tính, những yếu tố cấu thành sự vật, hiện tượng, nói lên sự vật, hiện tượng đó là gì, phân biệt nó với các sự vật, hiện tượng khác Mỗi sự vật, hiện tượng trong thế giới đều có những chất vốn có, làm nên chính chúng Nhờ đó chúng mới khác với các sự vật, hiện tượng khác
Chất có tính khách quan, là cái vốn có của sự vật, hiện tượng, Do những thuộc tính, những yếu tố cấu thành quy định Thuộc tính của sự vật
là những tính chất, những trạng thái, những yếu tố cấu thành sự vật Đó là những cái vốn có của sự vật từ khi sự vật được sinh ra hoặc được hình thành trong sự vận động và phát triển của nó Tuy nhiên những thuộc tính vốn có của sự vật, hiện tượng chỉ được bộc lộ ra thông qua sự tác động qua lại với các sự vật, hiện tượng khác
Mỗi sự vật có rất nhiều thuộc tính trong đó mỗi thuộc tính lại biểu hiện một chất của sự vật Do vậy, mỗi sự vật có rất nhiều chất Chất và sự vật có mối quan hệ chặt chẽ, không tách rời nhau Trong hiện thực khách quan không thể tồn tại sự vật không có chất và không thể có chất nằm ngoài sự vật Chất của sự vật được biểu hiện qua những thuộc tính của nó Nhưng không phải bất kỳ thuộc tính nào cũng biểu hiện chất của sự vật Thuộc tính của sự vật có thuộc tính cơ bản và thuộc tính không cơ bản
Trang 3Những thuộc tính cơ bản được tổng hợp lại tạo thành chất của sự vật Chính chúng quy định sự tồn tại, sự vận động và sự phát triển của sự vật, chỉ khi nào chúng thay đổi hay mất đi thì sự vật mới thay đổi hay mất
đi Những thuộc tính của sự vật chỉ bộc lộ qua các mối liên hệ cụ thể với các sự vật khác Sự phân chia thuộc tính thành thuộc tính cơ bản và thuộc tính không cơ bản cũng chỉ mang tính chất tương đối, tùy theo từng mối quan hệ Chất của sự vật không những quy định bởi chất của những yếu
tố tạo thành mà còn bởi phương thức liên kết giữa các yếu tố tạo thành, nghĩa là bởi kết cấu của sự vật Trong hiện thực các sự vật được tạo thành bởi các yếu tố như nhau, song chất của chúng lại khác nhau
Mỗi sự vật có vô vàn chất: vì sự phân biệt giữa chất và thuộc tính chỉ có ý nghĩa tương đối, song sự vật có vô vàn thuộc tính nên có vô vàn chất Chất và sự vật không tách rời nhau: chất là chất của sự vật, còn sự vật tồn tại với tính quy định về chất của nó Chất biểu hiện trạng thái tương đối ổn định của sự vật, là sự kết hợp tương đối trọn vẹn, hoàn chỉnh, bền vững các thuộc tính của sự vật, làm cho sự vật này không hòa lẫn với sự vật khác mà tách biệt cái này với cái khác Chất luôn gắn liền với lượng của sự vật
Trang 41.1.2 Lượng
Lượng là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định vốn có của sự vật về mặt số lượng, quy mô, trình độ, nhịp điệu của sự vận động và phát triển cũng như các thuộc tính của sự vật, biểu hiện bằng con số các thuộc tính, các yếu tố cấu thành nó
Lượng là cái khách quan, vốn có của sự vật, quy định sự vật ấy là nó Lượng của sự vật không phụ thuộc vào ý chí, ý thức của con người Lượng của sự vật biểu thị kích thước dài hay ngắn, số lượng nhiều hay ít, quy mô lớn hay nhỏ, trình độ cao hay thấp, nhịp điệu nhanh hay chậm…
Trong thực tế lượng của sự vật thường được xác định bởi những đơn vị đo lượng cụ thể như vận tốc của ánh sáng là 300.000 km trong một giây hay một phân tử nước bao gồm hai nguyên tử hydrôliên kết với một nguyên tử oxy,… bên cạnh đó có những lượng chỉ có thể biểu thị dưới dạng trừu tượng và khái quát như trình độ nhận thức tri của một người ý thức trách nhiệm cao hay thấp của một công dân, trong những trường hợp đó chúng ta chỉ có thể nhận thức được lượng của sự vật bằng con đường trừu tượng và khái quát hoá
Có những lượng biểu thị yếu tố kết cấu bên trong của sự vật (số lượng nguyên tử hợp thành nguyên tố hoá học, số lượng lĩnh vực cơ bản của đời sống xã hội) có những lượng vạch ra yếu tố quy định bên ngoài của sự vật (chiều dài, chiều rộng, chiều cao của sự vật) Bản thân lượng không nói lên sự vật đó là gì, các thông số về lượng không ổn định mà thường xuyên biến đổi cùng với sự vận động biến đổi của sự vật, đó là mặt không ổn định của sự vật
1.2 Nội dung quy luật
Mỗi sự vật, hiện tượng là một thể thống nhất bao gồm chất và lượng nhất định, trong đó chất tương đối ổn định còn lượng thường xuyên biến đổi Sự biến đổi này tạo ra mâu thuẫn giữa lượng và chất Lượng
Trang 5biến đổi đến một mức độ nhất định và trong những điều kiện nhất định thì lượng phá vỡ chất cũ, mâu thuẫn giữa lượng và chất được giải quyết, chất mới được hình thành với lượng mới, nhưng lượng mới lại biến đổi và phá
vỡ chất đang kìm hãm nó Quá trình tác động lẫn nhau giữa hai mặt: chất
và lượng tạo nên sự vận động liên tục, từ biến đổi dần dần đến nhảy vọt, rồi lại biến đổi dần để chuẩn bị cho bước nhảy vọt tiếp theo Cứ căn cứ thế, quá trình động biện chứng giữa chất và lượng tạo lên cách thức vận động, phát triển của sự vật
1.2.1 Khái niệm độ
Độ là một phạm trù triết học dùng để chỉ sự thống nhất giữa lượng
và chất, là giới hạn mà trong đó sự thay đổi về lượng chưa làm thay đổi căn bản về chất của sự vật, sự vật chưa biến thành cái khác Trong giới hạn của độ, lượng và chất tác động biện chứng với nhau, làm cho sự vật vận động
1.2.2 Chu trình thay đổi
Từ những thay đổi về lượng dẫn đến sự thay đổi về chất Trong mối quan
hệ giữa chất và lượng thì chất là mặt tương đối ổ định, còn lượng là mặt biến đổi hơn Sự vận động và phát triển của sự vật bao giờ cũng bắt đầu
từ sự thay đổi về lượng Song không phải bất kỳ sự thay đổi nào về lượng cũng dẫn đến sự thay đổi về chất ngay tức khắc, mặc dù bất kỳ sự thay đổi nào về lượng cũng ảnh hưởng đến trạng thái tồn tại của sự vật So với lượng thì chất thay đổi chậm hơn Chỉ khi nào lượng biến đổi đến một giới hạn nhất định (độ) thì mới dẫn đến sự thay đổi về chất, sự vật không còn là nó nữa, một sự vật mới ra đời thay thế nó
Tại thời điểm lượng đạt đến một giới hạn nhất định để vật thay đổi
về chất gọi là điểm nút Điểm nút là phạm trù triết học dùng để chỉ thời điểm mà tại đó sự thay đổi về lượng đã đủ làm thay đổi về chất của sự
Trang 6vật Ví dụ: 0c, 100c là điểm nút, tại những điểm nút đó nước từ thể lỏng chuyển sang thể rắn và thể hơi (thay đổi về chất)
Khi có sự thay đổi về chất diễn ra gọi là bước nhảy Bước nhảy là
sự kết thúc một giai đoạn biến đổi về lượng, là sự đứt đoạn trong liên tục,
nó không chấm dứt sự vận động nói chung mà chỉ chấm dứt một dạng vận động cụ thể, tạo ra một bước ngoặt mới cho sự thống nhất biện chứng giữa chất và lượng trong một độ mới
Các hình thức cơ bản của bước nhảy Bước nhảy để chuyển hoá về chất của sự vật hết sức đa dạng và phong phú với những hình thức rất khác nhau Những hình thức bước nhảy khác nhau được quyết định bởi bản thân của sự vật, bởi những điều kiện cụ thể trong đó sự vật thực hiện bước nhảy
Dựa trên nhịp điệu thực hiện bước nhảy của bản thân sự vật, có thể phân chia thành bước nhảy đột biến và bước nhảy dần dần Bước nhảy đột biến là bước nhảy được thực hiện trong một thời gian rất ngắn làm thay đổi chất của toàn bộ kết cấu cơ bản của sự vật Chẳng hạn, khối lượng Uranium 235(Ur 235)được tăng đến khối lượng tới hạn thì sẽ xảy
ra vụ nổ nguyên tử trong chốc lát Bước nhảy dần dần là bước nhảy được thực hiện từ từ, từng bước bằng cách tích luỹ dần dần những nhân tố của chất mới và những nhân tố của chất cũ dần dần mất đi Bước nhảy dần dần khác với sự thay đổi dần dần về lượng của sự vật Bước nhảy dần dần
là sự chuyển hoá dần dần từ chất này sang chất khác còn sự thay đổi dần dần về lượng là sự tích luỹ liên tục về lượng để đến một giới hạn nhất định sẽ chuyển hoá về chất
Căn cứ vào quy mô thực hiện bước nhảy của sự vật có bước nhảy toàn bộ, có bước nhảy cục bộ Bước nhảy toàn bộ là bước nhảy làm thay đổi chất của toàn bộ các mặt, các yếu tố cấu thành sự vật Bước nhảy cục
bộ là bước nhảy làm thay đổi chất của từng mặt, những yếu tố riêng lẻ của sự vật
Trang 7Khi lượng biến đổi đến điểm nút thì diễn ra bước nhảy, chất mới ra đời thay thế cho chất cũ, sự vật mới ra đời thay thế cho sự vật cũ, nhưng rồi những lượng mới này tiếp tục biến đổi đến điểm nút mới lại xảy ra bước nhảy mới Cứ như vậy, quá trình vận động, phát triển của sự vật diễn ra theo cách thức từ những thay đổi về lượng dẫn đến những thay đổi
về chất một cách vô tận Đó là quá trình thống nhất giữa tính tuần tự, tiệm tiến, liên tục với tính gián đoạn, nhảy vọt trong sự vận động, phát triển
1.2.3 Tác động ngược
Sự thay đổi về chất tác động trở lại đối với sự thay đổi về lượng Lượng thay đổi luôn luôn trong mối quan hệ với chất, chịu sự tác động của chất Song sự tác động của chất đối với lượng rõ nét nhất khi xảy ra bước nhảy về chất, chất mới thay thế chất cũ, nó qui định quy mô và tốc
độ phát triển của lượng mới trong một độ mới Khi chất mới ra đời, nó không tồn tại một cách thụ động, mà có sự tác động trở lại đối với lượng, được biểu hiện ở chỗ: chất mới sẽ tạo ra một lượng mới phù hợp với nó
để có sự thống nhất mới giữa chất và lượng Sự quy định này có thê được biểu hiện ở quy mô, nhịp độ và mức độ phát triển mới của lượng
Sự vận động và phát triển của sự vật bao giờ cũng diễn ra bằng cách tích luỹ dần dần về lượng đến một giới hạn nhất định, thực hiện bước nhảy để chuyển về chất Do đó, trong hoạt động nhận thức và hoạt động thực tiễn, con người phải biết từng bước tích luỹ về lượng để làm biến đổi về chất theo quy luật Trong hoạt động của mình, ông cha ta đã rút ra những tư tưởng sâu sắc như "tích tiểu thành đại", "năng nhặt, chặt bị", "góp gió thành bão", Những việc làm vĩ đại của con người bao giờ cũng là sự tổng hợp của những việc làm bình thường của con người đó Phương pháp này giúp cho chúng ta tránh được tư tưởng chủ quan, duy ý chí, nôn nóng, "đốt cháy giai đoạn" muốn thực hiện những bước nhảy liên tục
Trang 8Quy luật của tự nhiên và quy luật của xã hội đều có tính khách quan Song quy luật của tự nhiên diễn ra một cách tự phát, còn quy luật của xã hội chỉ được thực hiện thông qua hoạt động có ý thức của con người Do đó, khi đã tích luỹ đủ về số lượng phải có quyết tâm để tiến hành bước nhảy, phải kịp thời chuyển những sự thay đổi về lượng thành những thay đổi về chất, từ những thay đổi mang tính chất tiến hóa sang những thay đổi mang tính chất cách mạng Chỉ có như vậy mới khắc phục được tư tưởng bảo thủ, trì trệ, "hữu khuynh" thường được biểu hiện ở chỗ coi sự phát triển chỉ là sự thay đổi đơn thuần về lượng
1.2.4 Ý nghĩa phương pháp luận
Trong hoạt động con người còn phải biết vận dụng linh hoạt các hình thức của bước nhảy Sự vận dụng này tùy thuộc vào việc phân tích đúng đắn những điều kiện khách quan và những nhân tố chủ quan, tùy theo từng trường hợp cụ thể, từng điều kiện cụ thể hay quan hệ cụ thể Mặt khác, đời sống xã hội của con người rất đa dạng, phong phú do rất nhiều yếu tố cấu thành, do đó để thực hiện được bước nhảy toàn bộ, trước hết, phải thực hiện những bước nhảy cục bộ làm thay đổi về chất của từng yếu tố
Sự thay đổi về chất của sự vật còn phụ thuộc vào sự thay đổi phương thức liên kết giữa các yếu tố tạo thành sự vật Do đó, trong hoạt động phải biết cách tác động vào phương thức liên kết giữa các yếu tố tạo thành sự vật trên cơ sở hiểu rõ bản chất, quy luật, kết cấu của sự vật
đó Chẳng hạn, trên cơ sở hiểu biết đúng đắn về gen, con người có thể tác động vào phương thức liên kết giữa các nhân tố tạo thành gen làm cho gen biến đổi Trong một tập thể cơ chế quản lý, lãnh đạo và quan hệ giữa các thành viên trong tập thể ấy thay đổi có tính chất toàn bộ thì rất
có thể sẽ làm cho tập thể đó vững mạnh
Trang 9PHẦN 2: LIÊN HỆ QUY LUẬT LƯỢNG CHẤT VÀ VẤN ĐỀ TÁI CẤU TRÚC NGÂN HÀNG VIỆT NAM TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN
NAY 2.1.Đối tượng tái cấu trúc
Đối tượng tái cấu trúc thường được hiểu theo hai nghĩa, theo nghĩa rộng và hẹp Xét theo nghĩa rộng, tái cấu trúc ngân hàng là quá trình tái cấu trúc tất cả các bộ phận cấu thành hệ thống, bao gồm: ngân hàng trung ương, hệ thống ngân hàng thương mại, hệ thống ngân hàng chính sách và ngân hàng phát triển và hệ thống các tổ chức tín dụng vi mô Xét theo nghĩa hẹp, tái cấu trúc ngân hàng chỉ bao gồm việc giải quyết vấn đề của một trong những cấu phần của hệ thống
Có thể nói, tại Việt Nam đối tượng tái cấu trúc đó là NHNN bởi nó
là một đối tượng quan trọng ảnh hưởng đến hoạt động của hệ thống NHTM và các TCTD Tuy nhiên, việc tái cấu trúc NHNN cần đặt ra trong dai hạn chứ không phải chỉ tập trung váo tái cấu trúc NHTM Thêm vào
đó, các NHCSXH và NHPT Việt Nam cũng cần được tái cấu trúc cho phù hợp
2.1.1.Các giải pháp thực hiện tái cấu trúc
Có hai nhóm giải pháp được thực hiện ở Việt Nam đó là: sáp nhập các ngân hàng trong nước với nhau và khuyến khích nhà đầu tư nước ngoài nắm giữ cổ phần tại các NH trong nước, tăng lượng nhà đầu tư nước ngoài trong lĩnh vực tài chính ngân hàng
Vấn đề sáp nhập giữa các NH mạnh và các NH yếu kém mang lại hiệu quả thấp vì nó làm ảnh hưởng đến sự phát triển của những NH mạnh Giải pháp thứ hai NHNN tung tiền ra cứu trợ nhằm thoát khỏi nguy cơ phá sản khi các giải pháp đã được sủ dụng mà không hiệu quả Giải pháp cuối cùng là bán NH yếu kém cho các tổ chức tài chính nước ngoài
Trang 10Xét cho cùng, các giải pháp NHNN bỏ tiền ra cứu các NH yếu kém
là không khả thi trên mọi phương diện, do vậy một phương ná được đưa
ra là các NH yếu kém âm thầm đóng cửa trên cơ sở bảo vệ lợi ích của người gửi tiền là một giải pháp tiết kiệm chi phí và tổn thất cho xã hội nhất
Các giải pháp kỹ thuật: tăng tính minh bạch hoạt động của các NH, tăng hiệu quả làm việc của các cơ quan thanh tra, giám sát, tăng mức phí bảo hiểm tiền gửi Tuy nhiên, giải pháp tăng tinh minh bạch các thông tin
về hoạt động của ngân hàng được đánh giá cao nhất
Tuy nhiên, dù thực hiện giải pháp nào đi nữa thì tái cấu trúc NH cũng phải đảm báo quyền lợi của nhân dân Muốn vậy cần tuân thủ các quy định trong lĩnh vực TCNH, tính hiệu quả của cơ chế thanh tra giám sát, tính minh bạch của thông tin trên thị trường
2.1.2 Những khó khăn, thách thức trong quá trình tái cấu trúc
Theo nghiên cứu gần đây tại Việt Nam hai khó khăn lớn nhất cản trở quá trình tái cấu trúc tại Việt Nam là: dân chúng thiếu niềm tin à thiếu cơ
sở pháp lý cho vấn đề tái cấu trúc Thứ hai, không xác định được chính xác nợ xấu và chính phủ gặp khó khăn về tài chính cho tái cấu trúc Điều này lý giải vì sao tái cấu trúc đã đưa ra quan điểm không để đỗ vỡ NH và không rõ ràng trong việc xác định chi phí tái cấu trúc
Thực tế cho thấy, rủi ro của hoạt động Ngân hàng tại Việt Nam liên quan đến tình trạng sở hữu chéo cổ phần giữa NHTM, các tập đoàn/tổng công ty có hoạt động liên quan đến tài chính, bất động sản Tình trạng này tạo các nhóm lợi ích chi phối thị trường, gây khó tách bạch sở hữu,
do vậy cản trở quá trình giám sát, tái cơ cấu NH Việc sở hữu Nhà nước vẫn chiếm tỷ trọng lớn trong nền kinh tế, bằng chứng là việc NHNN chỉ bán một lượng nhỏ cổ phần cho NHTMNN cho công chúng và do đó sẽ không làm thay đổi bản chất sở hữu Nhà nước Các NHTM tư nhân thì quy mô nhỏ và số cổ phần đại chúng hạn chế, trên thực tế có cấu trúc sở