Ở trường THCS, việc truyền thụ kiến thức GDMT đến học sinh thuận lợi và hiệu quả nhất vẫn là hình thức tích hợp và lồng ghép vào các môn học. Bên cạnh những kiến thức từ nội dung bài học[r]
Trang 1Chuyên đề:
LỒNG GHÉP NỘI DUNG GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG DẠY HỌC CÁC MÔN LÍ - HÓA - SINH
Ở TRƯỜNG THCS
I ĐẶC ĐIỂM TÌNH HÌNH:
Trong những năm gần đây, giáo dục môi trường (GDMT) được xem là nhiệm vụ vô cùng quan trọng của Nhà nước ta và các nước trên thế giới, bởi lẽ đó là việc làm để bảo tồn
và phát triển bền vững hiện chúng ta phải bảo vệ môi trường
Giáo dục môi trường trong nhà trường lại càng có ý nghĩa quan trọng, được xem là một trong những biện pháp hàng đầu để bảo vệ môi trường (BVMT) có hiệu quả GDMT sẽ giúp con người có nhận thức đúng đắn về môi trường, về việc khai thác sử dụng hợp lí tài nguyên thiên nhiên và có ý thức thực hiện nhiệm vụ bảo vệ môi trường Nhà trường là nơi đào tạo thế hệ trẻ, những người chủ tương lai của đất nước, những người sẽ làm nhiệm vụ tuyên truyền giáo dục sau này
Ở trường THCS, việc truyền thụ kiến thức GDMT đến học sinh thuận lợi và hiệu quả nhất vẫn là hình thức tích hợp và lồng ghép vào các môn học Bên cạnh những kiến thức từ nội dung bài học, các em còn có thể tích lũy được các kiến thức về môi trường từ đó hình thành ý thức bảo vệ, giữ gìn Hiện nay, nội dung này đã và đang được triển khai, phổ biến rộng rãi trong giờ học kể cả chính khóa lẫn ngoại khóa, không những là lồng ghép trong các môn học như : Lí , Hóa, Sinh, mà còn lồng ghép qua các môn học khác như: Địa, Giáo dục công dân, Kỹ thuật công nghiệp,
Tuy nhiên việc thực hiện giáo dục lồng ghép môi trường qua các môn học không phải
là dễ thực hiện
a) Thuận lợi:
- Công nghệ thông tin phát triển, các hệ thống truyền thông thường xuyên tuyên truyền về bảo vệ môi trường nên ý thức bảo vệ môi trường của học sinh đã được nâng cao
- Hiện nay, chủ đề GDMT đã và đang được phổ biến rộng rãi trong nhà trường nên việc kết hợp giáo dục sẽ được đồng bộ, hiệu quả giáo dục cao
- Sử dụng có hiệu quả cao đối với những bài học có hình ảnh, phim minh họa hợp lý
Trang 2- Gây được sự hứng thú, ngạc nhiên, với các kiến thức mới lạ, vì vậy dễ dàng lôi kéo sự tham gia của học sinh vào tiết học, tạo cho học sinh sự hào hứng làm cho tiết học sinh động hơn
- Sự phát triển của công nghệ thông tin (CNTT), và sự ứng dụng CNTT vào trong dạy học là điều kiện rất tốt cho việc tích hợp giáo dục môi trường
b) Khó khăn:
- Mặc dù GDMT đang là nhiệm vụ cấp thiết nhưng vẫn chưa có hệ thống bồi dưỡng kiến
thức cho GV, cán bộ quản lí các cấp và GV đứng lớp
- Thời lượng của một tiết học hạn chế (45 phút) do đó giáo viên giảng dạy khó đi sâu vào việc tích hợp nội dung bảo vệ môi trường
- Chưa tạo được mối quan tâm của gia đình, cộng đồng, xã hội và thiếu nguồn tài chính hỗ trợ
- Mặt khác, ý thức của đại bộ phận nhân dân về môi trường sống và về việc bảo vệ môi trường vẫn còn rất thấp
II NỘI DUNG
1 Các giải pháp chủ yếu
1.1 Xây dựng nội dung tích hợp phù hợp với nội dung bài học.
Để học sinh nhận thức đúng về vai trò của môi trường đối với cuộc sống, từ đó có
những hành động cụ thể phù hợp để bảo vệ môi trường thì trước hết cần chọn lựa chủ đề thật gần gũi, thiết thực và sát với nội dung bài học, phù hợp với nhận thức của các em
1.2 Thu thập tài liệu về môi trường sinh động và có sức thuyết phục.
Hiện nay với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ thông tin, việc tìm kiếm bất cứ tư liệu nào trên mạng internet củng trở nên dễ dàng Đây là một điều kiện thuận lợi cho việc thu thập tài liệu tích hợp bảo vệ môi trường Sau khi xây dựng được nội dung tích hợp giáo viên tìm và lựa chọn những hình ảnh, clip sinh động, ấn tượng phù hợp với yêu cầu, nội dung kiến thức để đưa vào bài giảng Khi chọn được hình ảnh thích hợp nên lưu lại trong một tập tin với định dạng cỡ ảnh to nhất (khi đưa vào giáo án điện tử hình ảnh sẽ đạt chất lượng cao hơn)
1.3 Lựa chọn thời điểm thích hợp trong tiến trình giảng dạy để tích hợp nội dung giáo
Việc lựa chọn thời điểm và nội dung để tích hợp hết sức quan trọng Một mặt nó làm cho bài dạy trở nên sinh động và có ý nghĩa, mặt khác nếu lựa chọn không phù hợp sẽ làm
Trang 3cho bài dạy bị đứt quãng và xa rời trọng tâm kiến thức Vì vậy giáo viên cần phải nghiên cứu
kĩ lưỡng các phương án tích hợp để vừa đảm bảo dạy đúng, dạy đủ vừa đạt được mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trường Để đảm bảo được các yêu cầu đó thì nội dung tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường được đưa vào sau khi các em đã tiếp thu được kiến thức nôi dung học tập của phần đó
1.4 Sử dụng máy chiếu để dạy nội dung tích hợp.
Việc sử dụng máy vi tính kết hợp với máy chiếu để dạy học sẽ phát huy cao tính trực quan của bài dạy Đặc biệt phần tích hợp bảo vệ môi trường đòi hỏi không chỉ cung cấp kiến thức, kĩ năng mà quan trọng là hình thành ở học sinh thái độ tích cực trước các vấn đề về môi trường bị suy thoái, điều này sẽ đạt được hiệu quả cao khi các em được chứng kiến những hình ảnh, clip về thực trạng cũng như những hậu quả của ô nhiễm môi trường đưa lại
VÍ DỤ VỀ VIỆC LỒNG GHÉP NỘI DUNG GIÁO DỤC MÔI TRƯỜNG TRONG MÔN HÓA HỌC.
1 Vai trò của việc lồng ghép giáo dục môi trường vào dạy học Hóa học
Trong trường THCS, thông qua hoạt động dạy học và các hoạt động tập thể, việc lồng ghép nội dung GDBVMT cho học sinh hết sức đa dạng và hiệu quả Bộ môn hóa học giúp các em từ chỗ nghiên cứu tính chất của chất, sự tạo thành chất mới, các quy luật biến đổi chất sẽ rút ra được mối liên hệ phát sinh giữa các sự vật, giải thích được bản chất của các quá trình xảy ra trong tự nhiên, trong sản xuất và trong đời sống liên quan đến môi trường Thông qua các bài học đa dạng, giáo viên có thể gửi gắm các thông điệp phong phú về giữ gìn và bảo vệ môi trường, giúp các em lĩnh hội kiến thức về GDBVMT một cách tự nhiên, sinh động và hiệu quả Bên cạnh đó còn làm mới lạ nội dung bài học, giúp học sinh có hứng thú tìm tòi kiến thức mới, tránh tình trạng khô khan, nhàm chán do đặc thù của bộ môn
2 Làm thế nào để lồng ghép nội dung giáo dục môi trường vào dạy học hóa học có hiệu quả?
2.1 Các phương pháp lồng ghép nội dung giáo dục môi trường vào dạy học hóa học:
Trang 4Do kiến thức GDMT được tích hợp và lồng ghép vào nội dung bài giảng, nên khi giảng dạy không có một phương pháp riêng dành cho giáo dục môi trường mà phải thông qua bộ môn Hóa học Tùy từng điều kiện, có thể sử dụng một số phương pháp sau:
- Phương pháp đàm thoại ( hỏi, đáp)
- Phương pháp thảo luận
- Phương pháp sử dụng các tài liệu trực quan trong giờ giảng
- Phương pháp giảng dạy dùng lời nói để giảng giải, kể chuyện, đọc tài liệu,
- Phương pháp thực hành, thực nghiệm trong phòng thí nghiệm,
Tuy nhiên, dù với bất kì phương pháp nào thì cũng phải đảm bảo được nội dung của bài giảng và không ảnh hưởng đến tính đặc thù của dạy học Hóa học Thông thường thì chủ đề GDMT được truyền tải trong bài giảng thường có những đặc trưng sau:
- Nêu khái niệm, nội dung sẵn có trong SGK với tình huống hoặc chi tiết cụ thể có liên quan
- Nêu rõ mục tiêu GDMT có thể khai thác từ khái niệm (nội dung) trên
- Liên hệ một cách mềm dẻo, linh hoạt từ nội dung bài dạy để đạt đến mục tiêu GDMT Trong nội dung GDMT, cần phải làm rõ ý nghĩa của môi trường với con người, bao gồm cả ý nghĩa trực tiếp (thực phẩm để ăn, nước để uống, ) đến giá trị gián tiếp (ô nhiễm không khí, mưa axit, )
2.2 Các hình thức lồng ghép nội dung giáo dục môi trường vào dạy học hóa học:
Có thể có nhiều hình thức khác nhau để truyền tải nội dung GDMT một cách hiệu quả đến HS tùy thuộc vào nội dung bài dạy, mục tiêu cần đạt đến, sau đây là một số hình thức chủ yếu:
a Vận dụng kiến thức trong nội dung bài học để liên hệ thực tế có liên quan đến môi trường:
- Hình thức này không những giúp các em thấy được sự gần gũi giữa Hóa học với thực tiễn mà từ đó các em còn có thể tự mình giải thích được những hiện tượng xảy ra trong tự nhiên liên quan đến những biến đổi hóa học Nhờ vậy, nội dung GDMT sẽ trở nên thiết thực
và hiệu quả được nâng cao
- Thông thường, giáo viên thường đưa ra hệ thống các câu hỏi “Tại sao?”, “ như thế nào?” để dẫn dắt các em vào nội dung cần truyền tải
b Xây dựng hệ thống câu hỏi, bài tập liên quan đến GDMT:
Trang 5- Khi ra các bài tập, giáo viên có thể đưa một số bài tập có liên quan đến GDMT Trong quá trình giải bài tập, học sinh phải phân tích, tổng hợp, tìm tòi ra nội dung bài giải nhờ đó
có thể khắc sâu trong tư tưởng của các em
c Đưa vào nội dung bài học những thông tin mang tính thời sự có liên quan đến môi trường:
Hình thức liên hệ thực tiễn này gợi cho HS những hình ảnh thiết thực, gần gũi, cho các
em thấy được mối quan hệ mật thiết giữa hoá học với đời sống, với môi trường.Từ đó biết vận dụng những kiến thức hoá học vào việc xây dựng, bảo vệ, cải tạo môi trường mà các em đang sống
Ví dụ 1:
- Tên bài dạy: Bài 36: Nước Phần III: Vai trò của nước trong đời sống và sản xuất, chống ô
nhiễm nguồn nước.(SGK Hoá học 8)
- Mục tiêu GDMT: Giáo dục ý thức cải tạo và bảo vệ nguồn nước, hạn chế tình trạng ô nhiễm nước như hiện nay
- Thực hiện:
+ GV có thể trình chiếu một số hình ảnh về hành vi vi phạm môi trường của công ty Vedan
và hậu quả ô nhiễm nặng nề ở sông Thị Vải
+ Các phương hướng chống ô nhiễm và bảo vệ nguồn nước:
Tập trung xử lí các nguồn nước thải sinh hoạt
Nhà máy, cơ sở sản xuất phải có hệ thống xử lí nước thải để tái sử dụng nước cho sản xuất hoặc thải ra hệ thống nước thải chung
Nước rác rỉ ra từ các bãi chôn lấp rác thải sinh hoạt cần được xử lí trước khi hoà lẫn với nước ngầm hoặc nước mặt
Sử dụng phân bón hoá học, chất bảo vệ thực vật hợp lí
Hướng dẫn, giáo dục, tuyên truyền nếp sống văn minh và ý thức bảo vệ môi trường của mỗi người dân trong đời sống cũng như trong lao động sản xuất
+ Rút ra kết luận: Hãy góp phần bảo vệ nguồn nước sạch tránh ô nhiễm
- Nếu GV có thể sưu tầm và trình chiếu một số hình ảnh về hành vi vi phạm môi trường của của địa phương thì tính giáo dục sẽ cao hơn
d Xem các phim, video clip về hóa học và môi trường:
Trang 6Bên cạnh các hình thức gắn nội dung GDMT vào dạy học hoá học, thì cho HS xem các đoạn phim về hoá học và môi trường cũng là một biện pháp thiết thực và bổ ích giúp HS tiếp thu một cách thiết thực nhất, sinh động nhất
Để kiểm tra nhận thức của HS sau khi xem phim, GV nên đưa ra hệ thống các câu hỏi
có liên quan để HS trả lời Sau khi phân tích, tổng hợp nội dung trả lời của HS, GV rút ra nội dung chính của vấn đề đồng thời gợi mở các biện pháp cải tạo, bảo vệ môi trường
Ví dụ:
- Tên bài dạy: Bài 2: Một số oxít quan trọng-Lưu huỳnh đioxít ) - Phần I: Lưu huỳnh đioxít
có những tính chất gì? (SGK Hoá học 9)
- Mục tiêu GDMT: Lưu huỳnh đioxít là chất khí độc, gây ô nhiễm không khí, mưa axít,
- Thực hiện:
Bên cạnh các hình thức lồng ghép khác, GV có thể minh hoạ tình trạng ô nhiễm môi trường do khí SO2 và các khí khác gây ra cho môi trường bằng đoạn phim minh hoạ, các em
sẽ tiếp thu nội dung cần truyền tải một cách sinh động và có hứng thú hơn (Có hình ảnh và video clip kèm theo chuyên đề)
2.3 Các quy trình lồng ghép GDMT vào dạy học Hoá học:
3.1.Thu thập và phân loại các tư liệu:
Để đưa nội dung GDMT vào bài giảng một cách sống động, hợp lí giáo viên cần phải
có vốn kiến thức phong phú Muốn được như vậy phải chịu khó thu thập tư liệu (bài viết, phóng sự, tranh ảnh, ) Sau đó, GV phải biết chắt lọc và phân loại theo từng nhóm để dễ dàng khi sử dụng
3.2 Nghiên cứu kĩ bài giảng:
- Khoa học Hoá học thường có liên quan chặt chẽ tới các vấn đề về môi trường và GDMT, tuy nhiên không phải bất kì bài dạy nào cũng chứa đựng nội dung này Chính vì vậy
GV cần phải nghiên cứu kĩ nội dung bài giảng và cân nhắc để đưa kiến thức GDMT vào một cách sống động
- Một bài giảng gồm nhiều phần, nhiều mục, tuỳ theo từng nội dung cụ thể mà có thể lồng ghép GDMT bằng nhiều hình thức khác nhau
- GV nên chuẩn bị kế hoạch cho cả năm và từng chương
3.3 Lựa chọn các tư liệu có liên quan, chế biến và hoà nhập vào bài giảng:
Sau khi đã có kế hoạch và lựa chọn được tư liệu phù hợp, việc đưa nội dung giáo dục môi trường vào bài giảng sao cho hợp lý là điều quan trọng nhất Điều lưu ý là vẫn phải
Trang 7đảm bảo truyền đạt đủ kiến thức trọng tâm, từ nội dung bài học, liên hệ đến thực tế hoá học
và môi trường, GV không nên đưa quá nhiều chi tiết lan man, dẫn đến xa rời bài học,
3.4 Các nguyên tắc cần thực hiện khi lồng ghép nội dung GDMT vào dạy học Hoá học:
- Nội dung lồng ghép phải đảm bảo tính chính xác, khoa học
- Phân phối thời gian hợp lí, không đi lan man làm loãng nội dung bài học
- Nội dung GDMT phải phù hợp với chủ đề, tư tưởng của bài học
- Các ví dụ, nội dung GDMT giáo viên đưa vào phải ngắn gọn, hấp dẫn, lôi cuốn được
sự chú ý của HS
Việc lồng ghép GDMT trong dạy - học ở các trường học là rất cần thiết Tuy nhiên, không phải bất kì bài dạy nào cũng có kết hợp nội dung này mà phải tuỳ từng nội dung phù hợp để tránh áp đặt Tuỳ vào từng mục tiêu cụ thể, có thể sử dụng nhiều hình thức lồng ghép khác nhau trong tiết học nhằm tránh nhàm chán cho học sinh, giúp học sinh luôn nhận thấy mỗi bài học là một điều thú vị, là một sự mới mẻ, đồng thời nâng cao hiệu quả GDMT Trên đây là toàn bộ nội dung chuyên đề mà đơn vị tôi đã thực hiện, rất mong sự đóng góp ý kiến thêm của quý thầy cô, để chúng ta tìm ra những giải pháp giáo dục các nội dung tích hợp có hiệu hiệu quả hơn
Xin chân thành cảm ơn!