Ý thức và vai trò của ý thức

Ý thức và vai trò của ý thức.

Lời Mở Đầu

ý thức là một trong hai phạm trù thuộc vấn đề cơ bản của triết học Nó là hình thức cao của sự phản ánh của thực tại khách quan, hình thức mà riêng con ngời mới có ý thức của con ngời là cơ năng của cái “ khối vật chất đặc biệt phức tạm mà ngời ta gọi là bộ óc con ngời” (theo LêNin) Tác động của ý thức xã hội

đối với con ngời là vô cùng to lớn Nó không những là kim chỉ nam cho hoạt

động thực tiễn mà con là động lực thực tiễn Sự thành công hay thất bại của thực tiễn, tác động tích cự hay tiêu cực của ý thức đối với sự phát triển của tự nhiên, xã hội chủ yếu phụ thuộc vào vai trò chỉ đạo của ý thức mà biểu hiện ra là vai trò của khoa học văn hoá và t tỏng

Nền kinh tế của nớc ta từ một điểm xuất phát thấp, tiềm lực kinh tế- kỹ thuật yếu, trong điều kiện sự biến đổi khoa học- công nghệ trên thế giới lại diễn

ra rất nhanh, liệu nớc ta có thể đạt đựoc những thành công mong muốn trong việc tạo ra nền khoa học- công nghệ đạt tiêu chuẩn quốc tế trong một thời gian ngắn hay không? Chung ta phải làm gì để tránh đợc nguy cơ tụt hậu so với các nớc trong khu vực và trên thế giới? Câu hỏi này đặt ra cho chúng ta một vấn đề

đó là sự lựa chọn bớc đi và trật tự u tiên phát triển khoa học- công nghệ trong quan hệ với phát triển kinh tế trong các giai đoạn tới Nh vậy có nghĩa là ta cần phải có tri thức vì tri thức là khoa học Chúng ta phải không ngừng nâng cao khả năng nhận thức cho mỗi ngời Tuy nhiên nếu tri thức không biến thành niềm tin

và ý chí thì tự nó cũng không có vai trò gì đối với đời sống hiện thực cả.Chỉ chú trọng đến tri thức mà bỏ qua công tác văn hoá- t tởng thì sẽ không phát huy đợc thế mạnh truyền thống của dân tộc Chức năng của các giá trị văn hoá đã đem lại chủ nghĩa nhân đạo, tính đạo đức Không có tính đạo đức thì tất cả các dạng giá trị ( giá trị vật chất và tinh thần) sẽ mất đi mọi ý nghĩa.Còn cách mạng t tởng

góp phần làm biến đổi đời sống tinh thần- xã hội, xây dựng mối quan hệ t tởng, tình cảm của con ngời với t cách là chủ thể xây dựng đời sống tinh thần và tạo ra

đợc những điều kiện đảm bảo sự phát triển tự do của con ngời.Mà có tự do thì con ngời mới có thể tham gia xây dựng đất nớc

Nh vậy, ý thức mà biểu hiện trong đời sống xã hội là các vấn đề khoa học- văn hoá- t tởng có vai trò vô cùng quan trọng Tìm hiểu về ý thức để

có những biện pháp đúng đắn tạo điều kiện cho sự phát triển toàn diện xã hội

ý thức - vai trò ý thức

A - ý thức

I- Quan điểm chủ nghĩa Mác về ý thức

Trớc Mác, có nhiều quan điểm khác nhau về ý thức Tôn giáo và chủ nghĩa duy tâm đều cho rằng ý thức là cái có trớc, cái quyết định vật chất Họ quan niệm rằng ý thức tồn tại độc lập với thế giới bên ngoài và là tính thứ nhất, sáng tạo ra thế giới vật chất Các nhà duy vật trớc Mác đã đa ra những quan

điểm chống lại chủ nghĩa duy tâm nhng hầu hết đêù cha có quan niệm đúng đắn

về ý thức: Chủ nghĩa duy vật chất phát cổ đại cho rằng linh hồn cũng do những hạt nhỏ vật chất cấu tạo thành các nhà duy vật máy móc cho rằng óc trực tiếp tiết ra ý thức nh gan tiết ra mật; còn chủ nghĩa vật thế kỷ XVII- XVIII và chủ nghĩa duy vật Phơ Bách đã có quan niệm về kết cấu ý thức bao gồm cả tâm lý, tình cảm, trí thức, trí tuệ, tự ý thức và định nghĩa ý thức là sự phản ánh thế giới quan, cảm giác là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan nhng lại cha thấy

rõ nguồn gốc xã hội và vai trò xã hội của ý thức

Chủ nghĩa duy vật biện chứng khẳng định rằng ý thức là đặc tính và là sản phẩm của vật chất, ý thức là sự phản ánh thế giới khách quan vào bộ óc ngòi thông qua lao động và ngôn ngữ Mác nhấn mạnh rằng, tinh thần, ý thức chẳng qua chỉ là cái vật chất đợc di chuyển vào trong bộ óc của con ngời và đợc cải biến đi trong đó

ý thức là một hiện tợng tâm lý- xã hộ có kết cấu phức tạp bao gồm tự ý thức, tri thức, tình cảm, ý chí trong đó tri thức là quan trọng nhất, là phơng thức tồn tại của ý thức

Ngời ta quan niệm ý thức xã hội là toàn bộ những t tởng, lý luận và quan niệm xã hộ phản ánh những điều kiện của sinh hoạt vật chất của xã hộ và phơng thức sản xuất của các vật chất

Chủ nghĩa duy vật Mac-xit xuất phát từ nguyên lý xác định rằng vật chất tồn tại ngoài ý thức và không phụ thuộc vào ý thức, là cái có trớc vì nó là nguồn gốc của các cảm giác, biểu tợng của ý thức, còn ý thức chỉ là cái có sau, có tính chất phụ thuộc, vì nó là sự phản ánh của vật chất, của sự tồn tại Vật chất, tồn tại

là cái có trớc so với ý thức Điều này đợc chứng minh bằng sự việc là đến một giai iđoạn nào đó của vật chất, của tự nhiên thì ý thức mới xuất hiện Những t t-ởng và lý luận cấu thành ý thức con ngời chỉ là sự phản ảnh của hoàn cảnh chung quan vào bộ óc của con ngời, toàn bộ ý thức xã hội là do những điều kiện sinh hoạt vật do phơng thức sản xuất của cải vật chất quyết định, sinh hoạt xã hội của con ngòi quyết định ý thức xã hội của con ngời Nếu đời sống xã hội thay đổi thì ý thức xã hội thay đổi theo

Nh vậy, chủ nghĩa Mác đã đa ra những quan điểm đúng đắn và toàn diện nhất về phạm trù ý thức

II - Bản chất của ý thức:

1 Tính phản ánh và sáng tạo:

ý thức là sự phản ánh thế giới xung quanh vào bộ óc con ngời là hình ảnh chủ quan của thế giới khách quan Sự phản ảnh ý thức là hình ảnh chủ quan vì

nó không có tính vật chất, nó là hình ảnh tinh thần ở đây không phải sự phản

ảnh tuỳ tiện xuyên tạc hiện thực khách quan nh: những hình tợng của các vị thần linh và sự tởng thế giới thần linh, cuộc đấu tranh của các vị thần là sự phản

ánh xuyên tạc, h ảo thế giới hiện thực vào trong ý thức; mà nội dung của nó là thôg tin về thế giới ên ngoài, là biểu thị nội dung nhận đợc từ vật gây tác động

và đợc truyền đi trong quá trình phản ánh Bản tính phản ánh quy định mặt khách quan làm tiền đề, bị cái khách quan quy định và có nội dung phản ánh là thế giới khách quan Tính sáng tạo của ý thức thể hiện ở chỗ, nó không chụp lại một cách thụ động nguyên xi sự vật mà phản ánh gắn liền với cái biến, quá trình thu thập thông tin gắn liền với quá trình xử lý thông tin Tính sáng tạo của ý thức còn thể hiện ở khả năng phản ánh gián tiếp khái quát thế giới khách quan, ở quá trình chủ động tác động vào thế giới khách quan, ở quá trình chủ động tác

động vào thế giới để phản ánh thế giới đó Bản tính sáng tạo quy định mặt chủ quan của ý thức, tức là ý thức chỉ có thể xuất hiện ở trong bộ óc của con ngời, gắn liền với hình thức hoạt động khái quát hoá, trừu tợng hoá, có định hớng, có lựa chọn, tồn tại dới hình thức hiện thực chủ quan, là hình ảnh chủ quan phân biệt về nguyên tấc với hiện thực khách quan và sự vật, hiện tợng vật chất, cảm tính

Phản ánh và sáng tạo liên quan chặt chẽ không thể tách rời nhau Không

có phản ánh thì không có sáng tạo vì phản ánh là cơ sở, là điểm xuất phát của sáng tạo Ngợc lại , không có sáng tạo thì không có phản ánh Đó là mối quan

hệ biện chứng giữa hai quá trình thu nhận, xử lý thông tinh, là sự thống nhất giữa mặt khách quan và chủ quan trong ý thức

2 Tính xã hội:

Là sản phẩm lịch sử của sự phát triển xã hội, ý thức xét về bản chất có tính xã hội.Đây là sự khác biệt rất cơ bản của ý thức con ngời so với tâm lý động vật, là chỗ phân biệt về nguyên tắc ý thức của con ngời với cái gọi là “bộ óc” hay là “suy nghĩ” của máy móc

ý thức trớc hết là tri thức của con ngời về xã hội và hoàn cảnh, về những gì đang diễn ra ở Thế giới khách quan, về mối liên hệ giữa ngòi và ngời trong xã hội Do đó, ý thức xã hội hình thành và bị chi phối bởi tồn tại xã hội đó Và ý thức của mỗi cá nhân phải mang trong lòng nó ý thức xã hội

Bản tính xã hội của ý thức thống nhất với bản tính phản ánh và sáng tạo

Sự thống nhất đó thể hiện ở tính năng động chủ quan của ý thức, ở quan hệ giữa nhân tố vật chất và nhân tố ý thức trong hoạt động cải tạo thế giới của con ngời

B- Vai trò của ý thức trong đời sống xã hội:

ý thức là một hiện tợng tâm lý – xã hội có kết cấu phức tạp bao gồm tự

ý thức, tri thức, tình cảm, ý chí trong đó tri thức là quan trọng nhất, là phơng thức tồn tại của ý thức Vai trò của ý thức thể hiện ở vai trò của tri thức, tự ý thức, tình cảm và ý chí

1 Vai trò của trí thức:

Tri thức là phơng thức tồn tại của vật chất Sở dĩ nh vậy là vì sự hình thành và phát triển của ý thức có liên quan mật thiết với quá trình con ngời nhận thức và cải biến tự nhiên Tri thức càng đợc tích luỹ, con ngoiừ ngày càng đi vào bản chất sự vật và cải tạo sự vật có hiệu quả hơn, tính năng động của ý thức cũng nhờ đó mà tăng hơn ý thức không có nội dung thực tế, tức không có một cái gì hiện thực cả, thì không bao giờ hàm tri thức; nếu không dựa vào tri thức thì ý thức là một sự trìu tợng trống rỗng, thuần tuý, không giúp ích gì cho con ngời trong hoạt động thực tiễn

Những tri thức là khoa học, do đó vai trò của tri thức cũng chính là vai trò của khoa học

2 Vai trò của khoa học:

Khoa học vừa là hệ thống những tri thức, vừa là sự sản xuất tinh thần ra những tri thức cũng nh hoạt động thực tiễn dựa voà những tri thức đó Nhờ tri

thức khoa học con ngời không ngừng vơn tới cái mới sáng tạo ra mọi thế giới mới và ngày càng làm chủ tự nhiên, làm chủ xã hội và làm chủ bản thân mình

Trong thời kỳ cổ đại việc sử dụng khoa họcvào sản xuất còn ít ỏi, trồng trọt, chăn nuôi và thủ công chủ yếu dựa vào tri thức và kinh ngiệm

Từ thế kỷ thứ XVII, khoa học phát triển, vai trò của khoa học ngày càng trở nên quan trọng đối với sản xuất và đời sống: trở thành một tiền đề của công nghiệp hoá, trở thành nội dung tinh thần của lựu lợng sản xuất, mà trớc hết tạo

ra cơ sở lý luận để chế tạo những công cụ máy móc ngày càng hoàn thiện, cho phép tiêu hao lao động sống ít hơn mà đạt kết quả to lớn hơn trong sản xuất vật chất Kỹ thuật cơ giới đã làm cho con ngời thoát khỏi lao động chân tay cực nhọc, làm cho năng suất lao động tăng nên gấp đôi

Từ thế kỷ thứ XX trở lại đây, khoa học tiến bộ rất nhanh chóng và vai trò xã hội của nó ngày càng ra tăng Khoa học và kỹ thuật với nhau thành một thể thống nhất để đi sâu nghiên cứu cấu trúc vật chất nhu cấu trúc nguyên tử, các hạt cơ bản, cấu trúc gen và xâm nhập vào vũ trụ với quy môngày càng lớn Nhờ vậy, khoa học đã phát hiện ra những đặc tính mới, quy luật mới có tác dụng nhiều mặt, những dạng năng lợng mới cực mạnh, mở ra nhiều triển vọng to lớn

để hiểu biết và phát triển những tài nguyên mới trong vũ trụ và quả đất: tạo ra và ứng dụng những kỹ thuật mới để điều trị bệnh tật, lai tạo các giống loài, điều chỉnh quá trình sống của động vật, thực vật, đề ra hàng loạt những phơng tiện kỹ thuật và quá trình công nghệ mới

Khoa học là lực lợng sản xuất hàng đầu Ngày nay, chúng ta thờng xuyên nghe nói đến một nền kinh tế mới đó là “ nền kinh tế tri thức” mà trong đó khoa học- công nghệ- kỹ thuật trở thành lực lợng sản xuất trực tiếp là yếu tố quyết

định hàng đầu việc sản xuất ra của cải, sức cạnh tranh và triển vọng phát triển Tri thức khoa học đợc vật hoá, đợc kết tinh vào mọi yếu tố của lực lợng sản xuất, tức là trong đối tợng lao động, kỹ thuật và quá trình công nghệ và cả trong

những hình thức của tổ chức sản xuất Tri thức khoa học còn đợc bao hàm trực tiếp trong hoạt động của con ngời lao động sản xuất, trở thành một bộ phận không thể thiếu đợc, khăng khít của mỗi ngời làm việc trong quá trình sản xuất, dần dần chiếm địa vị chủ đạo thay cho thói quen và kinh nghiệm thông thờng Ngờilao động snả xuất chủ yếu sẽ không phải là đối tợng hoá sức lao động của mình mà chủ yếu là vận dụng tri thức khoa học để điều khiển kiểm tra quá trình sản xuất tự động hoá, đế xuất sáng kiến, sử dụng hợp lý thiết bị, nguyên liệu, năng lợng và để tổ chức hoạt động của mình một cách có hiệu quả nhất Việc quản lý sản xuất và các quá trình công nghệ chỉ có thể đợc thực hiện trên cơ sở khoa học Đông thời hoạt động nghiên cứu khoa học và thiết kế tham gia vào kết cấu của quá trình sản xuất nh một mắt khâu trực tiếp Nh vậy, khoa học không còn đứng trên cao hay bên ngoài sản xuất mà chuyể thành một mắt khâu khác của sản xuất Trong nền kinh tế tri thức, tri thức đóng vai trò là lực lợng sản xuất quyết định nhất nên quy trình thực tiễn hoá tri thức cũng là quy trình sản xuất chủ yếu, quyết định sự phát triển trong đó khả năng đồng hoá, sử dụng và truyền bá tri thức là những khâu trực tiếp quyết định thành công trong nền kinh tế, nhất

là xét trong ngắn hạn và trung hạn

Lịch sử phát triển hiện đại này càng chứng tỏ rằng, lợi thế về tài nguyên thiên nhiên, về nguồn nhân lực cang giảm bớt Trong khi đó trình độ khoa học công nghệ và nguồn nhân lực kỹ năng cao ( bao gồm nhân lực trí tuệ) ngày càng đóng vai trò quyết định thắng lợi trong cuộc đua tranh cạnh tranh phát triẻn

Đối với một đất nớc còn nghèo nh Việt Nam thì vai trò của khoa học – công nghệ trong sự phát triển của đất nớc là vô cùng to lớn, quyết định tốc độ và khả năng vơn lên ngang tầm với các nớc trong khu vực và trên thế giới

Đại hội Đảng lần thứ VI đã đề ra đờng lói đổi mới coi khoa học và công nghệ là một đọng lực mạnh mẽ của sự nghiệp đổi mới, ổn định tình hình và phát triển

kinh tế xã hội theo định hớng của xã hội chủ nghĩa, coi những ngời làm khoa học và công nghệ là đội ngũ cán bộ tin cậy, quý báu của Đảng, Nhà nớc và nhân dân ta Còn nghị quyết Đại hội lần thứ VII Ban chấp hành trung ơng ( khoá VII) trong phần về chủ trơng phát triển công nghiệp và công nghệ đến năm 2000 đã nêu rõ quan điểm “ khoa học công nghệ là nền tảng của công nghiệp hoá, hiện

đại hoá Kết hợp công nghệ truyền thống với công nghệ hiện đại, tranh thủ đi nhanh vào hiện đại ở những khâu quyết định” Trong báo cáo chính trị Đại hội VII Đảng ta lại nhấn mạnh “ khơi dậy trong nhân dân lòng yêu nớc, ý chí quật cờng, phát huy tài chí của ngời Việt Nam, quyết tâm đa nớc nhà ra khỏinghèo nàn và lạc hậu bằng khoa học và công nghệ” Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX vừa qua một làn nữa lại xác định rõ vai trò to lớn của khoa học – công nghệ trong sự nghệp xây dựng đất nớc, phấn đấu đa nớc ta trở thành nớc công nghệp hoá hiện đại hoá vào năm 2020 Nh vậy, đủ thấy rằng Đảng và nhà nớc ta thật sự rất coi trọng khoa học- công nghệ coi đó là quyết sách hàng đầu cho sự phát triển của đất nớc

Nh vậy, sứ mệnh xã hội của khoa học là làm cho cuộc sống và lao động của con ngời trở nên đỡ vất vả hơn, tăng thêm tiềm lực trí tuệ của con ngới đối với tự nhiên, góp phần hoàn thiện các quan hệ xã hội, hoàn thành nhân cách con ngời và trở nên phát triển hài hoà làm cho cuộc sống và hoạt động của con ngời Khoa học tự nó là thành quả bất hủ của thiên tài con ngời, nó mở rộng chân trời cho sự sáng tạo những của cải vật chất và tinh thần dồi dào Song khoa học tự nó không đợc coi là giá trị cao nhất của văn minh loài ngời, khoa học là phơng tiện chứ không phải là mục đích

3.Vai trò của tình cảm và ý chí :

Việc nhấn mạnh yếu tố tri thức không đồng nghĩa với việc phủ nhận hoặc coi nhẹ vai trò của các nhân tố tình cảm và ý chí Ngợc lại, nếu tri thức không biến thành tình cảm, niềm tin và ý chí của con ngời hành động thì tự nó cũng

không có vai trò gì đối với đời sống hiện thực cả Không có sự thúc đẩy của tình cảm ý chí, hoạt động thực tiễn sẽ diễn ra một cách chậm chạp, thậm chí không thể diễn ra đợc Nhờ ý chí và tình cảm, ý thức quy định tốc độ và bản sắcủa hoạt

động thực tiễn Tinh thần dũng cảm dám nghĩ, dám làm, lòng nhiệt tình, chí quyết tâm, tình yêu, niềm say mê đối với công việc, khả năng sáng tạo và vợt qua khó khăn nhằm đạt tới mục tiêu xác định đều có ảnh hởng to lớn đến hoạt

động thực tiễn, quy định tính đặc thù và bản sắc riêng của những hoạt động cụ thể nhất định Nói một cách khác, t tởng có vai trò không kém phần quan trọng trong đời sống xã hội so với khoa học

4 Vai trò của t tởng:

Khi nói đến tính tích cực, năng động của ý thức có nghĩa là nói đến con ngời, đến hoạt động có mục đích của con ngời Sức mạnh của ý thức (t tởng) tuỳ thuộc vào mức độ thâm nhập, phổ biến của nó vào con ngời, vào trình độ tổ chức hoạt động thực tiễn và vào các điều kiện vật chất và hoàn cảnh khách quan trong

đó ý thức đợc thực hiện Tính tích cực của ý thức có thể là thúc đẩy và cũng có thể là kìm hãm ở một mức độ nhất định của sự phát triển của tồn tại Những t t-ởng khoa học, lý luận cách mạng có vai trò to lớn thúc đấy sự phát triển của tồn tại Tầm quan trọng của lý luận cách mạng đợc Lê- Nin khái quát “ Không có

lý luận cách mạng thì cũng không thẻ có phong trào cách mạng” Những t tởng khoa học, lý luận khoa học có thúc đẩy sự phát triển tồn tại, vì chúng trang bị cho con ngời những tri thức đúng đắn về các quy luận khách quan trên cơ sở đó con ngời vận dụng và hành động phù hợp.

Việc thực hiện cách mạng trong lĩnh vực t tởng, văn hoá là một trong những quy luật phổ biến của sự nghiệp cách mạng của giai cấp vô sản C Mác và sau này là V.I Lê-nin đã chỉ ra rằng, cách mạng t tởng -văn hoá có vai trò rất quan trọng, góp phần làm biến đổi toàn bộ đời sống tinh thần xã hội, xây dựng mối quan hệ t tởng, tình cảm của con ngời với t cách là chủ thể xây dựng đời