thể chế trong quản lý nhà nước 4.6

Quyền khiếu nại, tố cáo của công dân trong Hiến pháp 2013 Theo Khoản 1, Điều 30, Hiến pháp 2013 sửa đổi quy định : “Mọingười có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan, tổ chức, cá nhân có

QUYỀN KHIẾU NẠI VÀ TỐ CÁO CỦA CÔNG DÂN TRONG THỂCHẾ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

I MỞ ĐẦU

Trong lịch sử lập hiến Việt Nam, lịch sử Luật hiến pháp Việt Nam,quyền và nghĩa vụ cơ bản của công dân bao giờ cũng là một chế địnhquan trọng, vì đây là một trong những chế định thể hiện bản chất dânchủ, tiến bộ của Nhà nước ta, mối quan hệ giữa Nhà nước với công dân

và với các cá nhân trong xã hội Khiếu nại, tố cáo là một hiện tượngkhách quan trong đời sống xã hội Bởi lẽ, trong xã hội nói chung vàtrong quá trình quản lý nahf nước nói riêng không thể tránh khỏi tìnhtrạng những vi phạm pháp luật xâm phạm đến lợi ích hà nước hoặc lờiích hoặc quyền và lợi ích hợp pháp của công dân hay tổ chức , xã hội từxưa tới nay, btrong bất lỳ nhà nước nào, dù phát triển theo xu hươngchính trị nào đi chăng nữa , thì các giai cấp thống trị và các nhà cầmquyền đều muốn chế độ của mình được trường tồn do đó, các nhà cầmquyền ở mức độ này hay mưc độ khác, đều quan tâm và cho phéo ngườidân được kêu oan đến cơ quan nhà nước để được xem xét và giải quyếtnhằm làm dịu long dân và ổn định xã hội mặt khác, thông qua việcngười dân khiếu nại, tố cáo và việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của cơquan nhà nước có thẩm quyền, các hiện tượng tiêu cực và vi phạm phápluật trong xã hội được kịp thời phát hiện và xử lý góp phần giữ vững trật

tự kỷ cương xã hội

1 Quyền khiếu nại, tố cáo của công dân trong Hiến pháp 2013

Theo Khoản 1, Điều 30, Hiến pháp 2013 (sửa đổi ) quy định : “Mọingười có quyền khiếu nại, tố cáo với cơ quan, tổ chức, cá nhân có thẩmquyền về những việc làm trái pháp luật của cơ quan, tổ chức, cá nhân ’’

Về thực chất thfi đây là biểu hiện cụ thể của quyền giám sát của côngdân, một cơ chế của giám sát

Mục đích của quyền khiếu nại là bảo đảm cho công dân tự bảo vệmình trong trường hợp lời ích của mình bị xâm hại bởi chủ thể có thẩmquuyeenf được Nhà nước quy định

Mục đích của quyền tố cáo là bảo đảm cho công dân tố giác các hành

vi vi phạm pháp luật xâm hại lợi ích của cá nhân, tập thể và Nhà nước,xâm hại trật tự pháp luật xã hội chủ nghĩa từ tất cả các chủ thể xã hội

1.1 Khái niệm

* Khiếu nại là một trong những quyền cơ bản của công dân đã được ghinhận tại Điều 30 của Hiến pháp nước Cộng hòa Xã hội chủ nghĩa ViệtNam năm 2013 (Hiến pháp năm 2013) Đây là hiện tượng phát sinhtrong đời sống xã hội như là một phản ứng của con người trước mộtquyết định, một hành vi nào đó mà người khiếu nại cho rằng quyết địnhhay hành vi đó là không phù hợp với các quy tắc, chuẩn mực trong đời

sống cộng đồng, xâm phạm đến quyền và lợi ích hợp pháp của mình.Dưới góc độ pháp lý, khiếu nại được hiểu là: “việc công dân, cơ quan, tổchức hoặc cán bộ, công chức theo thủ tục đề nghị cơ quan, tổ chức, cánhân có thẩm quyền xem xét lại quyết định hành chính, hành vi hànhchính của cơ quan hành chính nhà nước, của người có thẩm quyền trong

cơ quan hành chính nhà nước hoặc quyết định kỷ luật cán bộ, công chứckhi có căn cứ cho rằng quyết định hoặc hành vi đó là trái pháp luật, xâmphạm quyền, lợi ích hợp pháp của mình” (Khoản 1 Điều 2 Luật Khiếunại năm 2011) Từ khái niệm có thể thấy rằng khiếu nại là đề nghị của cánhân, cơ quan, tổ chức chịu tác động trực tiếp của quyết định hànhchính hay hành vi hành chính hoặc là đề nghị của cán bộ, công chứcchịu tác động trực tiếp của quyết định kỷ luật đối với cơ quan, tổ chứchoặc người có thẩm quyền giải quyết khiếu nại Vì vậy quyền khiếu nạiđược coi là: “ Quyền để bảo vệ quyền” Khiếu nại phát sinh khi quyền vàlợi ích bị xâm phạm bởi hoạt động thực thi quyền lực của bộ máy nhànước, là hình thức phản kháng của cá nhân, tổ chức đối với quyết định,hành vi của cơ quan nhà nước, của người có thẩm quyền trong cơ quannhà nước

* Khoản 1, 2, 3 Điều 2 Luật tố cáo 2018 đã quy định một số khái niệmchung về tố cáo, cụ thể:

Tố cáo là việc cá nhân theo thủ tục quy định của Luật này báo cho cơquan, tổ chức, cá nhân có thẩm quyền biết về hành vi vi phạm pháp luậtcủa bất kỳ cơ quan, tổ chức, cá nhân nào gây thiệt hại hoặc đe dọa gây

thiệt hại đến lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của cơquan, tổ chức, cá nhân, bao gồm:

Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật trong việc thực hiện nhiệm vụ, côngvụ

Tố cáo hành vi vi phạm pháp luật trong việc thực hiện nhiệm vụ, công

vụ là tố cáo về hành vi vi phạm pháp luật trong việc thực hiện nhiệm vụ,công vụ của các đối tượng sau đây:

– Cán bộ, công chức, viên chức; người khác được giao thực hiện nhiệm

vụ, công vụ;

– Người không còn là cán bộ, công chức, viên chức nhưng đã thực hiệnhành vi vi phạm pháp luật trong thời gian là cán bộ, công chức, viênchức; người không còn được giao thực hiện nhiệm vụ, công vụ nhưng đãthực hiện hành vi vi phạm pháp luật trong thời gian được giao thực hiệnnhiệm vụ, công vụ;

quy định của pháp luật, trừ hành vi vi phạm pháp luật trong việc thựchiện nhiệm vụ, công vụ.

1.2 Những nội dung cơ bản về quyền khiếu nại, tố cáo của công

dân được quy định trong hiến pháp 2013

Trước hết, khiếu nại, tố cáo là một quyền cơ bản của công dân, làquyền dân chủ của công dân

Khiếu nại, tố cáo là một phương thức thể hiện quyền dân chủ của nhândân và là một trong những phương thức thực hiện quyền giám sát củanhân dân đối với bộ máy Nhà nước Xuất phát từ tư tưởng “lấy dân làgốc”, từ bản chất chính trị của chế độ dân chủ nhân dân, ngay từ khi mớithành lập chính thể mới, cùng với việc thiết lập chính quyền các cấp,Đảng, Bác Hồ và Chính phủ đã khẳng định quyền làm chủ của nhân dân,quan tâm đến việc kiểm soát hoạt động của bộ máy Nhà nước, việc giảiquyết khiếu kiện của dân, chống phiền hà, nhũng nhiễu dân Hiến phápnăm 1946 đã ghi nhận các quyền và tự do dân chủ hoàn toàn là củangười dân Việt Nam như quyền bình đẳng về chính trị, kinh tế, văn hoá,quyền bình đẳng trước pháp luật, quyền bình đẳng giữa các dân tộc,quyền bình đẳng nam nữ, quyền tự do ngôn luận, tự do tổ chức hội họp,

tự do tín ngưỡng, tự do cư trú, đi lại trong nước và ra nước ngoài, quyềnbất khả xâm phạm về thân thể và chỗ ở,… Tuy Hiến pháp năm 1946chưa có một điều khoản cụ thể nào quy định quyền khiếu nại, tố cáo củacông dân, song thể chế dân chủ mà Hiến pháp này tạo dựng nên đã là

nền tảng cơ bản hình thành quyền khiếu nại, tố cáo của công dân trênthực tế Kế thừa và phát triển tư tưởng dân chủ của Hiến pháp năm 1946,Điều 29 Hiến pháp năm 1959 đã chính thức ghi nhận quyền khiếu nại, tốcáo là một trong những quyền cơ bản của công dân: “Công dân nướcViệt Nam dân chủ cộng hoà có quyền khiếu nại và tố cáo với bất kỳ cơquan nào của Nhà nước về những việc làm vi phạm pháp luật của cán

bộ, nhân viên cơ quan Nhà nước Các khiếu nại, tố cáo cần phải đượcxem xét và giải quyết nhanh chóng Người bị thiệt hại do những việclàm trái pháp luật gây ra có quyền được bồi thường” Các Hiến pháp

1976, 1980, 1992 và 2013 tiếp tục kế thừa và ghi nhận quyền khiếu nại,

tố cáo của công dân theo hướng ngày càng mở rộng quyền của công dân

và tạo điều kiện một cách tốt nhất cho công dân trong lĩnh vực khiếu nại

sạch, vững mạnh Thực tế cho thấy sự yếu kém của tổ chức bộ máy, chấtlượng đội ngũ cán bộ, công chức, những vấn đề bất cập trong chínhsách, pháp luật được phát hiện, kiến nghị với lãnh đạo các cấp, cácngành đa phần được phát hiện từ thực tiễn công tác tiếp dân, giải quyếtkhiếu nại, tố cáo Tuy nhiên, trong những năm qua, công tác tiếp côngdân, giải quyết khiếu nại, tố cáo còn không ít hạn chế, yếu kém; nhiều

vụ việc giải quyết không đúng chính sách pháp luật, sự phối hợp giảiquyết chưa tốt, còn đùn đẩy, công tác vận động tuyên truyền pháp luậtcòn chưa hiệu quả Đặc biệt, sự gia tăng các đoàn khiếu kiện đôngngười, cũng như tình trạng chống đối người thi hành công vụ trong thờigian gần đây là một thực trạng đáng báo động, thể hiện sự phản ứng củangười dân đối với hoạt động kém hiệu quả, thiếu trách nhiệm của chínhquyền ở một số địa phương về giải quyết khiếu nại, tố cáo Tình trạngnày kéo dài sẽ dẫn đến việc người dân dần mất lòng tin đối với chínhsách và bộ máy của Nhà nước, dễ bị các thế lực thù địch lợi dụng, kíchđộng, gây ảnh hưởng xấu đến an ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội,đến sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước Chính vì vậy, để khắcphục những yếu kém này, Đảng và Nhà nước cần có biện pháp coi trọnghơn nữa công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân, quan tâmđầy đủ đến quyền, lợi ích hợp pháp của người dân; các chính sách cóảnh hưởng đến đời sống của nhân dân phải được triển khai, thực hiệnmột cách công khai, minh bạch; đồng thời, tăng cường việc tiến hành

thường xuyên kiểm tra, giám sát để từ đó kịp thời phát hiện các tồn tại,vướng mắc trong thực thi chính sách, pháp luật

Thứ ba, làm tốt công tác tiếp dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo củacông dân là góp phần củng cố mối quan hệ giữa nhân dân với Đảng vàNhà nước

Làm tốt công tác tiếp dân và giải quyết khiếu nại, tố cáo thể hiện bảnchất dân chủ của xã hội ta, đồng thời là một biện pháp quan trọng, thiếtthực để củng cố mối quan hệ giữa nhân dân với Đảng, Nhà nước, củng

cố lòng tin của nhân dân vào Đảng và Nhà nước Thực hiện tốt công tácnày trong thực tế cũng chính là một hình thức thể hiện trực tiếp của mốiquan hệ giữa nhân dân với Nhà nước Việc giải quyết nhanh chóng,đúng pháp luật các khiếu nại, tố cáo của công dân, gắn liền với việc khôiphục kịp thời quyền, lợi ích hợp pháp của công dân, xử lý nghiêm minhnhững người sai phạm tất yếu sẽ góp phần củng cố niềm tin của nhândân vào chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, pháp luật của Nhànước, làm cho mối quan hệ giữa nhân dân với Đảng và Nhà nước ngàycàng gắn bó bền chặt hơn

2 Công tác giám sát giải quyết khiếu nại, tố cáo hành chính

ở nước ta

Khiếu nại, tố cáo là quyền cơ bản của công dân được quy địnhtrong Hiến pháp, là công cụ pháp lý để công dân bảo vệ quyền và lợi íchcủa mình khi bị xâm phạm Đồng thời, khiếu nại, tố cáo là một kênh

thông tin khách quan phản ánh việc thực thi quyền lực của bộ máy nhànước, phản ánh tình hình thực hiện công vụ của cán bộ, công chức Do

đó, công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo không những có vai trò quantrọng trong quản lý nhà nước, mà còn thể hiện mối quan hệ giữa Đảng,Nhà nước và nhân dân Thông qua giải quyết khiếu nại, tố cáo, Đảng vàNhà nước kiểm tra tính đúng đắn, sự phù hợp của đường lối, chính sách,pháp luật, từ đó có cơ sở thực tiễn để hoàn thiện sự lãnh đạo của Đảng

và hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước

Giám sát công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo hành chính được hiểu làviệc các cơ quan, tố chức, cá nhân có thẩm quyền theo dõi, xem xét,đánh giá hoạt động của cơ quan, tổ chức, cá nhân có trách nhiệm trongban hành văn bản quy phạm pháp luật, quản lý nhà nước về khiếu nại, tốcáo; trong tiếp công dân, xử lý đơn thư khiếu nại, tố cáo; trong kiểm tra,xác minh, kết luận về nội dung khiếu nại, tố cáo và quyết định giảiquyết, xử lý của người giải quyết khiếu nại, tố cáo theo thẩm quyền.Hoạt động giám sát giải quyết khiếu nại, tố cáo hành chính đóng vai trò

là một phương thức kiểm soát việc thực hiện quyền hành pháp trong lĩnhvực giải quyết khiếu nại, tố cáo, góp phần thúc đẩy việc bảo vệ quyền,lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân Giám sát công tác giảiquyết khiếu nại giúp tăng cường tiếng nói, sự tham gia của người dântrong việc bảo vệ các quyền, lợi ích hợp pháp của mình, của tập thể vànhà nước Bên cạnh đó, giám sát công tác giải quyết khiếu nại, tố cáocòn là một phương thức bảo đảm pháp chế xã hội chủ nghĩa, góp phần

hoàn thiện pháp luật và dân chủ trong đời sống xã hội Tăng cường vaitrò, trách nhiệm của các cơ quan có chức năng giám sát trong công tácgiải quyết khiếu nại, tố cáo hành chính là một yêu cầu khách quan đangđặt ra hiện nay, phù hợp với các nguyên tắc, yêu cầu của việc xây dựngNhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Mục đích của việc giám sát là

để nhận xét, đánh giá hiệu lực, hiệu quả của việc thực hiện pháp luật vềgiải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân, từ đó đưa ra kiến nghị để tiếptục hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về khiếu nại, tốcáo; đưa ra giải pháp nhằm khắc phục những tồn tại, hạn chế trong quátrình tổ chức, thực hiện nhằm góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả côngtác giải quyết khiếu nại, tố cáo

Theo quy định của pháp luật hiện hành[1], trách nhiệm giám sát vềgiải quyết khiếu nại, tố cáo được giao cho nhiều cơ quan và chủ thể khácnhau thực hiện Theo đó, Ủy ban Thường vụ Quốc hội, Hội đồng dântộc, Ủy ban của Quốc hội, đại biểu Quốc hội, Thường trực Hội đồngnhân dân và Ban của Hội đồng nhân dân, đại biểu Hội đồng nhân dân,Mặt trận Tổ quốc Việt Nam và các tổ chức thành viên của Mặt trận cótrách nhiệm giám sát việc giải quyết khiếu nại, tố cáo của công dân;giám sát việc thi hành pháp luật về khiếu nại, tố cáo Các chủ thể nàyđược giao thẩm quyền và các phương thức giám sát khác nhau để thựchiện chức năng giám sát

Thời gian qua, hoạt động giám sát về công tác giải quyết khiếu nại, tốcáo đã đạt được kết quả tích cực Cụ thể, qua giám sát cho thấy, các

ngành, các cấp đã luôn coi trọng và xác định giải quyết khiếu nại, tố cáo

là nhiệm vụ trọng tâm, từ đó đã tích cực triển khai thực hiện có hiệu quảviệc tiếp công dân, giải quyết khiếu nại, tố cáo Công tác tiếp nhận, xử lýđơn, thư và giải quyết khiếu nại, tố cáo đã có những chuyển biến tíchcực; cơ bản đúng trình tự, thủ tục theo quy định pháp luật, đảm bảo vềthời gian, thời hạn, thời hiệu, đúng thẩm quyền, công khai, khách quantrong thẩm tra, xác minh; việc đối thoại trong quá trình giải quyết khiếunại đã được chú trọng hơn Khi giải quyết khiếu nại, tố cáo đã có sự linhhoạt áp dụng nhiều biện pháp phù hợp với tình hình thực tế ở từng địaphương, cơ sở; đặc biệt công tác hòa giải đã phát huy tác dụng thiếtthực, góp phần giải quyết dứt điểm nhiều vụ việc phức tạp, tồn đọng,kéo dài, những vụ việc, mâu thuẫn mới phát sinh trong nhân dân Nhiều

vụ việc khiếu nại, tố cáo đông người, phức tạp, kéo dài đã được Ủy bannhân dân tỉnh chỉ đạo các cấp, các ngành phối hợp, tập trung giải quyếtngay từ cơ sở không để phát sinh thành “điểm nóng”

Thực hiện chức năng giám sát, nhiều vụ việc phức tạp đã có sự tham giatích cực của các Đoàn Đại biểu Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Mặt trận

Tổ quốc và các đoàn thể, cùng với các cấp chính quyền bàn bạc và thốngnhất phương án giải quyết Điều đó đã chứng minh sự chuyển biến về ýthức trách nhiệm trong công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo, tạo được sựthống nhất về nhận thức và phối hợp chặt chẽ trong hành động để nângcao hiệu quả công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo, nhất là việc giải quyếtcác vụ việc tồn đọng, phức tạp, kéo dài Qua hoạt động giám sát, các

Đoàn giám sát cũng đã lưu ý rút kinh nghiệm về một số vụ việc màtrong quá trình giải quyết còn có những thiếu sót như: Chưa kịp thờithẩm tra, xác minh để giải quyết; chưa lập luận chặt chẽ trong quyết địnhgiải quyết; có vụ việc áp dụng pháp luật để giải quyết còn chưa phù hợp;

đã kiến nghị các cấp có thẩm quyền chỉ đạo các cơ quan chức năng tiếptục khẩn trương thẩm tra, xác minh và rà soát, bổ sung, thu thập thêm tàiliệu, chứng cứ, tiến hành đối thoại và làm rõ nội dung khiếu nại củacông dân và sớm ban hành quyết định giải quyết nhằm chấm dứt khiếunại, không để tồn đọng, kéo dài và trả lời công dân theo đúng quy địnhcủa pháp luật

3 Một số hạn chế của hoạt động giám sát giải quyết khiếu nại, tố cáo.

Mặc dù hoạt động giám sát công tác giải quyết khiếu nại, tố cáo hànhchính đã đạt được những kết quả tích cực, song trên thực tế hiệu quả màhoạt động này mang lại chưa cao Điều này xuất phát từ một số tồn tại,hạn chế sau:

- Pháp luật về hoạt động giám sát còn có những bất cập, hạn chế

Luật Khiếu nại, Luật Tố cáo, Luật Hoạt động giám sát của Quốc hội vàHội đồng nhân dân, Luật Mặt trận Tổ quốc Việt Nam đã có quy định vềvai trò, trách nhiệm của Quốc hội, Hội đồng nhân dân, Ủy banMTTQVN, các tổ chức thành viên của Mặt trận, Ban Thanh tra nhân dântrong việc tiếp nhận, xử lý đơn; yêu cầu các cơ quan có trách nhiệm giải