Chuyên đề dạy học tích hợp liên môn trong Ngữ văn

chuyên đề dạy học tích hợp liên môn, chuyên đề dạy học tích hợp liên môn trong ngữ văn 9, chuyên đề dạy học tích hợp liên môn trong ngữ văn 8, chuyên đề dạy học tích hợp liên môn trong ngữ văn 7, chuyên đề dạy học tích hợp liên môn trong ngữ văn 6, dạy học tích hợp liên môn ngữ văn, tích hợp liên môn ngữ văn, tích hợp liên môn là gì

CHUYÊN ĐỀ

“ÁP DỤNG PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC TÍCH HỢP LIÊN MÔN TRONG CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN LỚP 9 TẠI TRƯỜNG TH&THCS LÝ THƯỜNG KIỆT”

I Đặt vấn đề

Hiện nay, phương pháp dạy học (PPDH) truyền thống vẫn còn rất phổ biến trong quá trình dạy học của giáo viên Về cơ bản, PPDH này lấy hoạt động của người thầy là trung tâm theo lối truyền thụ kiến thức Bên cạnh ưu điểm, PPDH này cũng có nhiều hạn chế, đó là học sinh thụ động tiếp thu kiến thức, giờ dạy dễ đơn điệu, buồn tẻ, kiến thức thiên về lý luận, ít chú

ý đến kỹ năng thực hành của người học; do đó kỹ năng hành dụng vào đời sống thực tế bị hạn chế

Để khắc phục hạn chế, thế giới đưa ra nhiều phương pháp dạy học mới và dạy học tích hợp là một xu thế được nhiều quốc gia trên thế giới và Việt Nam triển khai thực hiện, nhất là trong bối cảnh nước ta đang đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo Thực hiện dạy học tích hợp, các quá trình học tập không bị cô lập với cuộc sống hàng ngày, các kiến thức gắn liền với kinh nghiệm sống của học sinh và được liên hệ với các tình huống cụ thể, có ý nghĩa đối với học sinh Khi đó học sinh được dạy sử dụng kiến thức trong những tình huống cụ thể và việc giảng dạy các kiến thức không chỉ là lý thuyết mà còn phục vụ thiết thực cho cuộc sống con người, để làm người lao động, công dân tốt,… Mặt khác, các kiến thức sẽ không bị lạc hậu

do thường xuyên cập nhật với cuộc sống

Trên cơ sở đó cùng với việc áp dụng vào thực tế giảng dạy tại đơn vị, sau đây tôi xin đại

diện tổ Ngữ văn Trường TH&THCS Lý Thường Kiệt xin được trình bày chuyên đề “Áp dụng

dạy học tích hợp liên môn trong Ngữ văn 9 tại Trường TH&THCS Lý Thường Kiệt.”

II Thực trạng

1 Thuận lợi

a Về phía giáo viên:

- Được BGH nhà trường rất quan tâm chỉ đạo, được tạo điều kiện để áp dụng vào thực tế

giảng dạy.

- Tổ chuyên môn ý thức được tầm quan trọng của vấn đề nên trong họp tổ luôn lồng ghép nội dung dạy học tích hợp và áp dụng vào tiết dạy, dự giờ, rút kinh nghiệm

- Ngày nay, khoa học công nghệ phát triển nên giáo viên có điều kiện tiếp cận với các nguồn tài liệu dễ dàng

b Về phía học sinh:

- Đa số các em có ý thức học tập tốt cũng như các lớp dưới đã được học theo phương pháp tích hợp nên không còn bỡ ngỡ

- Nguồn tài liệu phong phú, kiến thức các môn khác nắm vững cũng là điều kiện thuận lợi để các em dễ dàng hoàn thành các nhiệm vụ được giao, giải quyết tốt các vấn đề đặt ra trong quá trình học tập

2 Khó khăn

a Về phía giáo viên:

- Giáo viên được đào tạo đơn môn nhưng lại dạy học liên môn Chương trình SGK hiện hành chủ yếu thiết kế cho dạy học đơn môn nhưng bây giờ dạy tích hợp nên khó khăn trong việc xây dựng các chủ đề dạy học

- Vấn đề bất cập lớn hơn chính là tâm lí giáo viên với sức ép liên môn vừa phải giảng dạy cho các em dễ tiếp thu mà vừa phải giúp các em ứng dụng được vào thực tiễn, không rời xa lí thuyết

- Tuy có được tập huấn, tiếp cận với nhiều nguồn tài liệu nhưng về phương pháp, cơ bản vẫn là giáo viên tự nghiên cứu và áp dụng vào thực tế giảng dạy Bên cạnh đó một số giáo viên chưa nhiệt tình áp dụng dạy học liên môn

- Hợp tác với các giáo viên có những nội dung liên môn chưa chặt chẽ

b Về phía học sinh:

- Bên cạnh những học sinh có ý thức học tốt vẫn còn học sinh chưa có ý thức học tập, có những học sinh không nắm vững kiến thức các môn khác hoặc khả năng vận dung chưa tốt nên chưa giải quyết được vấn đề trong bài học

- Một số HS có hoàn cảnh gia đình khó khăn, các em phải dành thời gian cho công việc

gia đình nên phần nào ảnh hưởng đến việc áp dụng dạy học tích hợp liên môn, đặc biệt là ở những bài có giao việc về nhà…

III Giải pháp

1 Khái niệm “Dạy học tích hợp liên môn”

Trước hết, cần hiểu thế nào là “dạy học tích hợp.” Theo “Từ điển Giáo dục học” trong

“Tài liệu tập huấn dạy học tích hợp ở trường THCS và trường THPT” của NXB Đại học Sư

phạm thì dạy học tích hợp là hành động liên kết các đối tượng nghiên cứu, giảng dạy, học tập cùng một lĩnh vực hoặc hoặc vài lĩnh vực khác nhau trong cùng một kế hoạch dạy học Tích hợp có các mức độ sau:

- Tích hợp trong nội bộ môn học (tích hợp ngang, tích hợp dọc);

- Tích hợp đa môn;

- Tích hợp liên môn;

- Tích hợp xuyên môn

Theo quan điểm của Xavier Rogier thì tích hợp liên môn là phối hợp sự đóng góp của

nhiều môn để nghiên cứu và giải quyết một tình huống.

Theo quan điểm của Susan M Drake thì tích hợp liên môn là các môn học được liên hợp

với nhau và giữa chúng có cùng chủ đề, vấn đề, những khái niệm lớn và những ý tưởng lớn

là chung.

Vậy dạy học tích hợp liên môn là dạy học những nội dung kiến thức liên quan đến hai

hay nhiều môn học; là phải xử lí các nội dung kiến thức trong mối liên quan với nhau, bảo đảm

cho học sinh vận dụng được tổng hợp các kiến thức đó một cách hợp lí để giải quyết các vấn

đề trong học tập, trong cuộc sống, đồng thời tránh việc học sinh phải học lại nhiều lần cùng

một nội dung kiến thức ở các môn học khác nhau[Phụ lục 1]

2 Mục tiêu của dạy học tích hợp liên môn:

- Giúp thiết lập mối liên hệ giữa các khái niệm của các môn học khác nhau: tránh được nội dung trùng lặp, tiết kiệm thời gian, phát triển năng lục cho học sinh

- Giúp xác định rõ mục tiêu, phân biệt cái cốt yếu và cái ít quan trọng hơn khi lựa chọn nội dung: rèn luyện kĩ năng, nâng cao nhận thức

- Phát triển năng lực giải quyết các vấn đề làm cho việc học trở nên có ý nghĩa đối với học sinh

- Phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo và ý thức tự học của học sinh

- Góp phần đổi mới phương pháp dạy học của giáo viên

3 Xây dựng chủ đề và tiến hành dạy học tích hợp liên môn.

Theo công văn số 2176 /SGDĐT-GDTrH về việc chỉ đạo tố chức và quản lý các hoạt động chuyên môn trong nhà trường năm học 2017-2018 của Sở Giáo dục và Đào tạo Sóc Trăng ngày 20 tháng 9 năm 2017 thì để xây dựng một chủ đề tích hợp liên môn (cũng như chủ đề môn học) có 6 bước sau:

+ Bước 1 Xác định vấn đề cần giải quyết trong bài học.

+ Bước 2 Lựa chọn nội dung từ các bài học trong sách giáo khoa hiện hành của các môn

học có liên quan để xây dựng nội dung bài học

+ Bước 3 Xác định chuẩn kiến thức, kĩ năng, thái độ theo chương trình hiện hành; dự

kiến các hoạt động học sẽ tổ chức cho học sinh để xác định các năng lực và phẩm chất chủ yếu

có thể góp phần hình thành/phát triến từ bài học

+ Bước 4 Xác định và mô tả mức độ yêu cầu (nhận biết, thông hiếu, vận dụng, vận dụng

cao)

+ Bước 5 Biên soạn các câu hỏi/ bài tập cụ thể theo các mức độ yêu cầu đã mô tả ở mục

4 để sử dụng trong quá trình tổ chức các hoạt động dạy học và kiểm tra, đánh giá, luyện tập theo chủ đê bài học

+ Bước 6 Thiết kế tiến trình dạy học bài học thành các hoạt động học theo tiến trình sư

phạm của phương pháp dạy học tích cực đế tổ chức cho học sinh thực hiện ở trên lớp và ở nhà

Trên cơ sở nội dung các chủ đề tích hợp liên môn đã xây dựng, GV tiến hành tổ chức dạy học theo qui trình gồm 3 bước:

+ Bước 1: Xây dựng kế hoạch dạy học chủ đề: Sử dụng nội dung chủ đề đã xây dựng,

kết hợp với một số phương pháp dạy học tích cực nhằm phát triển năng lực của HS

+ Bước 2: Thiết kế tiến trình dạy học: Bao gồm các bước để thực hiện kế hoạch dạy học + Bước 3: Thực hiện kế hoạch dạy học các chủ đề theo các tiến trình đã thiết kế Đánh

giá theo các tiêu chí về năng lực cần hình thành và điều chỉnh cho phù hợp với đối tượng HS và đặc điểm vùng miền, …

3 Phương pháp dạy học tích hợp liên môn.

Sau khi xác định các kiến thức tích hợp liên môn, giáo viên định hướng phương pháp giảng dạy nhằm dẫn dắt học sinh, giúp học sinh làm chủ trong quá trình tìm hiểu, phát hiện và nắm bắt kiến thức cũng như hình thành năng lực giải quyết vấn đề

Trước hết là việc chuyển giao nhiệm vụ học tập trước khi học bài mới Việc làm này

không chỉ giúp học sinh chủ động kiếm tìm câu trả lời mà nó còn là cách góp phần giúp học sinh chủ động giải quyết vấn đề, nắm kiến thức đồng thời tạo hứng thú cho người học Công việc này các em sẽ thực hiện ở nhà theo từng cá nhân hoặc nhóm

Nội dung yêu cầu phải giúp người học tìm tòi, suy nghĩ, vận dụng kiến thức tổng hợp để tìm ra câu trả lời Câu hỏi đặt ra không chỉ là gợi ý tìm hiểu về nội dung, nghệ thuật trong tác phẩm, mà câu hỏi đặt ra yêu cầu học sinh cần vận dụng kiến thức của môn khác để trả lời Chính điều này sẽ giúp các em hứng và say sưa hơn với môn học

Khâu thứ hai là tổ chức cho học sinh tìm hiểu bài trên lớp Trước hết giáo viên cần kiểm

tra việc chuẩn bị bài của học sinh, làm cơ sở cho việc dạy bài mới Người giáo viên khi hướng dẫn các em học bài trên lớp cần phải khéo léo, linh hoạt tổ chức dẫn dắt học sinh chủ động tiếp cận và giải quyết bài học một cách thấu đáo thông qua hệ thống câu hỏi hướng vào kiến thức môn học và những kiến thức có liên quan thuộc bộ môn khác

Các câu hỏi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài cần phong phú, ở nhiều mức độ phù hợp với trình độ người học Cần thiết có các câu hỏi nâng cao, câu hỏi nêu vấn đề buộc học sinh phải tư duy để giải quyết

Học sinh cần được dẫn dắt và làm việc nhiều hơn trong giờ học, chỉ những khi cần kết luận hoặc ở những ý hay, giáo viên mới dừng lại để phân tích, phẩm bình một cách ngắn gọn vừa tránh được hiện tượng thầy đọc, trò chép, giúp giờ học linh hoạt, sôi nổi, hấp dẫn hơn do học sinh được tham gia tích cực vào giờ học

Giáo viên phải chú trọng mối quan hệ giữa học sinh và nội dung dạy học, phải coi đây là mối quan hệ cơ bản, quan trọng nhất trong cơ chế giờ học Muốn vậy, giáo viên phải từ bỏ vai trò, chức năng truyền thống là truyền đạt kiến thức có sẵn cho học sinh, còn học sinh không thể duy trì thói quen nghe giảng, ghi chép, học thuộc, rồi sao chép, làm thui chột dần năng lực tư duy, khả năng tự đọc, tự tìm tòi, xử lí thông tin, tổ chức các kiến thức một cách sáng tạo của học sinh

Để dạy học tích hợp liên môn, bên cạnh việc cải tiến các phương pháp truyền thống hiện nay chúng ta đang vận dụng một số phương pháp hiện đại vào quá trình dạy học như: phương pháp bàn tay nặn bột, dạy học nêu vấn đề, dạy học dự án, dạy học theo tình

chỉnh ứng xử của học sinh, phương pháp đánh giá học sinh… Các phương pháp này rất phù

IV Kết quả

Với học sinh: tích cực, chủ động, hứng thú trong việc tìm ra các tri thức mới; hiểu bài, dễ nhớ và nhớ lâu; học sinh có ý thức học các môn khác hơn; năng lực quan sát, sử dụng ngôn ngữ, giao tiếp, tư duy sáng tạo tốt hơn

Với giáo viên: nhu cầu tìm hiểu lí luận, phương pháp dạy học hiện đại tăng lên; tích cực tìm hiểu kiến thức các môn khoa học khác; khả năng sử dụng công nghệ thông tin vào quá trình dạy học tốt hơn…

V Bài học kinh nghiệm

- Giáo viên cần đầu tư thời gian nghiên cứu, áp dụng và rút kinh nghiệm việc sử dụng các phương pháp dạy học hiện đại

- Nắm được chương trình SGK một số môn tích hợp nhiều kiến thức với Ngữ văn như lịch sử, địa lí, GDCD…

- Trong quá trình dạy học biết khen thưởng học sinh kịp thời để tạo động lực cho các em học tập

- Tích hợp liên môn không quá ôm đồm, bảo đảm kiến thức bộ môn

- Rèn luyện tốt cho học sinh khả năng tự học, kĩ năng làm việc nhóm…

VI Kết luận

Có thể nói rằng dạy học tích hợp liên môn là điều kiện cần thiết để phát phát huy năng lực của học sinh đồng thời là tiền đề quan trọng để giáo viên có thể thực hiện tốt vai trò của mình trong việc thực hiện đổi mới chương trình sách giáo khoa trong thời gian tới

Để thực hiện tốt hơn nữa việc dạy học tích hợp liên môn bên cạnh việc giáo viên cần tích cực tự học, tự tìm hiểu nội dung, phương pháp giảng dạy thì sự hỗ trợ từ các cơ quan quản lí giáo dục cũng đặc biệt cần thiết Đó chính là tiền đề cần thiết để việc đổi mới chương trình giáo dục sắp tới của chúng ta thành công

Trên đât là bài tham luận về Áp dụng dạy học tích hợp liên môn trong Ngữ văn 9 của tổ

Ngữ văn Trường TH&THCS Lý Thường Kiệt Nội dung chuyên đề có thể còn nhiều hạn chế, kính mong quý thầy cô nhận xét góp ý để chuyên đề hoàn thiện hơn

PHỤC LỤC 1

Trên cơ sở hướng dẫn HS tìm hiểu văn bàn LẶNG LẼ SA PA (Nguyễn Thành Long)

giáo viên tích hợp liên môn như sau:

- Giáo dục công dân lớp 9 – Bài 10: Lý tưởng sống của thanh niên;

- Địa lí lớp 9 – Bài 17: Vùng Trung du và miền núi Bắc Bộ;

- Địa lí lớp 6 – Bài 18: Thời tiết, khí hậu và nhiệt độ không khí;

- Tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh về “Quan điểm của Hồ Chí Minh về

nội dung xây dựng con người mới”

Thành chủ đề: “Hình ảnh anh thanh niên trong “Lặng lẽ Sa Pa” và con người Việt

Nam xã hội chủ nghĩa”.

PHỤ LỤC 2

“MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC PHÙ HỢP VỚI TÍCH HỢP LIÊM MÔN”

1 Phương pháp nêu vấn đề (hay còn gọi là giải quyết vấn đề, nhận biết…)

Dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là PPDH trong đó GV tạo ra những tình huống có vấn đề (hoặc điều khiển HS phát hiện vấn đề), hoạc sinh hoạt động tự giác, tích cực, chủ động, sáng tạo để giải quyết vấn đề và thông qua đó chiếm lĩnh tri thức, rèn luyện kĩ năng và đạt được những mục đích học tập khác Đặc trưng cơ bản của dạy học phát hiện và giải quyết vấn đề là

"tình huống có vấn đề" vì "Tư duy chỉ bắt đầu khi xuất hiện tình huống có vấn đề" (Rubinstein)

Tình huống có vấn đề (tình huống gợi vấn đề) là một tình huống gợi ra cho HS những

khó khăn về lí luận hay thực hành mà họ thấy cần có khả năng vượt qua, nhưng không phải ngay tức khắc bằng một thuật giải, mà phải trải qua quá trình tích cực suy nghĩ, hoạt động để biến đổi đối tượng hoạt động hoặc điều chỉnh kiến thức sẵn có

Quy trình thực hiện

Bước 1 Nhận biết vấn đề: Trong bước này cần làm xuất hiện tình huống có vấn đề, phân

tích tình huống đặt ra nhằm nhận biết được vấn đề Mục đích chủ yếu của giai đoạn này là giúp

người học ý thức được nhiệm vụ nhận thức, kích thích nhu cầu, hứng thú nhận thức và giải quyết vấn đề sáng tạo Đây là sự hoạt động trí tuệ căng thẳng của người học

- Bước 2 Tìm các phương án giải quyết: Đây là giai đoạn người học phải xác định được

kiến thức cần vận dụng (kiến thức của môn học nào, ở lớp mấy, bài nào)

- Bước 3 Giải quyết vấn đề: HS vận dụng kiến thức vào việc giải quyết tình huống đặt ra

- Bước 4 Đánh giá kết quả: Phân tích, lí giải kết quả mà học sinh đã giải quyết, kết luận tri

thức mới

Ví dụ: Khi dạy văn bản “Làng” của nhà văn Kim Lân, để cho HS thấy được tình yêu nước

là tình cảm quan trọng nhất trong giai đoạn đầu của toàn quốc kháng chiến, ta có thể tạo ra tình

huống có vấn đề: Có thể nói rằng xuyên suốt quá trình dựng nước và giữ nước, lòng yêu

nước của người dân Việt Nam thời kì nào cũng mạnh mẽ, cũng cần thiết Vậy tại sao nói lòng yêu nước trong giai đoạn này là quan trọng nhất?

Để giải quyết được câu hỏi này buộc HS phải huy động tổng hợp kiến thức lịch sử của giai đoạn trước đó để giải quyết: Năm 1958 thực dân Pháp nổ súng xâm lược nước ta và thiết lập bộ máy cai trị thực dân nửa phong kiến Chúng ra sức vơ vét, bóc lột, đàn áp, khủng bố nhân dân ta một cách dã man Điều đó làm cho nhân dân vô cùng căm ghét chính quyền đô hộ

Từ tháng 9 năm 1945 chúng ta dành được thắng lợi, chính quyền thuộc về nhân dân tiếp tục cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp trở lại xâm lược Để thành công đòi hỏi cuộc kháng chiến phải được nhân dân ủng hộ… Nên lúc này yêu nước chính là yêu kháng chiến, là được nhân dân ủng hộ

2 Phương pháp dạy học dự án

Với tư cách là một phương pháp dạy học thì bản chất của dạy học dự án là sự chuyển đổi người học sang cơ chế tự phát triển theo định hướng cá nhân trong hoạt động học tập cộng tác, chuyển từ cách dạy “thầy nói” trên bục giảng sang hướng dẫn “trò làm” nhiệm vụ thực (“from sage on the stage to guide on the side” - Alison King, 1993)

Bản chất của phương pháp này là dạy học hợp tác, hướng học sinh đến việc tiếp thu kiến thức và kỹ năng thông qua quá trình giải quyết một bài tập được gọi là một dự án mô phỏng; dạy cho học sinh cách tiếp thu và vận dụng kiến thức

Dự án có thể chỉ giới hạn trong phạm vi lớp học và có độ dài khoảng 1-2 tuần hoặc có thể