Luận văn ngô thì nhậm với việc xây dựng vương triều quang trung

Với một trí tuệ xuất sắc, một tấm lòng mẫn cán cộng với một nhãn quanchính trị hết sức tiến bộ của người văn thần họ Ngô, ông đã có nhiều đóng góp vôcùng quan trọng trong việc hình thành

Bộ giáo dục và đào tạo trờng đại học vinh

Nguyễn thị thanh thủy

Ngô thì nhậm với việc xây dựng vơng triều quang

đại Quang Trung đã đáp ứng nguyện vọng thiết tha chính đáng của dân tộc ViệtNam cuối thế kỷ XVIII: Thống nhất đất nước cả phương diện Nhà nước và ranhgiới lãnh thổ; bảo vệ độc lập dân tộc và xây dựng quốc gia Đại Việt lớn mạnh Rađời trong một giai đoạn đầy biến động của lịch sử dân tộc, sự nghiệp chói sáng củavương triều Quang Trung đã từng in đậm dấu ấn của không chỉ các danh tướng -những người từng vào sinh ra tử - mà còn có những người đặc biệt kiệt xuất Họkhông hề là võ tướng, nhưng những ý kiến xuất sắc của họ lại có ảnh hưởng to lớnđối với việc xây dựng và cũng cố vương triều Quang Trung.

1.2 Có thể nói, trong các danh nhân ở đất Bắc Hà, trong số các cận thần nhà

Lê, Ngô Thì Nhậm được Nguyễn Huệ tin tưởng và trọng dụng nhất Là người từngsống dưới nhiều triều vua, cộng tác đối với nhiều triều đại, song chỉ khi về vớiQuang Trung - Nguyễn Huệ thì Ngô Thì Nhậm "chí mới thoả" tài năng mới đượcthăng hoa Với một trí tuệ xuất sắc, một tấm lòng mẫn cán cộng với một nhãn quanchính trị hết sức tiến bộ của người văn thần họ Ngô, ông đã có nhiều đóng góp vôcùng quan trọng trong việc hình thành và củng cố vương triều Quang Trung cũngnhư sự nghiệp xây dựng và bảo vệ quốc gia Đại Việt cuối thế kỷ XVIII

Về với Quang Trung - Nguyễn Huệ, Ngô Thì Nhậm không coi mình "là

khách" nữa mà ngay từ đầu ông đã thể hiện đầy đủ trách nhiệm "bầy tôi" trung thành:

tập hợp cựu thần có tài đức của nhà Lê để góp phần xây dựng bộ máy chính quyềnTây Sơn ở Đàng ngoài, ổn định tình hình chính trị Bắc Hà Ngô Thì Nhậm khôngchỉ là nhà nhân sự, nhà tổ chức có tài, mà còn là một nhà quân sự tài ba, với nước

cờ "trước phải nhường người một nước rồi sau mới thắng người một nước" "…Hãy

cho giặc ngủ trọ một đêm rồi đuổi đi…" đã góp phần làm nên chiến thắng vĩ đại

trong cuộc đại phá quân Thanh, bảo vê độc lập dân tộc Ngô Thì Nhậm còn là một

nhà ngoại giao lỗi lạc Với tư tưởng ngoại giao " thân thiện", bằng lời lẽ mềm mỏng

và lý luận sắc bén, Ngô Thì Nhậm đã giúp cho đất nước tránh được hoạ binh đao,

để Quang Trung có thêm điều kiện mà " mài nanh rủa vuốt" thực hiện hoài bão sau

này

Sự nghiệp của vương triều Quang Trung phải đạt được ý nguyện cao cả nhất

đó là xây dựng một đất nước vững mạnh Thêm một lần nữa, tài đức của Ngô ThìNhậm lại được toả sáng thông qua những bài chiếu, biểu thấm đẫm nỗi lòng trăntrở, một đời phụng sự tổ quốc và nhân dân Tất cả đó là công lao, cống hiến của

Ngô Thì Nhậm Đúng như Nguyễn Huệ và một số ý kiến đã nhận xét: "Ngô Thì

Nhậm dòng văn học Bắc Hà, thông thạo việc đời" Ông là "mẫu mực cao nhất của một tri thức chân chính thời đậi Tây Sơn", là "rường cột" của vương triều Quang

Trung - Nguyễn Huệ

Những đóng góp của Ngô Thì Nhậm đối với vương triều Quang Trung(cũng là cho quốc gia Đại Việt) cuối thế kỷ XVIII là rất đáng kể và to lớn, cả vềchính trị, quân sự, ngoại giao, kinh tế, văn hoá, giáo dục Tuy nhiên, đến nay sửhọc nước nhà vẫn chưa có một công trình khoa học trọn vẹn nào đi sâu, đánh giámột cách thoả đáng những đóng góp đó của danh nhân nổi tiếng đất Bắc Hà - NgôThì Nhậm - đối với với vương triều Quang Trung trên các phương diện đó

1.3 Ngoài việc tìm hiểu những đóng góp của Ngô Thì Nhậm đối với sự rađời, tồn tại của một vương triều, góp phần trả lại giá trị chân thực, đầy đủ cho mộtnhân vật lịch sử, để hiểu sâu sắc hơn một giai đoạn lịch sử, thì việc nghiên cứu vềNgô Thì Nhậm để tiếp tục hiểu thêm về sự phân hoá tư tưởng của bộ phận trí thứctrong một thời kỳ đầy biến động của lịch sử dân tộc, cũng như sự bứt phá về nhậnthức và hành động của những nhà nho chân chính trên con đường tự giải phóngmình ra khỏi cái triết lý của đạo Nho Ngô Thì Nhậm đã vươn tới đỉnh cao của thờiđại, vượt qua các nhà nho đương thời nhận lấy sứ mệnh vinh quang của trí thứctrước vận mệnh của tổ quốc và đời sống nhân dân Ngô Thì Nhậm xứng đáng là

"một trí thức lỗi lạc vào nửa cuối thế kỷ XVIII".

1.4 Là học viên chuyên nghành lịch sử Việt Nam, tôi nhận thức rằng: việc

đi sâu, tìm tòi, phát hiện những khoảng trống trong dòng chảy lịch sử dân tộc nóichung, cũng như đi sâu tìm hiểu về thân thế, sự nghiệp của một cá nhân cụ thể đãgóp phần làm rạng danh một triều đại, tiêu biểu như Ngô Thì Nhậm là một việccần thiết và có ý nghĩa

Hơn nữa, trong lịch sử dân tộc, góp phần quan trọng để làm rạng danh chomột vương triều không hoàn toàn chỉ là người đứng đầu mà còn có vai trò đáng kểcủa các quân sư giỏi giang giúp việc Nói cách khác, sự tồn vong của một triều đạigắn liền với sự nghiệp của những cá nhân xuất sắc, mặc dù họ không phải lànhững người đứng đầu một triều đại Trong thời điểm bi thương và hào hùng củalịch sử dân tộc, vương triều Quang Trung đã thực sự trở nên chói sáng bởi nhữngđóng góp lớn lao của các danh thần, mà ở đó không thể thiếu vai trò của một nhântài, một nhân cách lớn như Ngô Thì Nhậm Rõ ràng, Ngô Thì Nhậm không thểthiếu trong bộ máy chính quyền Quang Trung, là sự bồi đắp những thiếu hụt và kết

hợp hài hoà trong vương triều của người anh hùng "áo vải", là điểm sáng trong lịch

sử dân tộc cuối thế kỷ XVIII

1.5 Từ quá khứ lịch sử để có một cách nhìn nhận đúng đắn hơn về thực tế

hiện tại Từ việc dùng người, sử dụng nhân tài "tuỳ tài mà bổ dụng" của Quang Trung - Nguyễn Huệ, đến việc dốc lòng báo đáp ân chủ "đối với sự cảm kích cái

ơn, cái nghĩa lại phải làm thế nào?", những chính sách phù hợp, những ý kiến nổi

bật của Ngô Thì Nhậm đã đặt ra nhiều vấn đề đối với công cuộc xây dựng và kiếnthiết quốc gia hiện thời Hơn nữa trong giai đoạn hiện nay, chính sách ngoại giaovới các nước lân bang, chuyển từ đối đầu sang hoà hảo đã và đang thực sự có ýnghĩa trong việc góp phần giữ vững độc lập, chủ quyền của quốc gia dân tộc

Nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm cũng là một cách bày tỏ lòng tri ân và tráchnhiệm của hậu thế đối với quá khứ và hiện tại của dân tộc, là một cách giáo dụclòng tự hào và ý thức đối với thế hệ trẻ Đồng thời qua đó thể hiện sự kết nối giữaquá khứ với hiện tại Hiện tại soi sáng cho quá khứ, quá khứ là nền tảng của hiệntại Đó cũng là một trong những đặc trưng của bộ môn lịch sử

Trên đây là những lý do cắt nghĩa để tôi chọn đề tài " Ngô Thì Nhậm với việc xây dựng vương triều Quang Trung", làm luận văn tốt nghiệp Hy vọng đề tài sẽ là

một đóng góp nhỏ góp phần soi sáng bức tranh quá khứ; góp phần tái hiện đầy đủchân dung, sự nghiệp của một con người, một nhân vật lịch sử - Ngô Thì Nhậm -

đã có những đóng góp lớn lao đối vương triều Quang Trung

2 Lịch sử vấn đề

Nghiên cứu về Quang Trung - Nguyễn Huệ và vương triều của ông cuối thế

kỷ XVIII từ lâu đã được giới nghiên cứu trong nước, các học giả nước ngoài rấtquan tâm Tuy nhiên, nghiên cứu về các danh tướng, các nhân vật đặc biệt liênquan tới sự nghiệp của Vương triều Quang Trung để đánh giá một cách đầy đủ, hệthống công lao, đóng góp của họ trong một giai đoạn lịch sử nhất định thì chưaphải là nhiều Khi xét về công lao của Ngô Thì Nhậm trên phương diện lịch sử thìkhông thể tách rời phong trào Tây Sơn và người anh hùng Quang Trung - NguyễnHuệ Và việc nghiên cứu về danh nhân Ngô Thì Nhậm đối với vương triều QuangTrung cuối thế kỷ XVIII vẫn còn đang tiếp tục

Trong quá trình thực hiện đề tài, trước hết là việc tập hợp tư liệu, thấy rằng:Các nguồn tư liệu chính về Ngô Thì Nhậm được đề cập, tập hợp nhiều trong lĩnhvực văn học - những trước tác đồ sộ của ông đã để lại cho hậu thế - và trên cáclĩnh vực khác như tư tưởng, quân sự, ngoại giao thông qua các công trình nghiêncứu của nhiều tác giả Mặt khác, một số vấn đề nội dung mà đề tài tập trungnghiên cứu đã được nhiều bài viết, cuốn sách đề cập ở các góc cạnh, phương diệnkhác nhau

Trước hết là nguồn tư liệu về Quang Trung - Nguyễn Huệ và phong tràoTây Sơn - một trong những cơ sở để nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm Có nhiều công

trình nghiên cứu, nhưng đáng lưu ý là cuốn “Quang Trung anh hùng dân tộc 1788

- 1792" của tác giả Hoa Bằng Hoàng Thúc Trâm, được Nhà xuất bản Văn hoá

Thông tin ấn hành năm 1998 Cuốn sách là một công trình sử liệu kỳ công và cógiá trị mà tác giả đã giới thiệu cho bạn đọc biết về sự nghiệp của trang anh hùng

“áo vải” Điều đáng quý đối với những ai muốn nghiên cứu về vương triều Quang

Trung là ở chỗ tác giả đã khai thác, sử dụng được một khối lượng tư liệu vừaphong phú vừa mới mẻ mà nhiều nhà nghiên cứu đương thời không tiếp cận được

Đọc “Quang Trung anh hùng dân tộc” chúng ta được biết những nguồn tư liệu

gốc như các văn kiện bang giao, các biểu, sớ, các bản điều trần về vấn đề nội trị doNgô Thì Nhậm viết trong thời kỳ cộng tác với Quang Trung Qua đó, công lao to

lớn của Ngô Thì Nhậm đã được khẳng định ở một số phương diện nhưng chưa trởthành những vấn đề mang tính khái quát, hệ thống về vai trò của người văn thần họNgô này đối với triều Quang Trung

Cuốn “Nhà Tây Sơn” của hai tác giả Quách Tấn - Quách Giao được Nhà

xuất bản Trẻ ấn hành năm 2000, đã ghi chép chuyện xảy ra trong lịch sử về mộtthời đại vẻ vang của dân tộc Bên cạnh những chi tiết về ba anh em Tây Sơn thìchân dung của tướng võ, quan văn đã giúp nhà Tây Sơn xây dựng sự nghiệp cũngđược nói đến ở đó, chân dung nhân vật Ngô Thì Nhậm với những đóng góp của

ông cho vương triều Quang Trung đã được nói đến nhưng chưa đầy đủ và rõ nét.

Ngô Thì Nhậm là một danh nhân nổi tiếng đất Bắc Hà với một di sản thơvăn rất đồ sộ và phong phú Tiếp bước nghiên cứu Ngô Thì Nhậm của những

người đi trước, Viện nghiên cứu Hán nôm đã cho xuất bản bộ “Ngô Thì Nhậm

toàn tập”, nhằm giới thiệu đầy đủ hơn về di sản thơ văn mà Ngô Thì nhậm đã để

lại cho chúng ta “Ngô Thì Nhậm toàn tập” là một công trình khoa học công phu

và có giá trị của nhiều tác giả, do Lâm Giang chủ biên Công trình không viết dướidạng sử liệu nhưng với sự kỳ công sưu tầm, tập hợp các trước tác bao gồm văn,văn xuôi, thơ của Ngô Thì Nhậm qua các thời kỳ, theo tuần tự thời gian đã trởthành nguồn tư liệu gốc vô cùng quan trọng để các nhà nghiên cứu căn cứ, làm cơ

sở, tiếp tục tìm hiểu về nhân vật Ngô Thì Nhậm theo các phương diện khác nhau

Trong quá trình tập hợp tư liệu nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm, bản thân thấyrất đáng lưu ý và trân trọng những đóng góp của tác giả Trần Thị Huyền Trang -người có nhiều bài viết liên quan trực tiếp tới con người, sự nghiệp của Ngô Thì

Nhậm Nổi bật với các bài viết: “Nguyễn Huệ và sự định vị nhân cách thời đại”

đăng trên báo Bình Định năm 2004 Đặc biệt, trong Tạp chí Xưa & Nay, số Tết

Kỷ Sửu năm 2009 tác giả lại có bài: “Quang Trung nhìn từ cuộc đời Ngô Thì

Nhậm” Từ các công trình nghiên cứu của tác giả, ta thấy cuộc đời, sự nghiệp của

một bậc anh hùng đã gắn liền với một trí tuệ lỗi lạc Soi vào cuộc đời của ngườinày để nhìn thấy giá trị, tư chất của người kia Với ngòi bút sắc sảo và tâm huyếtnghiên cứu của tác giả đã cho chúng ta một cách nhìn nhận, tiếp cận mới khi

nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm: hiểu về Ngô Thì Nhậm thông qua một tài năng kiệt

xuất như Quang Trung - Nguyễn Huệ Trên “những nẻo đường quanh co của số

phận” khi trở về với Quang Trung, thì một Ngô Thì Nhậm - vị quân sư số một của

Quang Trung lại chưa được bộc lộ đầy đủ, đúng tầm trong các nghiên cứu của tácgiả

Nghiên cứu trực tiếp về Ngô Thì Nhậm trên thực tế đã có nhiều công trình

có giá trị của các tác giả Tiêu biểu là các nghiên cứu của GS.TS Mai Quốc Liên,

GS Cao Xuân Huy đã có nhiều công trình nghiên cứu trực tiếp về Ngô Thì Nhậm

Đáng chú ý nhất là 4 quyển sách công phu và có giá trị, nhan đề Ngô Thì Nhậm tác

phẩm, do Trung Tâm Nghiên Cứu Quốc học - Nhà xuất bản Văn học ấn hành tạiViệt Nam năm 2001 của tác giả Mai Quốc Liên Theo GS.TS Mai Quốc Liên:

"Ngô Thì Nhậm là nhà văn hoá bậc nhất của thể kỷ XVIII, thể kỷ của những rung chuyển xã hội và lịch sử, thế kỷ tạo ra những con người khổng lồ của lịch sử văn hoá Ông là nhà chính trị, nhà văn hoá… đã có những đóng góp lớn lao trong một thời điểm bi thương và hào hùng của lịch sử" Đọc Ngô Thì Nhậm tác phẩm chúng

ta thấy được tổng thể một Ngô Thì Nhậm xuất sắc trên nhiều phương diện, nhưng

là một Ngô Thì Nhậm của riêng triều Quang Trung, gắn liền với sự xác lập, tồn tại

và chói sáng của triều đại này một thời thì nhiều vấn đề chưa được giải quyết một

cách thoả đáng GS Vũ Khiêu có bài viết “Ngô Thì Nhậm” đăng tại Tạp chí

Thăng Long Hà Nội ngàn năm, số 12 năm 2003 Từ việc nghiên cứu những trangsách cũ viết về Ngô Thì Nhậm, qua văn thơ của Ngô Thì Nhậm, tác giả đã pháchoạ những nét rất đậm đà và rực rỡ về toàn bộ cuộc đời Ngô Thì Nhậm Có thểnói, tác giả Vũ Khiêu đã giúp người đọc có được hiểu biết khá đầy đủ và toàn diện

về cuộc đời, sự nghiệp của Ngô Thì Nhậm Tuy nhiên sự thăng hoa nhất của sựnghiệp Ngô Thì Nhậm, những đóng góp đầy đủ và toàn diện nhất của Ngô ThìNhậm là dưới triều Quang Trung thì chưa được tác giả đi sâu, phân tích một cáchthoả đáng

Bên cạnh đó còn có nhiều công trình nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm trên các

bình diện như: tư tưởng, chính trị, văn hoá, ngoại giao Nổi bật là bài viết “Ngô

Thì Nhậm - Nhà tư tưởng lỗi lạc của thời kỳ biến loạn xã hội” được in trong cuốn

“Lịch sử tư tưởng Việt Nam” tập 1 do PGS Nguyễn Tài Thư chủ biên, Nhà xuất

bản Khoa học Xã hội Hà Nội, năm 1993 Tiếp theo là “Ngô Thì Nhậm - Con người

và sự nghiệp”, Ty văn hoá Hà Tây xuất bản năm 1972 được tác giả Chương Thâu

Trích biên soạn trong cuốn “Góp phần tìm hiểu một số nhân vật lịch sử Việt

Nam”, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia phát hành Từ sự nghiên cứu của các tác

giả trên, chứng tỏ Ngô Thì Nhậm là một “hiện tượng độc đáo” trong lịch sử tư

tưởng Việt Nam - thế kỷ XVIII Tuy nhiên, các công trình trên mới dừng lại ở việcphân tích, lý giải các tư tưởng của Ngô Thì Nhậm Các tư tưởng tiến bộ đó đượcthể hiện như thế nào khi Ngô Thì Nhậm về với Quang Trung, cộng tác với Vươngtriều Quang Trung thì chưa được các tác giả minh chứng, làm rõ

Ngoài ra, một số lượng sách báo và các bài viết có liên quan rải rác đến nội

dung của đề tài như: “Hỏi đáp về khởi nghĩa Tây Sơn”, Nhà xuất bản Quân đội nhân dân phát hành năm 2008 “Danh tướng Việt Nam”, tập 3 của tác giả Nguyễn Khắc Thuần, Nhà xuất bản Giáo dục, tái bản lần thứ 5, năm 2003; “Những khám

phá về hoàng đế Quang Trung” của Đỗ Bang, Nhà xuất bản Văn hoá Thông tin,

Hà Nội năm 2006; “Quang Trung - Nguyễn Huệ, con người và sự nghiệp” củagiáo sư Phan Huy Lê, Sở Văn hoá Thông tin Bình Định phát hành năm 2003; Cácbài viết về “nước cờ Tam Điệp” của tác giả Nguyễn Xuyến và một số tác giả khác;

“Tư tưởng của Ngô Thì Nhậm về con người và giáo dục con người” đăng trên Tạp

chí Triết học, tháng 7 năm 2006 của tác giả Nguyễn Bá Cường, "Ngô Thì Nhậm:

1746 - 1803" của tác giả Nguyễn Duy Chính đã đánh giá lại một số vấn đề liên

quan trực tiếp đến tư cách chính trị của Ngô Thì Nhậm Đó là những nguồn tưliệu cần thiết để giúp tôi có cái nhìn tổng thể sâu sắc hơn đối với vấn đề mà đề tàinghiên cứu

Nói tóm lại, nghiên cứu về Ngô Thì Nhậm đã có rất nhiều công trình trênnhiều phương diện có giá trị sâu sắc Đó cũng là sự tôn vinh của hậu thế đối vớicác bậc danh nhân như Ngô Thì Nhậm Nhưng vấn đề là ở chỗ: Ngô Thì Nhậm là

một "bề tôi mới" của Nguyễn Huệ, một danh thần của triều đại Quang Trung và

những cống hiến của ông cho triều đại này thì chưa có công trình nghiên cứu nàotrình bày một cách đầy đủ Đặc biệt, những cống hiến to lớn có tầm quan trọng đốivới việc hình thành và củng cố vương triều Quang Trung của Ngô Thì Nhậm thìcác công trình nghiên cứu chưa đề cập một cách thoả đáng Công trình nghiên cứucủa chúng tôi nhằm góp phần bổ khuyết những vấn đề trên.

Nói cách khác, chúng tôi cũng nghiên cứu Ngô Thì Nhậm nhưng ở phươngdiện Ngô Thì Nhậm là một nhân vật lịch sử, có công lao to lớn trong việc hìnhthành và củng cố vương triều Quang Trung cuối thế kỷ XVIII

Luận văn này, một mặt là sự kế thừa các thành tựu của nhiều học giả đitrước, mặt khác là sự cố gắng giải quyết những gì mà còn bỏ ngỏ hoặc chưa thấuđáo khi nói về danh nhân - nhân vật lịch sử Ngô Thì Nhậm

3 Đối tượng, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu

Như đề tài luận văn chỉ rõ, đối tượng nghiên cứu của luận văn là " Ngô Thì

Nhậm với việc xáy dựng vương triều Quang Trung" Như vậy, nhiệm vụ nghiên

cứu của luận văn là tập trung vào sự nghiệp của Ngô Thì Nhậm đối với việc xâydựng, củng cố vương triều Quang Trung từ năm 1788 đến 1792 Cụ thể, trongluận văn đã tập trung nghiên cứu và làm rõ: những chuyển biến về tư tưởng, nhậnthức đến quyết định dứt khoát đi theo Tây Sơn - Nguyễn Huệ, đặc biệt là nhữngđóng góp xuất sắc của Ngô Thì Nhậm trên các phương diện quan trọng như: chínhtrị, quân sự và ngoại giao trong việc xây dựng, củng cố vương triều Quang Trung

Để có cơ sở so sánh, đánh giá một cách khách quan và có tính thuyết phục,luận văn không thể không đề cập đến bối cảnh lịch sử của quốc gia phong kiến ĐạiViệt nửa cuối thế kỷ XVIII; gia đình, dòng họ Ngô Thì và con đường quan lộ củaNgô Thì Nhậm dưới thời vua Lê chúa Trịnh

Để làm rõ vai trò của Ngô Thì Nhậm đối với vương triều Quang Trung,chúng tôi đã tập trung đi sâu, nghiên cứu khả năng tập hợp lòng người, những kếsách sáng suốt, tuyệt vời về quân sự, ngoại giao của Ngô Thì Nhậm góp phần xâydựng và củng cố vương triều Quang Trung trở nên vững mạnh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Đề tài tập trung nghiên cứu những hoạt động của Ngô Thì Nhậm từ khiNguyễn Huệ ra Bắc Hà lần thứ hai năm 1788 đến khi vương triều Quang Trung kếtthúc và chỉ tập trung xung quanh vấn đề hình thành, củng cố vương triều QuangTrung Ngoài ra, đề tài còn nghiên cứu một số hoạt động của Ngô Thì Nhậm dướitriều Lê- Trịnh để làm đối sánh

Đề tài không cắt ngang nghiên cứu tách bạch Nghiên cứu về đóng góp củaNgô Thì Nhậm gắn liền quá trình xác lập và cũng cố vương triều Quang Trung,chúng tôi đặt trong cả một giai đoạn lịch sử mang tính thống nhất và liền mạch

4 Nguồn tài liệu và phương pháp nghiên cứu

4.1 Luận văn được thực hiện dựa trên những nguồn tư liệu chủ yếu sau đây

- Tư liệu trong thư tịch cổ Việt Nam

- Tư liệu từ di sản thơ văn của Ngô Thì Nhậm: Ngô Thì Nhậm toàn tập, (5

tập)

- Tư liệu qua quá trình xác minh, đối sánh…

- Tư liệu là những ấn phẩm của của nhiều nhà nghiên cứu, gồm: sách, bài,báo, tạp chí liên quan đến nội dung nghiên cứu của đề tài

- Tư liệu được hậu duệ đời sau con cháu Ngô Thì Nhậm lưu giữ: tộc phả, giaphả, văn bia

- Cuối cùng là những công trình của nhiều nhà nghiên cứu, các tác giả ViệtNam, gồm các loại sách chuyên sâu về lịch sử Việt Nam, những kiến thức mangtính phổ thông của lịch sử dân tộc

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Về phương pháp luận: Để giải quyết những vấn đề do đề tài đặt ra, chúng

tôi dựa vào chủ nghĩa duy vật biện chứng, đặc biệt là chủ nghĩa duy vật lịch sử.Chúng tôi đã sử dụng triệt để quan điểm sử học Mácxít nhằm đánh giá khách quan,không quá thiên kiến hay khiên cưỡng những đóng góp của Ngô Thì Nhậm đối vớivương triều Quang Trung Quan điểm sử học Macxít cũng chỉ là kim chỉ nam để

chúng tôi xử lý nguồn tư liệu được các sử gia phong kiến biên soạn, trên tinh thầnkhoa học, đảm bảo tính lịch sử.

Về phương pháp cụ thể: Trong luận văn chúng tôi chủ yếu sử dụng phương

pháp lịch sử, lôgíc lịch sử, phương pháp đối chiếu so sánh, phương pháp liênmôn… với mục đích khôi phục lại một cách chân thực, khách quan bức tranh tổngthể về một danh thần của vương triều Quang Trung - Ngô Thì Nhậm - trong việcxây dựng, củng cố vương triều này

5 Đóng góp của luận văn

Theo chúng tôi, luận văn có những đóng góp chính sau đây:

5.1 Đây không phải là công trình đầu tiên nghiên cứu về danh nhân NgôThì Nhậm, nhưng là công trình đầu tiên dưới dạng một luận văn chuyên ngành, đisâu nghiên cứu danh nhân lịch sử Ngô Thì Nhậm Là luận văn đầu tiên dựng lạimột cách có hệ thống bức tranh mang tính tổng thể, toàn diện về những đóng gópcủa danh nhân Ngô Thì Nhậm đối với vương triều Quang Trung Luận văn đã

khẳng định Ngô Thì Nhậm là một danh thần có nhiều đóng góp quan trọng và

toàn diện đối với vương triều Quang Trung.

5.2 Luận văn không dừng laị việc mô tả, khôi phục lại bức tranh quá khứ

mà bước đầu đi sâu tìm hiểu, phân tích, lý giải quyết định thức thời, hợp thế củaNgô Thì Nhậm khi ông đến với Tây Sơn - Nguyễn Huệ, góp phần khẳng định sự đitrước, vượt xa về tư tưởng của ông so với các trí thức đương thời

Luận văn còn đi sâu nghiên cứu tính đúng đắn, giá trị của kế hoạch chuyểnquân về Tam Điệp- Biện Sơn của Ngô Thì Nhậm, tạo thế và lực để Quang Trungchiến thắng quân Thanh

Đặc biệt luận văn đã đi sâu nghiên cứu các chính sách ngoại giao thân thiện,mềm dẻo nhưng sắc sảo của Ngô Thì Nhậm đã giúp vương triều Quang Trungtránh họa binh đao, nối tình hòa hiếu với nhà Thanh, nhằm bảo vệ thành quả vàcủng cố, nâng cao vị thế vương triều Quang Trung

5.3 Luận văn là công trình khoa học, tài liệu tham khảo có giá trị, giúp họcsinh, sinh viên tìm hiểu một số vấn đề về vương triều Quang Trung, về tài năng

dụng người của Quang Trung - Nguyễn Huệ, về vai trò vị trí của các bậc quân sưđối với một vương triều.

5.4 Luận văn là tài liệu tham khảo bổ ích, lý thú cho việc giảng dạy về danhnhân lịch sử Ngô Thì Nhậm - một nhân vật lịch sử có nhiều đóng góp to lớn chomột triều đại, trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động nữa sau thế kỷ XVIII, màđến nay hậu thế chỉ mới biết nhiều về ông trên phương diện văn học Luận văn còn

là tài liệu tham khảo bổ ích những giờ dạy thực địa trên hiện trường lịch sử tại một

số đại phương ở Thanh Hoá, Ninh Bình Cuối cùng, luận văn là một công trìnhkhoa học có giá trị thiết thực, góp phần giáo dục truyền thống của gia tộc, dòng họ

Từ đó thắp sáng thêm niềm tự hào, tinh thần phấn đấu của con cháu dòng họ NgôThì hôm nay trước tấm gương cống hiến, tài năng của ông cha xưa, mà khôngngừng tu dưỡng, học tập, rèn luyện, tích cực tham gia công cuộc xây dựng đấtnước

Chương 3 Đóng góp của Ngô Thì Nhậm trong việc hình thành, củng cố

vương triều Quang Trung

B PHẦN NỘI DUNG

Chương 1 KHÁI QUÁT VỀ BỐI CẢNH LỊCH SỬ, DÒNG HỌ, THÂN THẾ

NGÔ THÌ NHẬM

1.1 Sự khủng hoảng của quốc gia Đại Việt nửa sau thế kỷ XVIII

Vào giữa thế kỷ XVIII, chế độ phong kiến Việt Nam lâm vào khủng hoảngnghiêm trọng cả Đàng trong lẫn Đàng ngoài

Ở Đàng ngoài, tình hình chính trị, kinh tế, xã hội đều không ổn định và đìnhtrệ Về kinh tế, chế độ ruộng đất gần như không thể kiểm soát được Sau khi cáccuộc đấu tranh của nông dân, chúa Trịnh đã đưa ra chính sách ưu đãi bầy tôi cócông trong các cuộc đánh dẹp khởi nghĩa nông dân Theo sử cũ, Chúa TrịnhDoanh cho phép bầy tôi về hàng võ người nào có quân công thì ban cấp cho ruộng

đất Do chính sách ưu đãi này mà số ruộng đất phong cấp cho các công thần lại

nhiều hơn trước, dẫn tới tình trạng cấp phát quá lạm Thậm chí, lợi dụng chínhsách ban thưởng của chúa Trịnh "nhân dân nhiều người mạo nhận quân công…người thật, người giả rối loạn không biết được" Ruộng đất công phục hoá lại rơidần vào tay bọn cường hào, tham quan Cụ thể như ở trấn Lạng Sơn, theo báo cáocủa Ngô Thì Sĩ thì: “ruộng đất một nữa bị bọn gian xảo chuyền tay nhau bán, bọncường hào kiêm tính; một nữa thì bỏ hoang” [48; 328] Đồng thời, theo báo cáo

ruộng, văn tự thất lạc, nên những kẻ cường hào chiếm ruộng của người bình dân,khó xét lắm" Năm 1773, phủ chúa đã có lệnh cấm việc chiếm đoạt ruộng đất củadân nhưng hầu như không có tác dụng Triều đình có sửa đổi nhưng không đủ sứckiểm soát Đúng như nhà sử học Phan Huy Chú nhận xét: "Quy chế ruộng đất cácđời ở Bắc Hà… đại khái là bỏ mặc cho dân xâm chiếm lẫn nhau" [48; 328]

Bên cạnh đó, thiên tai, mất mùa, đói kém diễn ra liên miên ở các trấn ởĐàng ngoài Nạn vỡ đê xẩy ra trầm trọng Công tác đắp mới, tu bổ đê điều khôngđược chính quyền quan tâm thích đáng, hoàn toàn bị động Nhà nước chỉ còn biếtdựa vào lòng hảo tâm của nhà giàu để có tiền tu bổ thêm đê điều Hết lũ lụt lại hạnhán Sử Cương mục của triều Nguyễn chép nhiều năm bị hạn hán nghiêm trọnglàm mất mùa như năm 1768 "… giá gạo cao vọt, dân trong kinh kỳ và 4 trấn bị đói

to, thây chết nằm liền nhau" Khắp nơi, xóm làng trở nên tiêu điều, phiêu tán TheoNgô Thì Sĩ, trong số 9668 làng xã ở đồng bằng Bắc Bộ đã có đến 182 xã phiêu tánhoàn toàn, 443 xã phiêu tán phần lớn, 373 xã phiêu tán vừa hoặc phải nhập vào xã

khác… “Khâm định Việt sử thông Giám cương mục” cũng chép về cảnh sinh hoạt

của dân chúng hồi cuối Lê: "Mùa thu, năm Bính Thân (1776), đại hạn đồng ruộngcháy khô, nhà nông không sao làm được cộng việc đồng áng Những người nghèokhó hết qua cửa quyền nọ lại đến nhà sang kia không sao kiếm được một chỗ làmthuê, làm mướn Vì thế, trộm cướp nổi lên như rươi, khuấy nhiễu dân dã, làm cho

người ta không sống yên được".

Đã thế Trịnh Sâm còn ráo riết bòn rút, bóc lột nhân dân thậm tệ Năm 1773,Sâm sai sửa lại hộ tịch để tra xét đúng số dân đinh mà đánh thuế, không ai đượcsót Lợi dụng cơ hội đó, bọn nịnh thần của Sâm đã "trích phát được hơn 4000 mẫuruộng lậu thuế ở miền duyên hải lộ Sơn Nam, bắt đăng ngạch nộp thuế tất cả, nhândân rất oán" [1; 403] Mặt khác, cần tiền để phục vụ cho việc dụng binh của TrịnhSâm đi đánh họ Nguyễn nên "Trịnh Sâm càng bóc lột già" [1; 403] Khởi nghĩanông dân lại tiếp tục bùng nổ Năm 1778, nông dân đồng bằng ven biển Trung Bộ

do các thủ lĩnh Thục Toại, Nguyễn Kim Phẩm, Trần Xuân Trạch cầm đầu đã nổiđậy đánh phá An Quảng rồi kéo xuống huyện Giao Thuỷ (Nam Định) Trấn thủ

Sơn Tây là Ngô Đình Hoành đã lệnh đem quân xuống đàn áp, bị nghĩa quân đánhcho thảm bại Năm 1785, một cuộc khởi nghĩa lớn do Thiêm Liêm cầm đầu lại nổ

ra ở An Quảng, kéo dài đến lúc quân Tây Sơn ra Bắc Ở Thái Bình, các vùngthượng du phía Bắc, nhiều cuộc khởi nghĩa cũng nổ ra, gây cho quân triều đìnhnhiều thiệt hại Có thể nói, lúc này triều đình và nhân dân đã đứng ở hai đầu chiếntuyến; nhân dân vừa là đối tượng bị bóc lột, vừa là đối tượng bị đàn áp của triềuđình

Về tình hình chính trị, nội bộ chính quyền Lê - Trịnh ngày càng mâu thuẫntrầm trọng Sự khủng hoảng trước hết thể hiện ở sự phá vỡ cơ chế 2 chính quyềncùng song song tồn tại: vua Lê - chúa Trịnh Năm 1767, Trịnh Doanh chết, con làTrịnh Sâm lên thay, chuyên quyền và tàn bạo Vừa lên chuyên chính, Trịnh Sâm

đã cùng với bọn hoạn quan Hoàng Ngũ Phúc âm mưu vu tội cho Lê Duy Vĩ để bắtgiam rồi giết chết, khiến nhiều người bất bình Mặt khác, nội bộ Trịnh ngày càngtrở nên bê bối Em Trịnh Sâm là Trịnh Lệ mưu giết anh để cướp ngôi, đã bị bỏngục Sâm giết Đệ cùng đồng đảng là Phạm Huy Cơ Sâm say mê Đặng Thị Huệ,

bỏ bê việc triều chính Ngôi thế tử chưa được phân khiến trong triều, ngoài trấnlòng người li tán, chia thành bè cánh Được Trịnh Sâm sủng ái nên mọi công việctrong triều đều do Đặng Thị Huệ và phe cánh sắp đặt, kể cả việc lập thế tử choTrịnh Cán (con trai của Đặng Thị Huệ) Các thế lực của phe phái Đặng Thị Huệđược dịp nắm hết quyền hành Em trai Đặng Thị Huệ cũng nhân đó cậy thế làmcàn, khiến kinh thành náo động Loạn quyền, loạn luật đã xẩy ra trong phủ chúa

Năm 1782, Trịnh Sâm chết, Trịnh Cán được nối ngôi chúa, được lập làmĐiện đô vương, nhưnng thực chất mọi công việc, quyền hành đều do Hoàng ĐìnhBảo chuyên chính Quân Tam phủ bất bình, mưu nổi dậy Dựa vào lòng bất bìnhcủa mọi người, Trịnh Khải liên kết với ưu binh khởi sự, giành lại ngôi chúa TrịnhKhải nhờ ưu binh mà được lên ngôi nên càng ưu đãi chúng Được cậy thế, quânTam phủ thả sức tung hoành, như sử cũ đã nhận xét: "Từ đấy quyền bính về tayquan sĩ, chúng uy hiếp, áp bức bọn quan lại, động một tý là doạ sẽ phá nhà, giếtchết Thậm chí đến việc thay đổi tướng tá văn ban, võ ban đều do miệng quân sĩ

nói ra mới xong được" Phủ chúa trở nên rối loạn: quân lính cậy công mà coithường pháp luật, sinh thói kiêu căng, chúng còn kéo nhau đi cướp bóc, phá pháchcác phố phường, không ai chế ngự nổi Nhân dân gọi đó là loạn kiêu binh

Có thể nói, cục diện nhà Trịnh đã suy vong cực độ Và "loạn kiêu binh" đãđánh dấu sự tan rã của thế lực này, đồng thời hình thành một cục diện đối lập lớngiữa nhân dân và quân sĩ, "quân và dân coi nhau như kẻ thù" Trong cục diện đó,dòng họ Lê tìm cách nâng cao uy thế, mong có ngày khôi phục địa vị xưa Nhưvậy, vào nửa sau thế kỷ XVIII, khắp nơi ở Đàng ngoài, kinh tế, chính trị, xã hộiđều lâm vào khủng hoảng

Ở Đàng trong tuy các chúa Nguyễn vẫn giữ tình trạng ổn định của xã hộitrong một thời gian khá dài, nhưng rồi những mâu thuẫn cố hữu của chế độ phongkiến không thể che dấu, khiến Đàng trong cũng lâm vào khủng hoảng trầm trọng.Đặc biệt từ sau khi chúa Nguyễn Phúc Khoát chết năm 1765, giai cấp thống trịĐàng Trong lại càng trở nên suy đốn Trải qua 8 đời chú, đến đây các vương triềuchúa Nguyễn lại bị nạn quyền thần lộng hành

Quyền thần Trương Phúc Loan đã mưu lập Nguyễn Phúc Thuần mới 12 tuổilên ngôi chúa, tự tôn mình là Quốc phó, chuyên chế bạo ngược, lũng đoạn triềuchính Những kẻ thân cận của Trương Phúc Loan nắm giữ mọi chức vị trong triều

Hai con trai của Phúc Loan đều lấy công chúa họ Nguyễn và giữ chức Chưởng

quản và Cai cơ Bấy giờ trong trong triều họ Nguyễn chia ra hai phe: một bên là

Trương Phúc Loan cùng bọn tôi tớ tay chân, phần nhiều là bọn xu thời dua nịnh,một bên là phe tôn thất, tức bọn quý tộc cũ bị phe quyền thần đàn áp nên chỉ imhơi lặng tiếng để cầu thoát thân

Không chỉ thao túng về chính trị, Trương Phúc Loan còn nắm giữ cả nguồntài chính của Đàng Trong Các nguồn thu lớn của Đàng Trong đều do Phúc Loanthu và chỉ nộp cho Nhà nước một khoản rất nhỏ Tệ nạn tham ô tham nhũng, ănchơi vô độ trở nên phổ biến trong triều thần Trương Phúc Loan là kẻ tiêu biểunhất cho sự tham lam, bạo ngược và biển lận của tầng lớp quan lại ở Đàng Trongthời kỳ suy thoái Phúc Loan hàng năm tham nhũng hàng chục vạn quan tiền, bán

quan, buôn tước, bày ra nhiều cách để vơ vét Vàng bạc, châu báu, gấm vóc, lụa là,

ngựa trâu thì nhiều không kể xiết "Mỗi năm Phúc Loan bắt binh lính phải nộp đến

5 gánh nặng dây mây để làm lạt thay những chuỗi tiền cũ Có khi nhà bị lụt phải phơi vàng trên chiếu mây sáng chói cả sân" [1; 410] Trong triều từ khi Nguyễn Cư

Trinh vốn là người cương trực chết đi thì không còn ai dám ngăn cản những việclàm vô lối của Phúc Loan Các đại thần cũng bê tha không kém, như: Nguyễn Hãnsuốt ngày đêm say rượu, Nguyễn Nghiễm có tới 120 vợ lẽ, nàng hầu, …Và cứ thế,

số quan lại tăng lên không ngừng chỉ với mục đích là đốc thúc thuế khoá, bóc lột,

vơ vét của dân Đến cuối thế kỷ XVIII, bộ máy Nhà nước quân chủ quan liêu ởĐàng Trong đã trở thành bộ máy ăn bám vô cùng nặng nề, một gánh nặng đè lênđầu nhân dân lao động

Tình hình kinh tế, xã hội ở Đàng Trong cũng lâm vào khủng hoảng Chínhsách khuyến khíh khai hoang ruộng tư và chính sách tự do mua bán ruộng đất củacác chúa Nguyễn đã tạo điều kiện cho sự tích tụ ruộng đất vào tay địa chủ, quanlại Tình trạng nông dân không có ruộng diễn ra trầm trọng

Chính sách thuế khoá của chúa Nguyễn đã làm cho cuộc sống của nông dânngày càng khổ cực Ngoài tô thuế đối với ruộng đất còn có nhiều thứ thuế khácđều được thu bằng tiền hoặc bằng hiện vật Thời bấy giờ, Quảng Nam được coi làtrung tâm kinh tế, văn hoá bậc nhất ở Đàng Trong Chính sự trù phú đó mà ĐàngTrong trở thành trung tâm bóc lột của tập đoàn phong kiến Đàng Trong nửa cuốithế kỷ XVIII Ở đây các thứ thuế má cực kỳ nặng nề, phiền nhiễu Đối với mọi thứthuế khác, người dân Quảng Nam cũng phải chịu nặng nề hơn cả Theo Lê Quý

Đôn, thì: "mỗi trường thu thuế có tới vài ba mươi người đốc thúc, tra khảo… lại

còn truy hỏi… cố tình thêm bớt, sinh sự làm khổ dân” Đối với các thuyền buôn

ngoại quốc và thuyền buôn nội địa bọn chúa tôi nhà Nguyễn đánh thuế rất nặng,tàu buôn các nước vào buôn bán tại các cảng thị ở Đàng Trong thưa thớt dần Mặtkhác, các ngành thủ công và thương nghiệp cũng bị kìm hãm Vua, tôi tìm đủ cách

để chiếm đoạt của dân dân tình thì phải làm ra vẻ nghèo nàn hơn thực tế, chôn cấttài sản để khỏi bị hành hạ Từ đó, việc trao đổi buôn bán sút kém nghiêm trọng

Nạn tiền hoang vào cuối thế kỷ XVIII càng đẩy mạnh thêm nguy cơ suy sụpcủa nền kinh tế Đàng Trong Lúc đầu nhà nước giữ độc quyền đúc tiền, rồi sau đólại cho phép những người có quyền thế giàu có được mở lò đúc tiền Đúc tiền trở

thành một nghề kinh doanh thu lãi Đặc biệt khi Đàng Trong "buộc phải dùng kẽm

để đúc tiền " [32; 411] mà " lấy đồng tiền kẽm thì chóng hư… cho nên dân đua nhau

chứa thóc mà không chứa tiền" (theo Dật sĩ Ngô Thế Lân) Trước tình hình đó, dân

Gia Định nhiều thóc không bán lấy tiền mà thương nhân cũng không muốn đổihàng hoá lấy tiền kẽm Đồng tiền mất giá, không thể lưu thông Do vậy, buôn bánkhông thông, thóc gạo miễn Nam không ra được Thuận Quảng, làm cho giá gạo ởđây cao vọt lên chưa từng có

Nhà nước đã bỏ lơi chức năng chăm lo đến nông nghiệp, lũ lụt, hạn hánthường xuyên xẩy ra Ruộng đồng hoang hoá ngày càng nhiều Đói kém xẩy ra làđiều không tránh khỏi Năm 1752, một nạn đói lớn, dân bị chết đói rất nhiều Từnăm 1769, trong khoảng 4 - 5 năm liền, đói kém diễn ra liên miên

Nông dân đã trở thành nạn nhân của thiên tai và các chính sách bóc lột nặng

nề Cuộc sống của người dân vô cùng cực khổ Nhiều cuộc bạo động vũ trang đãnổi lên, trong đó nổi lên cuộc bạo động của "chàng Lía" ở Quy Nhơn (Bình Định).Hành động chủ yếu của nghĩa quân là cướp của nhà giàu, lấy thóc gạo, của cải chiacho người nghèo Cuối cùng cuộc khởi nghĩa bị dập tắt Tuy nhiên những mâuthuẫn chất chứa trong xã hội Đàng trong đã lên đến đỉnh điểm Chế độ phong kiếnĐàng trong bước vào giai đoạn suy tàn, chuẩn bị cho một cuộc khởi nghĩa nông dân

vĩ đại, tạo ra những đổi thay to lớn về sau

Tóm lại, cuối thế kỷ XVIII, quốc gia phong kiến Đại Việt lâm vào khủnghoảng trầm trọng Đất nước tiếp tục bị chia cắt Giai cấp thống trị ở hai miền đấtnước đều thối nát, ươn hèn Quảng đại dân chúng trong cả nước cùng cực Điều đó

sẽ "không sao tránh khỏi một cuộc biến cách lớn" [37; 28] nhằm thay đổi thờicuộc Cuộc biến cách đó sẽ tạo ra những đổi thay lớn đối với vận mệnh quốc giadân tộc, tạo ra những bước ngoặt lớn trong cuộc đời của nhiều sĩ phu đương thời,trong đó có Ngô Thì Nhậm

1.2 Ngô Thì Nhậm: gia tộc và thân thế

1.2.1 Dòng họ Ngô - dòng họ danh gia vọng tộc đất Bắc Hà

Dòng họ Ngô đến lập nghiệp tại Tả Thanh Oai đã nhiều đời nhưng Ngô Giathế phả cũng chỉ coi từ đời cụ Phúc Cơ (khoảng đầu thế kỷ XVI) là người mở đầucho dòng họ Ngô ở Tả Thanh Oai Năm Giáp Ngọ, cháu đời thứ 12 là Ngọ Phong,họp họ xin đặt thụy hiệu tôn làm Triệu tổ

Đời thứ 2 là cụ Mỹ Đức, giữ chức Cao Sơn cục chính trưởng

Đời thứ 3 là cụ Hoàng Nghị, tự Minh Dực tướng quân

Đời thứ 4 là cụ Cẩn Tiết, Nho sinh trúng thức Bắt đầu từ đây dòng họ Ngôchia ra làm 2 chi Giáp và chi Ất Ngô Thì Nhậm thuộc chi Giáp

Ngô gia thế phả ghi chép được 15 đời Theo Cao tổ Ngọ Phong công viết:

"Từ cụ Cẩn Tiết trở về sau, đời đời giữ việc đao bút, vừa cầy vừa học… từ nghềlàm Lại đổi ngay sang nghiệp Nho, rồi văn chương của họ ta kế tiếp nhau nổi danhthiên hạ từ đấy" [16; 559 - 560] Đời nào cũng có người đỗ đạt, làm quan trongtriều hay ngoài nội

Từ đời thứ 5 trong dòng họ Ngô, các cụ tổ khảo đều đỗ đạt thành danh Tổkhảo đời thứ 5 là Ninh Sơn chủ bạ, Ngô quý công, hiệu Phúc Nguyên sinh, thi đỗThư toán, năm Quang Bảo thứ 8 triều Mạc (1551), được bổ chức chủ bạ huyệnNinh Sơn

Tổ khảo đời thứ 6 là Tiến công thứ lang, Ngô quý công, hiệu Khê tiên sinh,

đỗ thư toán, giữ chức Huyện thừa huyện Quỳnh Côi

Tổ khảo đời thứ 7 là Chủ bạ Ngô quý công, hiệu trực thành phủ quân, đỗ thưtoán

Tổ khảo đời thứ 8 là Quốc nhiên học Ngô Quý Công, tự Phúc Diên, hiệu AnTĩnh phủ quân

Tổ khảo đời thứ 9 là Quang tiến thận lộc đại phu, Phụng Tiêu phủ tri trung,tước Thịnh Lộc nam, Ngô quý công, tư Thông Đạt, hiệu Nhã Thực phủ quân, đỗđầu thư toán khoa Tân Mão, được chọn làm chức Nhập thị nội thư tả bộ Binhphiên, sau đó được ban chức Thủ hợp thuỷ sư, Tri trung phủ Phụng Thiên

Thiếu tổ khảo đời thứ 10 là Cận lang Đại uý tự tự thừa Ngô quý công, tựKhiêm Văn, hiệu Đan Nhạc tiên sinh Năm Giáp Ngọ, cụ 36 tuổi đỗ Hương tiến.Năm 56 tuổi làm hồng lô tự ban Năm 64 tuổi làm tri huyện Anh Sơn Năm 82 tuổi

cụ được nhà vua ban tặng là "Kỳ lão"

Tổ khảo thứ 11, Ngô quý công, tự Thuần Mỹ, hiệu Tuyết Trai tiên sinh.Năm 24 tuổi đỗ Hương tiến á nguyên Năm Quý Sưu thi tiến sĩ không đỗ, từ đókhông theo đường khoa cử nữa Cụ mất, được tặng Đặc tiến Kim tử vinh lộc đạiphu, Tuyên Quang đẳng xứ, Tán trị thừa chính sứ ti tham nghị, tước Phong Trạch

bá, tặng thêm Thái bộc tự khanh

Hiển cao tổ đời thứ 12, tước Khánh Diên hầu, Ngô quý công, tự Thế Lộc,hiệu Ngọ Phong tiên sinh, được phong Thượng đẳng phúc thần, ôn bác hậu thành,văn dụ khuông vận, phù đạo xương trạch, hộ quốc bảo dân, hồng liệt Đạivương.Cụ Ngọ Phong là thân sinh của Ngô Thì Nhậm Thủa nhỏ cụ vốn học giỏi

có tiếng, sức học hơn người Năm Mậu Ngọ thi đậu trường quận Năm Quý Hợi đỗđầu thi Hương Về sau thi đỗ Hội nguyên, thi Đình đỗ Hoàng Giáp đình nguyên,được triều đình phong nhiều chức: Đốc đồng Thái Nguyên, Đông các hiệu thư,Hiến sát sứ Thanh Hoa

Hiển tằng tổ khảo đời thứ 13, Ngô tướng công, tự Hy Doãn, hiệu Đạt Hiêntiên sinh, huý Nhậm là một trong nhiều người nổi bật của dòng dọ Ngô Ngô ThìNhậm đỗ Tiến sĩ khoa Ất Mão (1775), được phong: Dực vận công thần, Đặc tiếnkim tử vinh lộc đại phu Thị trung đại học sỹ, Tư quốc tử giám Kiêm Tri mật thư,Hàn lâm viện Thư quốc sử tổng tài, Binh bộ thượng thư

Hiển thiếu Tổ khảo đời thứ 14 là Ngô công, Quốc Tử Giám sinh, tự Tử Thị,hiệu Dưỡng Hiên, thuỵ Trang Nghị tiên sinh, đỗ Hương cống ở Linh Đường

Hiển khảo đời thứ 15 là Văn Lâm cư sỹ, Ngô quý công, tự Cường Phủ, hiệuThanh Xuyên tiên sinh Thủa nhỏ được theo học nhiều người Lớn lên, mấy lần thi

ở trường huyện đều đứng đầu, có thể nối được tiếng thơm của tiên tổ

Không chỉ các cụ ông mà các cụ bà về làm dâu họ Ngô, đức hạnh cũng nổibật không kém Như bà Từ Trang, bà Từ Nghi goá bụa từ tuổi thanh xuân, nhưng

giữ trọn tiết tháo, "trinh khiết, lẫm liệt như băng, như sương" Chính thất của cụNgọ Phong là Nguyễn Thị Quý (bà nội của Ngô Thì Nhậm) cũng được phong tặngThuận Nhân, hiệu Trang chính huy nhân

Trong các đời họ Ngô, nhiều người có học vị cao, có nhiều công lao, thậtđáng trân trọng Trong Bài Tựa Tổng quát về thế phả, cao tổ Ngọ Phong công đãviết: ''Họ Ngô ta là dòng họ có danh tiếng trong nước, do khoa bảng ra làm quanvăn, võ, nổi tiếng từ hơn trăm năm nay, tài ba lỗi lạc, nối đời tốt đẹp, hơn nữa lạigắn bó với nhau…" [16; 559] Riêng dòng họ Ngô Thì là một trong 4 dòng họ ởlàng Tả Thanh Oai có nhiều người, nhiều đời đỗ đại khoa và được đảm nhận cácchức trách quan trọng trong triều như: Ngô Đình Thạc làm Tham tụng (Tể tướng),Ngô Đình Chất, Ngô Thì Nhậm làm Thượng thư, hai người phụng mệnh đi sứ làNgô Đình Thạc, Ngô Thì Nhậm (Chánh sứ sang Thanh, có nhiều đóng góp choviệc ngoại giao của triều Tây Sơn) Ngô Thì Sĩ làm đốc trấn Lạng Sơn, Ngô ĐìnhThạc là Trấn thủ Lạng Sơn, khi thành bị quân phỉ vây, ông chịu chết chứ khôngđầu hàng

Dòng họ Ngô ở Tả Thanh Oai cũng có nhiều người là tiến sĩ Trong số 12tiến sĩ của làng Tả Thanh Oai, dòng họ Ngô có 08 tiến sĩ, đó là: Ngô Tuấn Dị, đỗtiến sĩ năm Chính Hoà 9 (1688) vào năm 33 tuổi; Ngô Vi Thực, đỗ tiến sĩ nămChính Hoà 12 (1691) vào năm 28 tuổi, Ngô Vi Nho, tiến sĩ năm chính Hòa 15(1694) vào năm 35 tuổi, Ngô Đình Thạc, tiến sĩ năm chính Hòa 21 (1700) vào năm

22 tuổi, Ngô Đình Chất, tiến sĩ năm Thái Bảo 2 (1721) vào năm 35 tuổi; Ngô Thì

Sĩ, tiến sĩ năm Cảnh Hưng 27 (1766) vào năm 41 tuổi; Ngô Thì Nhậm, tiến sĩ nămCảnh Hưng 36 (1775), vào năm 29 tuổi; Ngô Điền, tiến sĩ năm Thiệu Trị 1 (1841)vào năm 27 tuổi

Các tiến sĩ họ Ngô đều được trọng dụng và có nhiều công lao, đóng góp chotriều đình Cụ Ngô Đình Thạc sinh năm Mậu Ngọ, trải thăng tới Đặc tiến kim tửvịnh lộc đại phu, Tham tụng, Hộ bộ Thượng thư, Thi kinh diên, Huy quận công, ralàm đốc trấn Lạng Sơn, tuẫn tiết vì nghĩa, mất ở nơi làm quan, được thăng Thiếubảo, cho tên thụy Đôn Nhã; Cụ Ngô Điền tự là Phác Hiên, bổ tri phủ Nam Sách;

Cụ Ngô Đình Chất sinh năm Bính Dần, hiệu Thuận Trai, có công phò vua, đượcphong công thần, vẻ vang cùng đất nước… Nhưng nổi trội nhất là vào đời thứ 12với Ngọ Phong (Ngô Thì Sĩ), Văn Túc (Ngô Thì Đạo) và đời thứ 13 với Hy Doãn(Ngô Thì Nhậm), Học Tốn (Ngô Thì Chí), Dưỡng Hạo (Ngô Thì Trí), Huyền Trai(Ngô Thì Hoàng), Ước Trai (Ngô Thì Hương), Văn Bác (Ngô Thì Du) Các vị trênđây, có vị đỗ đạt làm quan đời Lê, có vị đỗ đạt làm quan đời Nguyễn

Ngọ Phong (Ngô Thì Sĩ), từ một nho sĩ nghèo, do nỗ lực của bản thân mà đỗHoàng Giáp đình nguyên, khoa Bính Tuất, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 27 (1766), làTiến sĩ thời Lê - Trịnh, đồng thời là nhà sử học và nhà thơ Ông được chúa TrịnhSâm mến phục, cho đi làm quan hết ở Thanh Hoá lại đến Nghệ An Ngô Thì Sĩ đã

có nhiều đóng góp trong việc giữ yên và phát triển vùng biên giới Lạng Sơn trongthời gian làm Đốc trấn

Văn Túc (Ngô Thì Đạo) là em Ngô Thì Sĩ (chú ruột Ngô Thì Nhậm), đỗGiải nguyên khoa Hoành từ, khoa Đinh Sửu, niên hiệu Cảnh Hưng thứ 18 (1757),được bổ làm Tri huyện huyện Thụy Anh (Thái Bình), bốn năm sau được bổ chứcĐại lý tự thừa, rồi lại được bổ làm Tri phủ Anh Sơn (Nghệ An)

Học Tốn (Ngô Thì Chí) là em thứ 2 của Ngô Thì Nhậm đỗ Á nguyên hươngtiến, làm quan đến Thiêm thư binh chương sự Khi Lê Chiêu Thống bỏ trốn, ôngcùng đi theo đến Chí Linh (nay là Hải Dương), dâng lên vua bản "Trung hưngsách", bày tỏ cách thức khôi phục lại nhà Lê, tình nguyện giúp vua để thực thi,ngưng không bao lâu ốm chết

Dưỡng Hạo (Ngô Thì Trí) là em thứ 3 của Ngô Thì Nhậm, giữ chức Hữu thịlang Bộ Hộ, được phong tước hầu (Bích Phong hầu)

Huyền Trai (Ngô Thì Hoàng), là em thứ 4 của Ngô Thì Nhậm Dưới triềuTây Sơn, khoa cử bị hạn chế, Huyền Trai phải theo Ngô Thì Nhậm đi ở chùa ởphường Bích Câu, mãi tới khoa Đinh Mão niên hiệu Cảnh Long thứ 6 (1806) mớiđược đi thi và đỗ Tú tài

Ước Trai (Ngô Thì Hương), sau đổi là Ngô Thì Vị, trong Ngô gia thế phảchỉ ghi được bổ chức Tham tri Bộ Lại (tông nhị phẩm), nhưng theo Đại Nam thực

lục ông được vua Gia Long bổ chức Thiêm sự Bộ Lại (chánh ngũ phẩm), hai lầnđược cử đi sứ sang nhà Thanh.

Phan Huy Ích là em rể Ngô Thì Nhậm, một trí thức nổi tiếng thời Tây Sơn.Năm 1775, trong kỳ thi Hội khoa Ất Mùi, ông trúng Hội nguyên, vượt lên trên 17

vị đồng tiến sĩ khác Người đương thời thường khen ngợi gia đình ông: "Họ Ngô 1

bồ tiến sĩ"

Dòng họ Ngô Thì, gia đình Ngô Thì Nhậm không những đã từng đời đời đỗ

đại khoa và nhận tước lộc cao của triều đình mà còn nổi danh với dòng Ngô gia

văn phái Ngô gia văn phái - một tùng thư lớn của dòng họ Ngô Thì ở làng Tả

Thanh Oai, huyện Thanh Trì, Hà Nội, đã để lại một di sản văn, thơ, sử, triết đồ sộ

Là con rể của dòng họ Ngô Thì - tả Thanh Oai, Phan Huy Ích đã tự hào mà nóirằng: "… dòng văn đời đời nối tiếp, tinh hoa đầy rẫy trong văn từ mà bản lĩnh vẫnquy vào đạo lý, rõ ràng phong cách của một đại gia, vẻ đẹp, mùi thơm, liên tiếp,ngọt ngào, rực rỡ Nên gọi là “văn phái" cũng hợp ý cả mọi người, không phảiriêng một nhà mình…" Nổi bật nhất và có nhiều đóng góp nhất trong Tùng thư

là những sáng tác của Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm, Ngô Thì Chí, Ngô Thì Điển…

Riêng Ngô Thì Nhậm, tính từ năm 1761 biên soạn "Nhị thập tất sử toát yếu", đến năm 1800 biên soạn "Trúc Lâm tông chỉ nguyên thanh", đã có tới 20 tác phẩm, bao

gồm các thể loại: thơ, văn xuôi Trước tác và văn phong của các danh nhân các đờitrong gia đình Ngô Thì Nhậm thật là nổi bật Trong bài tựa tập, Phan Huy Ích đãhết lời ca ngợi nhiều người trong gia đình Ngô Thì Nhậm Cụ thể, cụ Ngô Thì Ức(ông nội của Ngô Thì Nhậm) là " tài cao học rộng, người đã mở ra đường lối văn

chương làm vẻ vang cho đời trước" Cụ Ngô Thì Sĩ (bố của Ngô Thì Nhậm) thì

“được núi sông hun đúc, hiểu thấu khí bao la của trời đất, nắm được tinh hoa củasách vở, phong cách hào phóng, hùng hồn, tinh vi, uyên bác…” Tác phẩm củaNgô Thì Sĩ thì "mênh mông như khơi xa, biển cả, chói lọi như mặt trời, ngôi sao,

vẻ thần kỳ dưới ngọn bút thật là siêu việt xưa nay, các sĩ phu bàn đến văn chươngđều coi là bậc hùng bá" Đối với văn phong của Ngô Thì Nhậm thì "có ý tứ diễm

lệ, vừa hàm súc, vừa phóng khoáng càng ra nhiều lại càng hay, bao quát được bách

gia, khu khiển được cửu lưu, tài uyên bác thông đạt trở thành ngọn cờ chót vótgiữa rừng Nho chúng ta".

Ngô gia văn phái, với các tác giả, tác phẩm nổi bật, có giá trị trên nhiều lĩnh

vực, đã trở thành niềm tự hào và xứng đáng là nét văn hoá của dòng họ Ngô Thì

1.2.2 Thân thế của Ngô Thì Nhậm

Ngô Thì Nhậm sinh ngày 11 tháng 9 năm Bính Dần, tức ngày 25 tháng 10năm 1746, tại làng Tả Thanh Oai, tục gọi là làng Tó, trấn Sơn Nam, nay thuộchuyện Thanh Trì, ngoại thành Hà Nội Thủa nhỏ, cụ tên là Phó sau đổi thànhNhậm, tự Hy Doãn, hiệu là Đạt Hiên, khi nghiên cứu Thần học lấy đạo hiệu HảiLượng

Về tới làng Tó (nay là làng Tả Thanh Oai), quê hương của Cụ, được gặp ôngNgô Đức Diễn - trưởng ban đại diện dòng họ Ngô Thì - chúng tôi được biết thêmnhiều chuyện xung quanh con người, cá tính của Ngô Thì Nhậm Các thế hệ concháu dòng họ Ngô Thì luôn tự hào nên lưu truyền các câu truyện kể về thời niênthiếu của Cụ Tổ Truyện rằng: thuở nhỏ, trong một lần đi chơi cụ Phó bắt đượcmột con chim sẻ nhỏ Lúc vào chùa, cụ nhìn thấy một ông hộ pháp to lớn, bèn đặtcon chim sẻ vào tay ông hộ pháp Con chim sẻ bay đi Lập tức, cụ Phó bẻ luônngón tay của ông hộ pháp vì suy nghĩ: kẻ trượng phu mà việc nhỏ cũng khôngthành, và ra về Đêm đó, Ngô Thì Sĩ - cha của Ngô Thì Nhậm nằm mơ thấy Đứcông báo mộng: Cụ Phó nhà đã bẻ gãy tay ông hộ pháp Sáng dậy Ngô Thì Sĩ liềnhỏi sự tình thì cụ Phó đã nói đó là sự thật Lo sợ bị tai ương, Ngô Thì Sĩ đã cùnggia đình chuẩn bị lễ đưa vào chùa khấn tạ

Trong một lần làng Tó đặt tên cho ngôi một lầu xây để rước bài vị Lê ĐạiHành và vợ là Đô Hồ phu nhân ra tắm rửa trước khi rước về đình để tế Cụ Phó đãxin phép các bô lão trong làng được đặt tên cho ngôi lầu, là “Minh ngự lâu”, nghĩa

là cái lầu làm sáng lên vẻ đẹp của đấng đế vương Năm ấy Cụ phó lên 11 tuổi

Cũng khoảng tuổi ấy, khi Ngô Thì Sĩ viết tên của mình là “Sĩ” thì cụ Phó xin được đặt thêm một dấu phẩy trên đầu chữ “sĩ” phía bên phải, trở thành chữ “nhậm” và

Cụ xin cha cho đổi tên mình thành Nhậm, thay cho cái tên Phó mà cậu mang từ lúc

lọt lòng Nhậm nghĩa là nhận lấy nhiệm vụ, là gánh vác việc đời Như vậy, từ khi

còn nhỏ, tính cách Ngô Thì Nhậm đã đặc biệt, chí hướng đã hơn người Sự trượngnghĩa, trí thông minh, lòng quả cảm đã sớm hình thành trong con người của NgôThì Nhậm

Ngô Thì Nhậm là con trưởng của Ngô Thì Sỹ (1726 - 1780) Ngô Thì Sỹthuộc đời thứ 12, tên Tự Thế Lộc, hiệu Ngọ Phong, biệt hiệu Nhị Thanh cư sĩ NgôThì Nhậm sinh ra và lớn lên ở một làng quê mà theo tâm thức của người làng là cóthế đất phát đạt về mặt học hành, “Làng Tả Thanh Oai đất do sông Tô dẫn mạnh,miếu do sông Nhuệ bồi cơ, danh đăng khoa giáp, thế phiết thi thư, quý mà khôngphú, phần nhiều là sĩ dân sính về đường học, coi là việc hàng đầu…”; trong mộtdòng họ liên tục gần hai thế kỷ có nhiều người đỗ cao, học rộng, làm quan liêmkhiết, lừng tiếng Bắc Hà; trong một đại gia đình có nhiều đời nổi danh: Cụ NgôTrân, hiệu Đan Nhạc, tự là Khiêm Văn - tằng tổ của Ngô Thì Nhậm - nổi tiếng làmột trong “Thăng Long thất hổ”, Cụ Ngô Thì Ức - ông nội của Ngô Thì Nhậm là

người mở nền đặt móng cho tập Ngô gia văn phái nổi tiếng, Cụ Ngô Thì Sĩ - cha

của Ngô Thì Nhậm 17 tuổi đã đậu hương tiến (cử nhân) Kế thừa truyền thống củaquê hương dòng họ và gia đình, từ nhỏ Ngô Thì Nhậm đã chăm chỉ đọc sách, họchỏi với ý nguyện lớn lên làm các việc phò vua, giúp nước Thuở nhỏ Ngô ThìNhậm học chữ với cụ Đan Nhạc (tức Ngô Trân) Sau khi cụ Đan Nhạc mất, NgôThì Nhậm được người cha là Ngô Thì Sĩ trực tiếp dạy dỗ, sau đó đến theo học thầyĐan Sĩ là Tham chính Thanh Hoa Đạo đức thanh cao của cụ Đan Nhạc, tư tưởnghoạt động vì dân, vì nước của người cha Ngô Thì Sĩ đã sớm thâm nhập vào tâmhồn Ngô Thì Nhậm Cũng như Ngô Thì Sĩ, Ngô Thì Nhậm học rất thông minh, đọcrộng và thích nghiên cứu Nếu như người cha Ngô Thì Sĩ 7 tuổi đi học, 8 tuổi làmđược văn, 9 tuổi biết làm thơ thì Ngô Thì Nhậm 7 tuổi cũng bắt đầu đi học Năm

14 tuổi ông đã đọc thông các loại sách Kinh, Truyện, Sử và Tính lý Vốn thôngminh lại cần cù hiếu học Năm 16 tuổi (1761) dưới sự hướng dẫn của cha, Ngô Thì

Nhậm đã viết công trình sử học đầu tiên, cuốn "Nhị thập thất sử toát yếu" Năm 21 tuổi (1767), ông soạn cuốn "Tư gia thuyết phả" Năm 17 tuổi Ngô Thì Nhậm đã

hai lần sát hạch ở trường huyện đỗ hạng ưu Đến năm Mậu Tý (1768), ông thihương đậu Giải Nguyên và bắt đầu từ đây con đường quan lộ gần như gắn liền vớiNgô Thì Nhậm Năm Kỷ Sửu (1769), Ngô Thì Nhậm đỗ khoa Sĩ vọng, được bổchức Hiến sát phó sứ Hải Dương (Hàm chánh thất phẩm) Với chức quan chánh

thất phẩm này, Ngô Thì Nhậm chính thức bước vào con đường chính trị Ba năm

sau, năm Tân Mão (1771), gia đình có nhiều biến cố Người cha Ngô Thì Sĩ mắctai họa ở Nghệ An và bị cách chức, mẹ kế bị mất khi cha đang ở Nghệ An, NgôThì Nhậm đã cáo quan xin về Năm Nhâm Thìn (1772) Ngô Thì Nhậm dự khảokhóa ở Quốc Tử Giám, đỗ hạng ưu, nhưng lấy cớ ốm, cố từ không ra làm quan và

viết xong cuốn Hải Dương chí lược Năm Ất Mùi (1775), Ngô Thì Nhậm thi đỗ

Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ xuất thân, đứng hàng thứ 5, vừa tròn 30 tuổi Cũng đỗkhoa này có em rể ông là Phan Huy Ích và người cùng làng là Nguyễn Nha

Sau khi đỗ Tiến sĩ, Ngô Thì Nhậm được bổ chức Hộ Khoa cấp sự trung bộ

Hộ Năm 1776 dự chức Ngự sử đạo Sơn Nam, lại được bổ làm quan Giám khảotrường thi Hương ở Hải Dương Năm Mậu Tuất (1778) Ngô Thì Nhậm được thăngchức Đốc đồng Kinh Bắc là một trong bốn trấn quan trọng nhất chung quan kinh

đô Thăng Long, sau đó còn kiêm luôn chức Đốc đồng Thái Nguyên Năm ấy NgôThì Sĩ cũng nhận chức Đốc trấn Lạng Sơn, một trong trấn biên giới của nước ta.Thật hiếm có khi mà "một nhà hai cha con thống lĩnh 3 trấn và khống chế hai biênthùy", "cha con đồng triều, phụ tử thế khoa"

Trong thời gian làm quan Ngô Thì Nhậm đã có nhiều công lao to lớn trongviệc ổn định tình hình chính trị và kinh tế Những công lao của Ngô Thì Nhậmtrong thời gian qua đã được Trịnh Sâm khen ngợi và thưởng chức Công bộ Hữu thịlang Và cũng từ đây, cuộc đời làm quan của Ngô Thì Nhậm có nhiều uẩn khúc,trắc trở

Trong khi Ngô Thì Nhậm miệt mài với sự nghiệp phò chúa, giúp dân thìcũng là lúc phủ chúa đảo điên, xã hội rối loạn bởi sự giành ngôi đoạt vị, bởi mưu

đồ của các thế lực họ Trịnh chia bè, chia phái, xâu xé lẫn nhau Thế rồi cái gì đến,

đã đến Vụ án năm Canh Tý (1780) nổ ra

Việc là, Trịnh Khải con trưởng của Trịnh Sâm lúc này đã 18 tuổi nhưngchưa được lập làm thế tử Con thứ của chúa Trịnh là Trịnh Cán do ái phi Đặng ThịHuệ sinh ra được chúa rất yêu mến Được biết, Trịnh Sâm có ý phế con trưởng, lậpcon thứ lên nối ngôi chúa, nên Trịnh Tông bàn với bọn gia thần sửa soạn khí giớiđợi thời cơ thuận lợi sẽ đảo chính để lật đổ phê Trịnh Cán là Đặng Thị Huệ vàQuận Huy, rồi sau báo cho hai trấn Sơn Tây và Kinh Bắc đem quân về hộ vệ vàđưa Trịnh Tông lên ngôi Việc chưa khởi sự thì bị phát giác Vừa lúc đó Trịnh Sâmbất ngờ khỏi bệnh Sâm đã đích thân trấn áp vụ đảo chính hụt này Trịnh Tông bịgiáng xuống làm con thứ, Nguyễn Khắc Tuân, Chu Xuân Hán bị triệu về triều,giam trong phủ, giao cho Ngô Thì Nhậm xét xử Giữa lúc ấy Ngô Thì Sỹ qua đờitại Lạng Sơn, Ngô Thì Nhậm dâng khải xin về chịu tang Chúa bèn giao vụ án cho

Lê Quý Đôn xét xử

Xung quanh sự kiện này có nhiều tài liệu chép khác nhau Việt sử thônggiám cương mục của triều Nguyễn chép rằng: Ngô Thì Nhậm đã cùng NguyễnHuy Bá “hợp mưu tố cáo” Tông, khiến cho Ngô Thì Sỹ buồn bực uống thuốc độc

tự tử, hàng bạn bè của Ngô Thì Sỹ như Nguyễn Khắc Tuân, Nguyễn Phương Đĩnh,Chu Xuân Hán thì bị khép vào tội chết, Ngô Thì Nhậm lại được thống lên chức

Công bộ Hữu thị lang Cho nên đương thời có câu: "Sát tứ phụ nhi đắc Thị lang"

(Giết 4 cha để được làm chức Thị lang)

Sách Hoàng Lê nhất thống chí và Ngô gia thế phả lại chép rằng: “Khi biết

âm mưu đảo chính, Ngô Thì Sĩ đã từng can ngăn Nguyễn Khắc Tuân, và khiNguyễn Khắc Tuân bị triệu về triều thì còn tìm cách gỡ tội cho họ Nhưng vừa lúc

ấy thì Ngô Thì Nhậm phải về cự tang, việc xử chuyển sang cho Lê Quý Đôn LêQuý Đôn vốn ghét cho nên đã khép bạn Nguyễn Khản vào trọng tội”

Ngô Gia thế phả còn chép rằng: Hoàng Tố Lý (Quận Huy) có tư thù với

Ngô Thì Nhậm, muốn Ngô Thì Nhậm mắc tai tiếng nên đã xui Trịnh Sâm thăngchức cho Ngô Thì Nhậm làm Công bộ Hữu thị lang Ngô Thì Nhậm biết QuậnHuy hại mình, cố từ chức ấy, nhưng em là Học Tốn khuyên nên mềm dẻo để tránh

oán thù Ngô Thì Nhậm đành phải nhận chức, nhưng lấy cớ có tang cha nên khôngdâng biểu tạ ơn.

Theo sách Hậu Lê thời sử kỷ lược, một bộ sử có giá trị về nhiều mặt, độc lập đối với quan điểm họ Ngô Thì và triều Nguyễn, cũng chép tương tự như Hoàng Lê

nhất thống chí và Ngô gia thế phả Sách Lịch triều tạp kỷ mặc dù lên án Ngô Thì

Nhậm nặng nề, cũng không hề nói Ngô Thì Nhậm đã phát giác vụ án Thêm nữa,sau khi kiêu binh nổi loạn, giết Quận Huy, phế Trịnh Cán, lập Trịnh Tông, thìnhững người liên quan ít nhiều đến vụ án năm Canh Tý hoặc bị giết hoặc bị bắtgiam, tịch thu gia sản có người xin Tông bắt Ngô Thì Nhậm, Tông không trả lời.Nguyễn Khai, Nguyễn Phương Đình, cũng ngăn

Như vậy, nói Ngô Thì Nhậm cùng với Nguyễn Huy Bá đã cáo giác vụ án đểnhận chức Công bộ Hữu thị lang là cách đánh giá không thiện ý của triều đìnhnhà Nguyễn vốn thù địch với nhà Tây Sơn, mà Ngô Thì Nhậm là người tích cựcnhất Sự thật, Ngô Thì Nhậm không hề tán thành việc phế Tông lập Cán, cho rằng

“phế trưởng lập ấu xưa nay chưa bao giờ không là cái thềm của họa hoạn” [12;727], sẽ đưa một họa loạn lớn cho tình hình chính trị Bắc Hà, cơ nghiệp họ Trịnh.Nhưng ông cũng không tán thành việc Tông làm "đảo chính" vì không muốn có sựlộn xộn, nên khi được báo sự việc, Ngô Thì Nhậm đã nói đại ý rằng: Thế tử làngười thay thế chúa nắm quyền hành Nước là nước của Thế tử, lo gì mất ngôi màlàm chuyện ấy , rồi lập tức báo cho Trấn thủ Nguyễn Khắc Tuân đình chỉ ngay,nhưng không kịp

Thời điểm Ngô Thì Nhậm được thăng chức đã vô tình là cơ sở tạo ra nhữngđiều thị phi của những người không cùng chính kiến Sự thực không phải do NgôThì Nhậm vì cáo giác vụ án mà được thăng chức Trước khi xẩy ra vụ án, xét vềcông lao những năm trước đó, Ngô Thì Nhậm đã có công trong việc xử trí xưởngđúc bạc ở mỏ Tống Tinh, sau khi trở về Trịnh Sâm mới chỉ khen ngợi, chưathưởng chức Có thể để thưởng công cho những việc làm trước đây và an ủi phầnnào trước nỗi đau mất cha của Ngô Thì Nhậm mà Trịnh Sâm đã thăng chức choông Việc làm ngẫu nhiên nhưng lại bị tai tiếng Ngay chính Ngô Thì Nhậm cũng

từng tâm sự "Thật khó hiểu, mầm tai họa lại do cái phúc gây ra Bổng xui nên tội

trạng chính vì cái công dắt rủ đến…" Trong bài Mật đảo văn (Bài văn bí mật cầu

được bình yên), Ngô Thì Nhậm đã nói thẳng rằng mình nhận thức Thị lang khi chamất là chuốc lấy tai vạ, không chỉ cho riêng cho bản thân mình phải long đong lẩntránh, mà còn khổ đến gia đình vợ con Chính sự ưu ái của Trịnh Sâm mà Ngô Thì

Nhậm rơi vào thế “xử qua lý chi địa” (nghĩa là:Qua ruộng dưa sửa dép, qua gốc

mận sửa mũ) Một việc làm ngay thẳng, nhưng ở vào thế bị hiềm nghi, bị đặt điều

"sát tứ phụ nhi đắc Thị Lang" dẫn đến việc "vơi người" mà "đầy mình" Ngô ThìNhậm chỉ biết kêu lên "con tạo hỡi sao mà khéo tá"

Trước sự xáo trộn, đảo điên của nhân tình thế thái, Ngô Thì Nhậm đã trốn

về quê vợ ở am Lệ Thạnh, xã Đội Trạnh, trấn Sơn Nam (nay là Vũ Thư, TháiBình) trong thời gian từ 1782 - 1786 Ở đây, ông nương nhờ tại nhà em vợ là ĐồngLạc thị Tại đây, ông có điều kiện để suy ngẫm thời gian làm quan của mình, đọcsách và dạy học Có thể nói rằng, cuộc đời làm quan của Ngô Thì Nhậm dưới thờichúa Trịnh cuối cùng cũng chỉ khép lại với chức Hữu thị lang Bộ Công đầy ngang

trái và để lại những chiêm nghiệm trong "Xuân thu quản kiến", nhưng chí hướng

nhập thế vì dân, vì nước không khỏi nung nấu trong con người Ngô Thì Nhậm

Năm Bính Ngọ (1786), Nguyễn Huệ kéo quân ra Bắc, phá bỏ họ Trịnh, giaoquyền cho Lê Hiển Tông, rồi lại trở về Nam Ngô Chì Chí (em Ngô Thì Nhậm) đã

về am Lệ Trạch, đón ông về kinh Lê Chiêu Thống lên ngôi Ngô Thì Nhậm được

Lê Chiêu Thống ban cho chức Hộ bộ Đô cấp sự trung, sau thăng Hiệu thảo kiêmToản tu Quốc sử Sau khi Nguyễn Huệ về Nam, Bắc Hà lại biến động bởi thế lực

họ Trịnh ngấm ngầm nổi dậy, rồi Nguyễn Hữu Chỉnh lộng hành Tình thế khôngthuận, nên Ngô Thì Nhậm hầu như không phát huy được gì

Năm Mậu Thân (1788) Nguyễn Huệ ra Bắc lần thứ hai, diệt Võ Văn Nhậm.Một lần nữa thời cơ lại đến với Ngô Thì Nhậm Sau khi dẹp Vũ Văn Nhậm, BắcBình vương ra lệnh tìm kiếm quan lại cũ nhà Lê về chung lo việc nước Chính sáchtrọng dụng hiền tài của Nguyễn Huệ giống như ngọn gió mới làm mát lòng người

sĩ phu Bắc Hà Ngô Thì Nhậm Ông háo hức đón nhận và là người đầu tiên trong số

các cựu thần nhà Lê đến với Bắc Bình vương Nguyễn Huệ Có thể nói rằng, bắtđầu từ đây, tài năng, trí tuệ của Ngô Thì Nhậm được phát huy một cách rực rỡnhất Với tài dùng người “tùy tài mà bổ dụng” của hoàng đế Quang Trung -Nguyễn Huệ đã tạo điều kiện tốt nhất để Ngô Thì Nhậm thực hiện được ý nguyệncủa mình Năm Mậu Thân (1788), Ngô Thì Nhậm được giao chức Công bộ HữuThị Lang tước Tình phái hầu, cùng với Võ Văn Ước coi tất cả các quan văn, võcủa nhà Lê…

Năm Kỷ Dậu (1789), sau chiến thắng Đống Đa, Ngô Thì Nhậm và PhanHuy Ích được giao chịu trách nhiệm về công tác ngoại giao Trong suốt thời gianthay mặt vua Quang Trung soạn thảo các công văn ngoại giao với nhà Thanh, Ngô

Thì Nhậm đã tập hợp thành Bang giao tập (Bang giao hảo thoại) Công tác bang

giao với nhà Thanh lúc đó đươc xem là quan trọng nhất để tránh chiến tranh tươngtàn cho dân, cho nước Với vai trò là người chịu trách nhiệm chính thay vuaQuang Trung ngoại giao với Thanh Triều, Ngô Thì Nhậm đã hoàn thành xuất sắc

việc“lấy ngọn bút thay giáp binh”, củng cố vững chắc vương triều Quang Trung,

nâng cao vị thế dân tộc trước Thanh triều

Năm Canh Tuất (1790), sau những thắng lợi to lớn trên mặt trận ngoại giao,Ngô Thì Nhậm được thăng chức Thượng thư Bộ Binh Năm sau, Tân Hợi (1791),ông lại được thăng Thị lang đại học sĩ, ban dực vận công thần Năm Nhâm Tý(1792), Ngô Thì Nhậm kiêm chức Quốc sử thự Tổng tài, nhưng vẫn tiếp tục côngviệc ngoại giao với nhà Thanh Công việc đang có nhiều tiến triển thuận lợi thì vuaQuang Trung lâm bệnh đột ngột, qua đời vào ngày 29 tháng 7 năm Nhâm Tý(1792) Vua Quang Trung qua đời, Ngô Thì Nhậm mất đi một người tri kỷ, duynhất hiểu hết về tài năng và nhất mực tin dùng

Quang Toản lên ngôi lúc mới 15 tuổi Nội bộ triều đình chia rẽ sâu sắc.Trong tình hình chính trị rối ren những năm cuối của triều đại Tây Sơn, Ngô ThìNhậm đã không phát huy được tài năng và tâm huyết của mình như trước Mặc dùđược Quảng Toản giao cho việc viết chiếu, làm Tổng tài quốc sử quán, nhưng ôngcảm thấy mình "như bóng nhạn cô đơn" "cảm thấy lòng không vui" Ông âm thầm,

đau xót, cuối cùng thì tìm lối thoát trong Thiền học, lập nên Thiền viện Trúc Lâm

ở phường Bích Câu

Năm 1802, Nguyễn Ánh, sau khi đánh lấy Phú Xuân, đã chiếm được ThăngLong Triều đại Tây Sơn sụp đổ Trong đợt trả thù của Nguyễn Ánh đối với nhữngngười trước đây theo phong trào Tây Sơn, Ngô Thì Nhậm và Phan Huy Ích bị đem

ra kể tội và đánh đòn tại Văn Miếu, Ngô Thì Nhậm qua đời sau trận đòn ấy vàongày 16 tháng 2 năm Quý Hợi tức ngày 09 tháng 3 năm 1803, lúc 57 tuổi

Cuộc đời và sự nghiệp của Ngô Thì Nhậm đã gắn liền với một giai đoạn lịch

sử đầy oanh liệt của quốc gia Đại Việt nửa sau thế kỷ XIX, đặc biệt đối với vươngtriều Quang Trung Làm rõ những đóng góp to lớn của Ngô Thì Nhậm trên nhiềuphương diện để xây dựng và củng cố vương triều Quang Trung là trách nhiệm và

sự tri ân của hậu thế

Chương 2

VỀ VỚI NGUYỄN HUỆ - BƯỚC NGOẶT MỚI TRONG CUỘC ĐỜI NGÔ THÌ NHẬM

2.1 Ngô Thì Nhậm làm quan dưới thời Lê - Trịnh

Ngô Thì Nhậm ra làm quan từ năm 24 tuổi (năm Kỷ Sửu 1769) với chứcHiến sát Phó sứ Hải Dương (hàm Chánh Thất phẩm) Từ khi Ngô Thì Nhậm cộngtác với chính quyền Lê - Trịnh thì vua Lê chỉ còn là một xác chết trên ngai vàng vàkhông còn biết đến "danh phận" Người đứng đầu và thâu tóm mọi quyền lực làchúa Trịnh Vì thế, Chúa cũng đã sớm nhận ra tài năng của Ngô Thì Nhậm TrịnhSâm đã gọi Ngô Thì Nhậm là con "tuấn mã ngày đi ngàn dặm" rồi khen ông "tàihọc không ở dưới người" và trọng dụng ông ngay từ đầu Trong giai đoạn đầu, thời

cơ đã đến với Ngô Thì Nhậm, tuy không hoàn toàn đúng nghĩa là “cơ hội tốt

nhất”, nhưng cũng không phải là không thuận lợi đối với một trí thức trẻ như ông.

So với các sĩ phu đương thời, ngay từ đầu Ngô Thì Nhậm đã chiếm được cảm tình

và sự trọng dụng của chúa Trịnh Sâm Trong vòng 5 năm, từ 1775 đến 1780, NgôThì Nhậm được thăng: Giám sát Ngự sử đạo Sơn Nam, Giám khảo trường thiHương ở Hải Dương, Đốc đồng Kinh Bắc kiêm đốc đồng Thái Nguyên, Đông cácHiệu thư, rồi Hữu thị lang Bộ Công Đồng thời với các tước vị trên thì chức Giathần và Tùy giảng của thế tử nhà Trịnh, càng tạo cho ông vị thế đặc biệt Chúa tincậy, vua vị nể, thế tử sắp nối nghiệp thì kính sợ Đương nhiên các quan trọng triềungoài trấn, phải quý trọng Tuy nhiên, đó không phải là mục đích làm quan củaNgô Thì Nhậm

Dẫu biết rằng chính quyền Lê - Trịnh đang lâm vào khủng hoảng trầmtrọng, song với suy nghĩ đầy trách nhiệm với nước với dân mà Ngô Thì Nhậm đãnhiệt tình cộng tác với vua Lê, rồi chúa Trịnh Suốt thời gian làm quan, được chúaTrịnh Sâm trọng dụng Ngô Thì Nhậm đã suy nghĩ rằng cộng tác với chính quyền

họ Trịnh là cách tốt nhất để giúp dân, giúp nước, mong được như Y Doãn Ông hyvọng, bằng tài năng và nhiệt huyết của mình sẽ giảm bớt sự tàn bạo của giai cấp

thống trị, góp phần cải thiện cho cuộc sống người dân Vì thế, suốt thời gian nàyvới suy nghĩ táo bạo, đầy bản lĩnh "làm người bề tôi thờ một ông vua, biết có thểlàm được mà không làm thế là bất trung Đứng ở một triều có thể nói được mà imlặng không nói thế là bất thành" [12; 749] Ngô Thì Nhậm đã mạnh dạn, nhiều lần

đề nghị với chúa Trịnh Sâm những chính sách tiến bộ có lợi cho, cho nước Làmsao để giảm bớt gánh nặng gánh nặng đối với mọi người dân, đó là điều mà NgôThì Nhậm trăn trở nhiều nhất

Xuất phát từ cửa Khổng sân Trình, trong tư tưởng của Ngô Thì Nhậm,không chỉ có vua thánh, tôi hiền mà còn là vấn đề được lòng dân Đây là nét đặcsắc trong tư tưởng của người sĩ phu Bắc Hà này Với mọi triều đại, vai trò của

người dân thật là to lớn Kinh thư nêu "Dân là gốc nước" (dân vi bang bản) Sách Mạnh Tử nêu "Dân là đáng trọng, tiếp đó là xã tắc, còn vua là nhẹ" (Dân vi quý,

xã tắc thứ chi, quân vi khinh) Nguyễn Trãi thì nói "Vua là thuyền, dân là nước,

nước chở thuyền nhưng cũng lật thuyền" Đến Ngô Thì Nhậm, ông cũng đánh giámột cách sâu sắc rằng ý trời là bởi lòng dân, mà “dân an cư thì đạo trị dân được

mở rộng'' [12; 576], coi việc được lòng dân là cơ sở của sự hòa hợp và phát triển,

là điều kiện để tạo nên sự ổn định, cân bằng, "trong nước yên là nhờ ở được lòngdân", lòng dân ở hai xứ Đàng trong và Đàng ngoài được yên “thì khí hòa sẽ tụ tậplại" [12; 576] Vì thế, vấn đề quan trọng và thiết yếu là làm thế nào để được lòngdân Đó cũng là điều mà Ngô Thì Nhậm muốn giúp triều đình Lê - Trịnh đạt được

Trong nhiều bài Khải, Ngô Thì Nhậm đã chỉ ra nguyên nhân, nguồn gốcgây nên nỗi khổ cho dân Trong đó, nguyên nhân gây ra nỗi khổ cho dân, theo NgôThì Nhậm chính là bọn cường hào, "dân phân tán là tại nạn cường hào, dùng nhiềuthủ đoạn xảo trá, gian tham để ăn cắp công điền của nhân dân” [12; 557] Trongmột phạm vi nhất định, Ngô Thì Nhậm đã mạnh dạn chỉ trích chính quyền Lê -Trịnh Từ đó, Ngô Thì Nhậm chủ trương tìm cách kiến nghị làm thay đổi chínhsách quản lý, giảm bớt nỗi khổ cho dân Cụ thể, Ngô Thì Nhậm chủ trương phảigiảm bớt sự đóng góp cho dân Ông viết: "ngoài hai vụ chính cung ra, thứ nào cóthể tạm miễn được thì miễn để cho người dân được hài lòng Thuế tuần tu, trừ một

số chính ra, những nội phụ, chỗ nào có thể bãi được thì bãi đi, để cho người buônbán được thỏa dạ Số binh sĩ đi tòng binh Người nào chết vì chiến trận thì xáthuế cho còn, người nào còn ở trại thì tự cấp cho gia đình để cho binh sĩ được vừaý " [12; 577] Song, biện pháp lâu dài và căn bản là phải giải quyết được vấn đềđinh và điền., đồng thời yêu cầu triều đình chỉnh đốn chính sách ruộng đất để dân

no đủ Đó “là việc không thể trì hoãn” Mặt khác, cũng để "khoan thư sức dân",

Ngô Thì Nhậm còn quan tâm tới vấn đề lựa chọn đội ngũ quan lại Nếu như LêQuý Đôn quan tâm tới vấn đề tổ chức chính quyền, tiêu chuẩn lựa chọn quan lại,thì Ngô Thì Nhậm lại quan tâm tới việc sàng lọc, giảm bớt số lượng quan lại Cụthể, phải phân biệt rõ ràng "xấu", "tốt" trong hàng ngũ quan lại Theo ông, căn cứ

để phân biệt không phải là văn bằng mà là tài hạnh Nhân dân là người phán xétcông minh nhất Ngô Thì Nhậm chủ trương giảm bớt số quan lại để nhẹ đi gánhnặng cho dân, bởi "Quan nhiều thì lại nhiễu Lưới thưa thì dân giàu" [12; 581] Cụthể, với những viên chức, quan lại ngồi không, những công việc phiền nhiễu,những chức sự thừa, Ngô Thì Nhậm mạnh dạn đề nghị với chúa Trịnh Sâm bãi bỏ,chỉnh đốn để giảm bớt gánh nặng cho dân Chủ trương của Ngô Thì Nhậm là tìmcách nới lỏng cho dân, “nới lỏng phần nào là dân được nhờ phần ấy” Cụ thể là

“dẹp những chỗ phức tạp, tinh giảm những chỗ phiền nhiễu” [12; 581] Xem xétcác kiến nghị trên chúng ta thấy, chỉ có Ngô Thì Nhậm mới dám đụng chạm trựctiếp tới bộ máy cai trị của chính quyền Lê - Trịnh Không phải xuất thân từ nôngdân nhưng tư tưởng và hành động của Ngô Thì Nhậm lại luôn hướng về nhữngngười dân

Ngoài ra Ngô Thì Nhậm còn quan tâm kiến nghị lên chúa Trịnh nhiều chínhsách về vấn đề đinh, điền và giáo dục Do “số đinh hao hụt” nên Ngô Thì Nhậm đãkiến nghị về việc điều tra, khám xét ruộng bỏ hoang ở các huyện, xóa thuế, chovào sổ ruộng công”, sau đó “tháo nước chua, ngăn nước mặn” [12; 566] rồi mớigiao trả lại cho dân Về vấn đề giáo dục, Ngô Thì Nhậm đề cử: “phải nghiêm phépthi để nắn thẳng con đường khoa giáp; chỉnh đốn trường học để để phong cách nhànho vươn lên cao” [12; 558] Để chọn được người tài, Ngô Thì Nhậm đề nghị bỏ

các phép “cất nhắc người mình biết”, bỏ “lối thi nộp tiền thông kinh” Nói tóm lại,thông qua các đề xuất về giáo dục, Ngô thì Nhậm đã tổng kết lại rằng: “dạy cóthuật, nuôi có chế độ, cất nhắc có phương pháp, sử dụng có trật tự” [12; 559] để cómột nền giáo dục tiến bộ.

Tuy nhiên, Ngô Thì Nhậm đã không gặp thời để xuất bởi sự ích kỷ và bất

lực của chính quyền Lê - Trịnh Các kiến nghị của ông bị chúa Trịnh bỏ qua.Chính quyền Lê - Trịnh đã không cùng ông xây chí hướng Hơn nữa, lúc này quanniệm trung quân truyền thống còn ngự trị, hoàn cảnh khách quan cũng chưa đủ đểgiúp ông làm một cuộc cách mạng ngay trong chính bản thân mình Sự nghiệpgiúp dân, giúp nước của Ngô Thì Nhậm dưới triều Lê - Trịnh còn dở dang, chưahoàn thành ý nguyện

2.2 Về với Bắc Bình Vương Nguyễn Huệ: quyết định thức thời, hợp thế của Ngô Thì Nhậm

Năm Canh Tý (1780) người cha Ngô Thì Sỹ lâm bệnh, qua đời tại LạngSơn, Ngô Thì Nhậm cáo quan về chịu tang cha Đối với kẻ Nho sĩ như Ngô ThìNhậm thì việc hiếu được xem trọng vô cùng Ông đã đưa thi hài cha mình từ LạngSơn về mai táng tại quê nhà Trong lúc đưa linh cữu người cha quá cố thì mẹ kếcủa ông qua đời Đau thương nối tiếp đau thương, Ngô Thì Nhậm phải dừng lại,quay về Đoàn Thành lo tang ma mới Sau đó lại hành trình vất vả để đưa cha về TảThanh Oai Ba năm xa lánh thế sự vì có đại tang, đây là cơ hội tốt nhất để Ngô ThìNhậm tạm xa rời sân khấu chính trị đầy bất trắc, xa rời triều đình Lê - Trịnh

Thời gian Ngô Thì Nhậm về quê chịu tang cha cũng là lúc tình hình trongtriều, ngoài nội trở nên rối loạn, chính quyền Lê - Trịnh thực sự suy yếu, bất lực.Việc lập thế tử họ Trịnh đã dẫn đến tình trạng tranh chấp và nạn phe cánh trongtriều, ngoài trấn, tình hình trở nên bất an Tháng 11 năm 1781, Trịnh Sâm cho lậpvương tử Trịnh Cán làm thế tử Việc Trịnh Cán làm thế tử khi mới 5 tuổi "khiếnlòng người nôn nao lo sợ, trong triều đình, nơi thôn dã, ai cũng biết hoả loạn xẩy

ra chỉ trong khoảng sớm tối…" Quận Huy Hoàng Đình Bảo trở nên chuyên quyền.Nhân dân ngày một đói khổ Lòng người ly tán Nhân cơ hội đó, Trịnh Khải cho

các lực lượng thân cận, liên kết với ưu binh mưu khởi sợ giành lại ngôi chúa.

Tháng 10 năm Nhâm Dần (1782), theo hiệu lệnh đã ấn định, quân Tam phủ kéonhau vào phủ chúa, giết chết Hoàng Đình Bảo và em làHoàng Lương, phế TrịnhCán xuống làm Cung Quốc Công, rồi lập Trịnh Khải lên làm chúa, hiệu là ĐoanNam Vương Cả kinh thành Thăng Long rối loạn Như vậy, chỉ trong vòng mộtnăm, ngôi thế tử họ Trịnh được các thế lực trong phủ chúa sắp đặt Mọi việc cũngtrở nên đảo lộn Trịnh Khải tuy đã làm chúa nhưng tỏ ra bất lực, không kiềm chế

được nạn kiêu binh đang ngày càng đang lộng hành, cướp bóc, phá phách khắp

mọi nơi Dân tình trở thành đối tượng để kiêu binh khuấy nhiễu, bóc lột tàn nhẫn.Mâu thuẫn giữa nhân dân và triều đình ngày càng sâu sắc Quan binh trong triều,ngoài nội trở thành đối trọng với nhân dân Những cuộc binh biến và sự lộng hànhcủa binh lính tam phủ chứng tỏ sự đổ nát của chính quyền vua Lê chúa Trịnh.Chính sách trọng võ vốn được xem là chỗ dựa của họ Trịnh cũng bị tan rã

Cuộc đảo chính của kiêu binh thành công Thế lực cầm quyền mới tiến hànhtrả thù những người có liên quan tới vụ án năm Canh Tý (1780) Ngô Thì Nhậmcũng bị dư luận ghép cho đã dính líu đến vụ án năm Canh Tý Mặc dù là thầy dạyhọc của Trịnh Tông nhưng Ngô Thì Nhậm cũng phải về ẩn náu tại quê vợ ở TháiBình để được bảo toàn tính mạng Trong sự đổi thay đến khó phân biệt được phảitrái, Ngô Thì Nhậm từ chỗ hàng văn thần thân cận với chúa Trịnh đột nhiên trởthành đối tượng bị hỏi tội của chúa mới, sống trong cảnh tha phương Trước những

sự việc xẩy ra, Ngô Thì Nhậm cảm thấy có một sự rạn nứt quá lớn, hơn thế nữa là

sự sụp đổ rã rời Bản thân tính mạng của Ngô Thì Nhậm cũng không giữ được,huống gì bảo vệ được những người thân, lại càng không thực hiện được lý tưởng YDoãn Như vậy, dưới triều Lê - Trịnh, tâm tư của Ngô Thì Nhậm tuy có được vỗ

về, vị trí có lúc được đề cao, nhưng tài năng bị uổng phí, lý tưởng không thành

Năm 1786 Nguyễn Huệ ra Bắc “phò Lê diệt Trịnh” Sau khi dẹp được lựclượng chúa Nguyễn ở Đàng Trong, làm chủ cả một khu vực rộng lớn, từ đèo HảiVân tới sông Gianh, con đường "Bắc tiến" trở nên rộng mở Được sự hưởng ứngcủa quân sĩ đang trên đà thắng thế, nhân dân nô tức tòng quân, có Nguyễn Hữu

Chỉnh mách bảo, đưa đường dẫn lối, Nguyễn Huệ quyết định tiến quân ra ThăngLong, lật đổ chính quyền nhà Trịnh Kế hoạch tiến quân ra Bắc Hà đã đượcNguyễn Huệ chuẩn bị cụ thể Trước tình hình đó, cơ nghiệp của họ Trịnh đã khôngthể đứng vững trước ngọn gió Nam, tức là cơn bão lốc Tây Sơn Ngày 17 tháng 7năm 1786, Nguyễn Huệ và nghĩa quân Tây Sơn tới Vị Hoàng Ngày 18/7/1786,Nguyễn Huệ xuất quân đến nơi tập trung các đạo quân chủ lực của nhà Trịnh 6giờ tối, cuộc chiến bắt đầu Do chủ quan, khinh suất nên trong một đêm các đạoquân chủ lực của chúa Trịnh đã hoàn toàn tan rã Ngày 21 tháng 7 năm 1786Nguyễn Huệ và đại quân tiến vào Thăng Long, đóng tại phủ chúa Trịnh Đến đây,

sự thống trị của tập đoàn phong kiến họ Trịnh ở Bắc Hà 300 năm hoàn toàn sụp

đổ, nông dân Bắc Hà được giải phóng

Chỉ trong vòng 15 năm, ở Nam rồi ra Bắc, Nguyễn Huệ và nghĩa quân TâySơn đã xoá bỏ cơ đồ hàng trăm năm của chúa Trịnh - Nguyễn, xoá bỏ tình cảnh

"đã có vua lại còn có chúa" ở Bắc Hà, xoá bỏ ranh giới hai miền, đặt chân lên toàn

bộ lãnh thổ Phong trào nông dân Tây Sơn đã tạo cơ sở quan trọng cho việc thốngnhất đất nước Tư tưởng và hành động của phong trào nông dân Tây Sơn quả là cómột sức mạnh phi thường Nhà Trịnh sụp đổ vào năm 1786

Sau khi dẹp được họ Trịnh, Nguyễn Huệ đã trả nước cho vua Lê Từ đây,việc thống trị Bắc Hà được giao cho vua tôi nhà Lê Nhưng triều đại Lê giai đoạnnày đã ươn hèn, bạc nhược, từng bước tự đánh mất vai trò trị vì dân chúng Vua LêChiêu Thống đã không làm cho "trong ấm ngoài êm", giữ yên được bờ cõi Ngaysau khi yên vị trong chiếc ngai vàng mục nát, Lê Chiêu Thống không đủ tỉnh táo

và bản lĩnh để lo lắng cho thần dân trăm họ mà chỉ lo đối phó với Tây Sơn để bảo

vệ quyền lợi của bản thân, dòng họ Vua Lê đã mời các triều thần để bàn: "Bây giờ

trong nước hư không, nếu có biến động cần kíp gì thì lấy chi mà trị được?" [37; 99].

Trước mắt vua Lê bấy giờ không có việc gì quan trọng hơn việc tự vệ, rồi ra lệnhtriệu tập binh mã Lợi dụng tình hình, mượn tiếng bảo vệ vua Lê, các hào mụcnhiều nơi đã cát cứ chiếm giữ từng địa bàn, các cựu thần họ Trịnh cũng ló ra, tranhgiành ngôi chúa, bọn vô lại nổi lên đánh giết lẫn nhau Dân chúng bị xô đẩy vào

cảnh lầm than, hoặc chết chóc vì đói kém, dịch bệnh Tình hình Bắc Hà trở nên rốiren nghiêm trọng Vua Lê Chiêu Thống lại càng bất lực hơn trước sự tranh giànhngôi chúa giữa hai thế lực Trịnh Lệ và Trịnh Bồng Dưới sức ép của Đinh TíchNhưỡng và Hoàng Phùng Cơ, vua Lê phải phong Trịnh Bồng làm nguyên suý Yến

đô vương Tuy nhiên, nhà vua luôn bị nhà chúa ức hiếp Lê Chiêu Thống đã gọiNguyễn Hữu Chỉnh từ Nghệ An về kinh đô Thăng Long hộ vệ Như vậy, ngay việcmuốn yên thân, bảo toàn tính mệnh, vua Lê Chiêu Thống cũng không làm nổi,huống gì lo được cho bách tính muôn dân Được thể, Nguyễn Hữu Chỉnh cànglộng quyền, thâu tóm mọi việc Từ đó Nguyễn Hữu Chỉnh thực hiện ý đồ mở rộngảnh hưởng vào Nam: thông đồng với Nguyễn Duệ chiếm đất Nghệ An, sửa luỹHoành Sơn, lấy Linh Giang làm giới hạn với Thuận Hoá, trở lại việc chia cắt đấtnước Sự nhu nhược, ích kỷ và bất lực của Lê Chiêu Thống, cộng với mưu đồ thâmsâu của Nguyễn Hữu Chỉnh đang từng bước xoá bỏ thành quả khôi phục quốc giathống nhất của phong trào nông dân Tây Sơn Lê Chiêu Thống trở thành con rốitrong bàn tay sắp đặt của Nguyễn Hữu Chỉnh, trở nên đối mặt với Nguyễn Huệ vànghĩa quân Tây Sơn Triều thần văn võ đều thất vọng, lòng người tan tác

Năm 1787, Nguyễn Huệ cho Vũ Văn Nhậm ra hỏi tội Nguyễn Hữu Chỉnh.Bất lực, bất tài, Lê Chiêu Thống đã bỏ kinh thành chạy, quay lưng lại với nhândân Trước biến cố, nhà vua đã không còn giữ được thể diện "tất tả, bệu dệch chạysang Soái phủ" cầu cứu Chỉnh, rồi lại "hối hả đi bộ từ bên phủ quận Bằng" về,chưa yên, "dọc đường thì có kẻ xông ra, túm lấy, khám túi, lần lưng, thấy không có

gì, bấy giờ mới tha cho đi" [37; 130 - 131] Cuối cùng, cái uy quyền của vua đốivới lính thị vệ cũng mất nốt khi" triệu lính thị vệ, nhưng chỉ được 17, 18 tên, cònđâu thì trốn sạch Cuối cùng nhà vua đã đưa gia quyến bỏ chạy đến nhiều nơi để ẩnnáu trong cảnh nay đây, mai đó Đường đã cùng, sức đã kiệt, Lê Chiêu Thống đãchọn giải pháp cầu viện nước ngoài Hành động đó đã đặt dân tộc trước một tìnhhình mới Bắc Hà đã điêu đứng bởi các mưu đồ đế vương, nay lại thêm nạn ngoạixâm đe doạ Vậy là, nhà vua đã không còn trách nhiệm với nước, với dân, bỏ rơi

bách tính Cơ đồ, sự nghiệp của nhà Lê (Lê Chiêu Thống) vốn đã "han rỉ", naycàng trở nên ọp ẹp, yếu hèn, không thể tồn tại lâu hơn

Như vậy, tất cả điều kiện khách quan trên đã đặt các sĩ phu đương thời đứngtrước một ngã ba đường Trước những biến cố của thời cuộc, nhiều sĩ phu trọngnhân cách đã từ chối chốn quan trường, lui về ở ẩn với quan niệm: không "lậpcông" thì "lập đức", "lập ngôn", cáo quan về ở ẩn, lánh đời và gần như bị độngtrước sự vận động của thời cuộc Hoặc có thể vì “trung quân” mà một số sĩ phucùng thời với Ngô Thì Nhậm đã khư khư ôm chặt sự đổ nát, trung thành tuyệt đốivới với một vương triều, bất luận vương triều đó như thế nào

Riêng với Ngô Thì Nhậm thì khác Trong lúc thế sự rối ren, triều đình nhà

Lê suy sụp, Ngô Thì Nhậm đã về quê vợ ở Thái Bình lánh nạn, nghiên cứu kinhXuân Thu và xây dựng cho mình một tư tưởng chính trị quyền biến, tiến bộ Trongthời gian từ 1782 - 1786 ở Thái Bình, Ngô Thì Nhậm đã đi sâu vào triết học vàlịch sử, đề cập tới những vấn đề cả vận mệnh nhân loại, suy nghĩ về ý nghĩa của

cuộc sống, về đạo lý của con người Ông đã viết quyển Xuân thu quản kiến "từ

đầu chí cuối, ước chừng vài mươi vạn lời” Ngô Thì Nhậm đã dựa vào” Kinh văn”,

từ đó “suy rộng ra chung quanh, những lý lẽ phải trái xưa nay, thế nào là hợp đạo,thế nào là không hợp đạo, tự mình lý giải cho phân minh rõ ràng " [15; 19] Qua

sự suy ngẫm và lý giải đó để học hỏi về đạo trung, đạo hiếu Vậy, trung và hiếu

được Ngô Thì Nhậm quan niệm như thế nào?

Ở thế kỷ XVIII, khi khởi nghĩa nông dân cùng với cuộc đấu tranh để thựchiện thống nhất đát nước, bảo vệ độc lập dân tộc, bên cạnh đó là sự tranh chấp mộtmất một còn giữa các tập đoàn phong kiến đã làm đảo lộn "cương thường" củaNho giáo, thì vấn đề "trung hiếu" càng được đặt ra gay gắt đối với các nhà trí thức.Đặc biệt, sống trong giai đoạn có nhiều biến động của phong kiến hai Đàng, Ngô

Thì Nhậm càng quan tâm hơn đến vấn đề "trung hiếu" Trong lời Tựa của bộ Xuân

thu quản kiến, Ngô Thì Nhậm đã viết: " … đạo không gì khác, chỉ là trung hiếu mà

thôi! Làm tôi phải trung với vua, làm con phải hiếu với cha, đó là nền to, là gốclớn Sở dĩ lập được nền to, gốc lớn ấy là do đã nuôi dưỡng được cái khí hạo nhiên”

[15; 18] Nhưng "trung hiếu" phải có điều kiện Điều kiện ấy là "lý", là "nghĩa".

Trung hiếu phải được lý và nghĩa soi sáng Lý được hiểu là đạo lý Đạo lý có nghĩa

là con đường đúng phải theo khi suy nghĩ và khi hành động Mặt khác, lý được gắn liền với nghĩa Nghĩa ở đây là những gì lợi dân, ích nước Cuối cùng, Ngô Thì Nhậm đã khẳng định lại vấn đề trung hiếu rằng: “Mệnh của vua cha cố nhiên là

trọng Nhưng có đúng với lẽ phải thì mới đáng trọng” [39; 101] Cũng theo NgôThì Nhậm, được như thế thì "phú quý bất năng dâm, bần tiện bất năng di, uy vũ

bất năng khuất", mà nền trung hiếu mới vững chắc" [15; 19] (giàu sang cũng

không mê đắm, nghèo khó không đổi thay, uy quyền không chịu khuất phục) Từ

đó, Ngô Thì Nhậm trở nên tự tin, cho rằng "giữ phận mình không sai phạm là cái

để dạy người đạo trung, theo thời không sai trái là cái để dạy người đạo hiếu” [15;11]

Như vậy, quan niệm về "trung hiếu" của Ngô Thì Nhậm đã có sự thay đổicăn bản so với quan niệm truyền thống của các sĩ phu đương thời Ngô Thì Nhậmkhông chấp nhận quan niệm "trung hiếu" là bắt người ta chỉ biết một điều duy nhất

là chấp nhận phục vụ mà không có chính kiến của bản thân, phải lấy lẽ phải làmchuẩn mực Lẽ phải đó không khác ngoài vấn đề cứu dân giúp nước Cũng chính

vì thế mà Ngô Thì Nhậm đã không bị bó hẹp bởi quan niệm về lễ “là lấy mạnh lấn

yếu, lấy nhiều lấn ít, dùng uy quyền bắt ép người ta phải phục vụ mình” [15; 162],

đồng thời không dùng lễ để chi phối việc thực hiện trung hiếu Với những điều đó,

Ngô Thì Nhậm đã và đang vươn ra khỏi những ràng buộc của quan niệm giáo Nho

cổ hủ

Một vấn đề khác mà Ngô Thì Nhậm đã nhận thức được trong thời gian này

là thời, thế Theo Ngô Thì Nhậm, thời, thế là phải thấy được việc từ lúc nó chưa

hiện ra: “Sớm thấy ra từ lúc tối mờ, chớ say đắm mà mua tai biến” [12; 344] vàphải hành động phù hợp với thời thế Có nghĩa là hành động phải căn cứ vào thực

tế khách quan, phải biết mềm dẻo, từ đó sẽ chủ động và tự do hơn trong việc làm

Là người hành động, lại sống trong hoàn cảnh đầy biến động, Ngô Thì Nhậm đã

lấy lý để soi sáng cho vấn đề thời thế và luôn nhấn mạnh: đúng lý là phải hợp thời,