Luận án Nguyễn Hữu Thịnh

Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu những công việc chính quyền cấp tỉnh phải thực hiện trong việc tái cơ cấu ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH nh

HÀ NỘI - 2018

Mã số: 62 31 01 02

Người hướng dẫn khoa học: 1 PGS,TS PHẠM THỊ TÚY 2.TS ĐỖ ĐỨC QUÂN

HÀ NỘI - 2018

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng Những kết luận khoa học của luận án chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào

MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN TÁI CƠ

CẤU NGÀNH NÔNG NGHIỆP ĐỂ ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 6 1.1 Những công trình nghiên cứu liên quan đến đề tài 6 1.2 Tổng quan kết quả các công trình đã được công bố và những vấn

đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu 26 1.3 Khung phân tích của luận án 31 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TÁI CƠ CẤU NGÀNH NÔNG

NGHIỆP ĐỂ ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 32 2.1 Quan niệm và sự cần thiết tái cơ cấu ngành nông nghiệp để ứng

phó với biến đổi khí hậu 32 2.2 Nội dung, tiêu chí đánh giá và các nhân tố ảnh hưởng đến tái cơ

cấu ngành nông nghiệp để ứng phó với biến đổi khí hậu 48 2.3 Kinh nghiệm tái cơ cấu ngành nông nghiệp để ứng phó với biến đổi

khí hậu 60 Chương 3: THỰC TRẠNG TÁI CƠ CẤU NGÀNH NÔNG NGHIỆP TỈNH AN

GIANG ĐỂ ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU 73 3.1 Đặc điểm tự nhiên, kinh tế - xã hội của An Giang tác động đến tái

cơ cấu ngành nông nghiệp ứng phó với biến đổi khí hậu 73 3.2 Thực trạng tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng

phó với biến đổi khí hậu giai đoạn 2010 - 2017 76 3.3 Đánh giá chung về tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để

ứng phó với biến đổi khí hậu 103 Chương 4: PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP THỰC HIỆN TÁI CƠ CẤU

NGÀNH NÔNG NGHIỆP TỈNH AN GIANG ĐỂ ỨNG PHÓ VỚI BIẾN

ĐỔI KHÍ HẬU THỜI GIAN TỚI 116 4.1 Dự báo tình hình biến đổi khí hậu trong thời gian tới 116

4.3 Giải pháp thực hiện tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để

ứng phó với biến đổi khí hậu giai đoạn 2018 - 2030 125

4.4 Kiến nghị 143

KẾT LUẬN 147

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ ĐƯỢC CÔNG BỐ 149

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 150

PHỤ LỤC 174

1P5G : Một phải năm giảm 3G3T : Ba giảm ba tăngBĐKH : Biến đổi khí hậu CCKT : Cơ cấu kinh tế CDCC : Chuyển dịch cơ cấu CDCCKT : Chuyển dịch cơ cấu kinh tế CĐL : Cánh đồng lớn

ĐBSCL : Đồng bằng sông Cửu Long GTSX : Giá trị sản xuất

HTX.NN : Hợp tác xã nông nghiệp KNK : Khí nhà kính

KT-XH : Kinh tế - xã hội KH-CN : Khoa học – công nghệ NBD : Nước biển dâng NN&PTNT : Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

NN, NT : Nông nghiệp, nông thôn PTBV : Phát triển bền vững PTNT : Phát triển nông thôn SXNN : Sản xuất nông nghiệp TCC : Tái cơ cấu

TCCKT : Tái cơ cấu kinh tế TCCNN : Tái cơ cấu nông nghiệp UBND : Ủy ban nhân dân

ƯDCNC : Ứng dụng công nghệ cao

Bảng 3.1: Giá trị sản xuất nông - lâm - thủy sản (giá hiện hành) 82

Bảng 3.2: Diện tích đất sản xuất nông nghiệp An Giang 86

Bảng 3.3: Cơ cấu giá trị sản xuất ngành trồng trọt theo giá hiện hành 94

Bảng 3.4: Diện tích, năng suất, sản lượng lúa hàng năm 95

Bảng 3.5: Cơ cấu trình độ lao động trong ngành nông - lâm - thủy sản 115

Bảng 4.1: Mức tăng nhiệt độ trung bình các mùa so với thời kỳ 1980 - 1999 118

Bảng 4.2: Nguy cơ ngập đối với tỉnh An Giang 119

DANH MỤC CÁC BIỂU Trang Biểu 3.1: Diễn biến nhiệt độ qua các năm tại trạm Châu Đốc, An Giang 76

Biểu 3.2: Cơ cấu tổng sản phẩm theo giá hiện hành 81

Biểu 3.3: Tỷ trọng ngành nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản 82

Biểu 3.4: Cơ cấu sử dụng đất tỉnh An Giang năm 2017 85

Biểu 3.5: Quy mô sử dụng đất của các hộ nông - lâm - thủy sản 86

Biểu 3.6: Tỷ lệ diện tích đất hàng năm tham gia Cánh đồng lớn 89

Biểu 3.7: Diện tích rừng trồng mới tập trung giai đoạn 2010 – 2017 100

Biểu 3.8: Tốc độ tăng ngành nông – lâm - thủy sản (Giá so sánh 2010) 110

DANH MỤC CÁC HÌNH Trang Hình 3.1: Bản đồ hành chính tỉnh An Giang 73

Hình 4.1: Dự báo lượng mưa ở An Giang 119

MỞ ĐẦU

1.Tính cấp thiết của đề tài luận án

Biến đổi khí hậu (BĐKH) là cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất mà nhân loại từng đối mặt từ trước đến nay BĐKH đã, đang và sẽ tác động nghiêm trọng đến sản xuất, đời sống và môi trường trên phạm vi toàn cầu Việt Nam được đánh giá là một trong những quốc gia bị ảnh hưởng nặng nề nhất của BĐKH, trong đó Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) là một trong ba đồng bằng trên thế giới dễ bị tổn thương nhất do nước biển dâng Trong khoảng 50 năm qua, nhiệt độ trung bình năm đã tăng khoảng 0,70

C, mực nước biển đã dâng khoảng 20 cm Hiện tượng El-Nino, La-Nina ngày càng tác động mạnh mẽ đến Việt Nam BĐKH thực sự đã làm cho thiên tai, đặc biệt là bão, lũ, hạn hán ngày càng ác liệt Theo tính toán, nhiệt độ trung bình ở Việt Nam có thể tăng lên 30

Chủ động xây dựng, triển khai và kiểm tra, giám sát việc thực hiện các chương trình, kế hoạch ứng phó với biến đổi khí hậu, phòng, chống thiên tai cho từng giai đoạn Nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và ứng phó với thiên tai, giám sát biến đổi khí hậu và tìm kiếm, cứu nạn, cứu hộ Đầu tư thích đáng và sử dụng có hiệu quả sự giúp

đỡ quốc tế cho các công trình trọng điểm quốc gia, các chương trình ứng phó với biến đổi khí hậu Thực hiện đồng bộ các giải pháp

nhằm chủ động phòng, chống, hạn chế tác động của lũ lụt, hạn hán, sạt lở bãi sông, bãi biển, triều cường, xâm nhập mặn do nước biển dâng đối với vùng ven biển, vùng đồng bằng Sông Cửu Long, đồng

bằng Sông Hồng, duyên hải miền Trung… [39, tr.144-145]

An Giang là tỉnh đầu nguồn của ĐBSCL với hai nhánh sông Tiền và sông Hậu, là nơi các dòng chính sông Mê Kông bắt đầu chảy vào Việt Nam Do được thiên nhiên ưu đãi, An Giang có tài nguyên đất và nước phong phú, nông nghiệp

là thế mạnh và là nền tảng kinh tế của tỉnh Hiện nay, ngành nông nghiệp của tỉnh còn chiếm đến 30,90% cơ cấu kinh tế (CCKT), khoảng 70% dân số sống ở nông thôn và trên 50% lực lượng lao động trong nông nghiệp Tuy nhiên, các nguồn tài nguyên phục vụ cho sản xuất nông nghiệp, nhất là đất đai, nguồn nước luôn có giới hạn, trong khi nhu cầu của xã hội ngày càng tăng lên Chính những diễn biến nhanh chóng, phức tạp và khó lường của BĐKH những thập niên qua

đã làm biến dạng, suy giảm nguồn lực, ảnh hưởng tiêu cực đến lợi ích của các chủ thể, nhất là nông dân, tác động bất lợi đến sự ổn định và phát triển kinh tế nông nghiệp, ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và phát triển bền vững của tỉnh Các hiện tượng nắng nóng kéo dài, xâm nhập mặn (XNM), thiên tai, dịch bệnh,v.v ngày càng diễn ra thường xuyên, thiệt hại nặng nề hơn đối với sản xuất và đời sống nông dân Tổng thiệt hại về kinh tế trong giai đoạn 2011 – 2017 do lũ lụt, hạn hán, sạt lở đất, giông lốc, mưa bão, ) là 1.683,56 tỷ đồng [4, tr.1]

Để ứng phó với BĐKH, thời gian qua tỉnh An Giang đã triển khai khá nhiều giải pháp Tuy nhiên, TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH chưa được quan tâm đúng mức và thực hiện quyết liệt nên đã gây những tác động tiêu cực đến sản xuất và đời sống của nông dân, ảnh hưởng đến sự tăng trưởng và phát triển kinh tế của tỉnh Nguyên nhân chủ yếu của hạn chế trên

do vấn đề TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH còn khá mới mẻ

cả về lý luận và thực tiễn, chính quyền cấp tỉnh chưa nhận thức đầy đủ tính thời sự cấp thiết và những công việc phải làm trong thực hiện trong TCC

ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH, chưa phát huy động đầy đủ vai trò chủ thể trong việc định hướng, hỗ trợ, huy động nguồn lực cho TCC,v.v

Vì vậy, đề tài: “Tái cơ cấu ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng phó

với biến đổi khí hậu” được lựa chọn làm luận án tiến sĩ khoa học kinh tế là

cấp thiết, có ý nghĩa lý luận, thực tiễn sâu sắc và phù hợp với chuyên ngành Kinh tế chính trị

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục đích nêu trên, luận án có các nhiệm vụ sau:

Phân tích các công trình nghiên cứu có liên quan đã công bố để xác định những vấn đề đã được giải quyết có thể kế thừa và phát triển, những khoảng trống cần phải bổ khuyết

Hệ thống hóa và nghiên cứu một cách căn bản những vấn đề lý luận, thực tiễn về TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH

Phân tích thực trạng TCC ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng phó với BĐKH, chỉ ra những thành tựu đạt được, hạn chế và nguyên nhân

Đề xuất phương hướng và giải pháp TCC ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng phó với BĐKH đến năm 2030

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu của luận án là TCC ngành nông nghiệp theo

hướng chủ động ứng phó với BĐKH ở phương diện địa phương cấp tỉnh

3.2 Phạm vi nghiên cứu

- Phạm vi về nội dung: Luận án tập trung nghiên cứu những công việc

chính quyền cấp tỉnh phải thực hiện trong việc tái cơ cấu ngành nông nghiệp

để ứng phó với BĐKH như: Quy hoạch, đầu tư phát triển kết cấu hạ tầng, phát triển khoa học công nghệ, tổ chức lại sản xuất, phát triển nguồn nhân lực,v.v

- Phạm vi về không gian: Luận án nghiên cứu trong phạm vi tỉnh An Giang

- Phạm vi về thời gian: Việc nghiên cứu đánh giá thực trạng được giới hạn chủ yếu trong giai đoạn từ năm 2010 đến năm 2017; phương hướng và giải pháp được nghiên cứu trong giai đoạn 2018 - 2030

4 Cơ sở lý luận, thực tiễn và phương pháp nghiên cứu

4.1 Cơ sở lý luận, thực tiễn của luận án

- Cơ sở lý luận của luận án là chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; Quan điểm, chủ trương, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước về TCC ngành nông nghiệp và ứng phó với BĐKH Đồng thời, tiếp thu có chọn lọc các kết quả nghiên cứu đã được công bố của các nhà khoa học trong nước

và trên thế giới về những nội dung liên quan

- Cơ sở thực tiễn của luận án là những kinh nghiệm trong TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH của một số quốc gia trên thế giới và các địa phương ở Việt Nam

4.2 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu cơ bản của khoa học Kinh tế chính trị như: Trừu tượng hóa khoa học, phân tích tổng hợp, lôgíc kết hợp với lịch sử, phương pháp điều tra xã hội học,v.v để giải quyết các vấn đề đặt ra trong nghiên cứu Cụ thể:

- Ở chương 1, luận án sử dụng phương pháp hệ thống hóa, phân tích, tổng hợp kết quả các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước

- Ở chương 2, luận án sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp, hệ thống hóa để xây dựng khung lý thuyết về TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH

- Ở chương 3, luận án chủ yếu sử dụng phương pháp phân tích tổng hợp, phương pháp logíc kết hợp với lịch sử, phương pháp trừu tượng hóa, đặc biệt là phương pháp điều tra xã hội học để nghiên cứu, đánh giá thực trạng Đối tượng điều tra gồm 300 nông dân và 225 cán bộ quản lý; thời gian điều tra tiến hành vào tháng 9 năm 2017; địa điểm điều tra được tiến hành ở 8 xã thuộc 8 huyện của tỉnh An Giang

- Ở chương 4, luận án sử dụng phương pháp hệ thống hóa, quy nạp, phân tích tổng hợp để đề xuất các phương hướng và giải pháp

5 Những đóng góp mới của luận án

Thứ nhất, tổng quan các công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước liên quan đến đề tài, luận án đã chỉ ra những khoảng trống về lý luận và thực tiễn cần tiếp tục nghiên cứu về TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH

Thứ hai, luận án góp phần cung cấp thêm cơ sở lý luận và thực tiễn về TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH như: Quan niệm, sự cần thiết, nội dung, tiêu chí đánh giá, các nhân tố ảnh hưởng và những kinh nghiệm trong thực hiện TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH

Thứ ba, phân tích, đánh giá thực trạng TCC ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng phó với BĐKH giai đoạn 2010 - 2017, luận án chỉ ra những thành tựu, hạn chế và nguyên nhân

Thứ tư, đề xuất các phương hướng và giải pháp TCC ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng phó với BĐKH giai đoạn 2018 – 2030

6 Kết cấu luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, luận án được kết cấu thành 4 chương 13 tiết

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN

ĐẾN TÁI CƠ CẤU NGÀNH NÔNG NGHIỆP ĐỂ ỨNG PHÓ

VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

1.1 NHỮNG CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

Biến đổi khí hậu là vấn đề mang tính toàn cầu, tác động nghiêm trọng đến

sự phát triển KT-XH của tất cả các quốc gia trên thế giới, đe dọa sự tồn vong của con người trên trái đất Do vậy, nghiên cứu về BĐKH luôn nhận được sự quan tâm nghiên cứu của các quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam

1.1.1 Những công trình nghiên cứu của các tác giả nước ngoài liên quan đến đề tài

1.1.1.1 Những công trình nghiên cứu về biến đổi khí hậu và tác động của biến đổi khí hậu đối với ngành nông nghiệp

“Clobal Climate Change and Agricutural Production” (Biến đổi khí hậu toàn cầu và sản xuất nông nghiệp) của Fakhri Bazzaz và Wim Sombroek

[132] cho thấy hoạt động của con người có ảnh hưởng rõ rệt đến khí hậu toàn cầu Sự thay đổi về điều kiện khí hậu sẽ ảnh hưởng đến hệ thống sản xuất nông nghiệp trên toàn thế giới Theo các tác giả, các dự báo sau năm 2010 sẽ phải tính đến những thay đổi trong điều kiện khí hậu dự kiến sẽ lớn hơn bất

kỳ biến thiên khí hậu tự nhiên trong vài nghìn năm qua

“Effects of global climate change on agriculture: an interpretative review” (Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu toàn cầu đối với nông nghiệp) của

Richard M Adams và cộng sự [142] cho rằng khí hậu là yếu tố quyết định đầu tiên cho năng suất nông nghiệp Mối quan tâm về những tác động tiềm tàng của sự thay đổi khí hậu lâu dài đối với nông nghiệp đã thúc đẩy một nghiên cứu đáng kể trong thập kỷ qua Nghiên cứu này đề cập đến các ảnh hưởng vật chất của sự thay đổi khí hậu đối với nông nghiệp, như thay đổi sản lượng cây trồng và vật nuôi

“Agriculture & Global Climate Change: A Review of Impacts to U.S

Agricultural Resources” (Nông nghiệp và biến đổi khí hậu toàn cầu: Đánh giá

tác động đến tài nguyên nông nghiệp Hoa Kỳ) của Richard M Adams, Brian

H Hurd và John Reilly [153] cho rằng BĐKH sẽ dẫn đến thay đổi và thay đổi nông nghiệp trên khắp Hoa Kỳ Một số nước sẽ gặp nhiều ảnh hưởng tiêu cực đến nông nghiệp liên quan đến BĐKH Tình hình sẽ đặc biệt nghiêm trọng ở các nước đang phát triển không có cùng nguồn lực như Hoa Kỳ để phản ứng với những thay đổi nông nghiệp dự kiến Để giải quyết vấn đề thì hệ thống nông nghiệp cần được quản lý và nông dân có một số lựa chọn thích ứng cho

họ, chẳng hạn như thay đổi ngày trồng trọt và mùa vụ, luân canh cây trồng, chọn cây trồng và giống cây trồng để canh tác, tiêu dùng nước tưới tiêu, sử dụng phân bón và lựa chọn phương pháp canh tác

“Stern Review on the Economics of Climate Change” (Đánh giá của

Stern về những tác động kinh tế của biến đổi khí hậu) cuốn sách của Nicholas Stern [135] được xem là một báo cáo lớn nhất và được biết đến rộng rãi nhất

về BĐKH Tác giả cho rằng thay đổi khí hậu là sự thất bại lớn nhất và bao quát nhất của thị trường, thể hiện một thách thức bậc nhất về kinh tế Kết luận chính của Stern là những lợi ích và chi phí của hành động ứng phó với BĐKH

sẽ thấp hơn những chi phí không hành động Đánh giá cho thấy những tác động tiềm tàng của BĐKH đối với tài nguyên nước, sản xuất lương thực, sức khỏe và môi trường Theo tác giả, không có hành động, chi phí tổng thể của BĐKH sẽ tương đương với việc mất ít nhất 5% tổng sản phẩm quốc nội toàn

cầu mỗi năm

“Human Development Report 2007/2008: Fighting Climate Change”

(Báo cáo phát triển con người 2007/2008: Cuộc chiến chống biến đổi khí hậu) của UNDP [134] đã nêu rõ: BĐKH là thách thức phát triển con người của thế

kỷ XXI Nhìn về tương lai, không một nước nào - dù giàu có hay quyền lực -

sẽ miễn nhiễm với tác động của sự nóng lên toàn cầu Các nước nghèo nhất sẽ

dễ bị tổn thương nhất và sẽ phải chịu những thất bại sớm nhất, mặc dù họ đã đóng góp ít nhất cho vấn đề này

“Hot, Flat, and Crowded” (Nóng, phẳng và chật) cuốn sách của Thomas

L Friedman [133] cho rằng nhiệt độ trung bình trái đất tăng lên, sự thay đổi này bắt đầu ảnh hưởng tiêu cực đến khí hậu Khi chúng ta tiến vào kỷ nguyên năng lượng - khí hậu, một kỷ nguyên mới trong đó chúng ta không thể kiểm soát và thay đổi được những tác động mình gây ra đối với khí hậu và hệ thống

tự nhiên nữa Vì vậy, khẩu hiệu hành động là phải kiểm soát được những tác động “không thể tránh được”, đã có ảnh hưởng đến tương lai của chúng ta, và phải tránh được những tác động thực sự “không thể kiểm soát nổi” Friedman cho rằng chỉ trong vài năm nữa, mọi chuyện sẽ quá muộn, không thể sửa nổi, trừ phi có một nỗ lực trên toàn thế giới để thay thế phương thức sử dụng năng lượng hoang phí, kém hiệu quả hiện nay bằng một chiến lược năng lượng

sạch, sử dụng năng lượng hiệu quả và bảo vệ môi trường

“Viet nam: Economics of Adaptation to Climate Change” (Việt Nam:

Nền kinh tế thích ứng với biến đổi khí hậu) của Ngân hàng Thế giới [137] khẳng định rằng, khi các nước đang phát triển cân nhắc cách tốt nhất để khôi phục nền kinh tế và tạo ra con đường phát triển bền vững để nâng cao mức sống, họ sẽ phải tính đến thực tế rằng nhiệt độ trung bình hàng năm toàn cầu dự kiến sẽ cao hơn 4ºC so với thời kỳ tiền công nghiệp vào năm 2100 Vì vậy, các quốc gia sẽ cần áp dụng các biện pháp thích ứng với BĐKH

“Climate Change Affecting Land Use in Mekong Delta: Adaptation of Rice based Cropping Systems” (Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến sử dụng

đất ở Đồng bằng sông Cửu Long: Sự thích ứng của các hệ thống canh tác trên nền lúa) [154] Dự án này dựa trên công việc cốt lõi đã được thực hiện bởi IRRI và các đối tác nghiên cứu của Việt Nam và Úc Mục tiêu chung của dự

án là tăng cường khả năng thích ứng của các hệ thống sản xuất lúa ở ĐBSCL

Các hoạt động của dự án được triển khai thực hiện tại Cần Thơ, An Giang, Bạc Liêu và Hậu Giang để xác định các thách thức về môi trường trong từng vùng tưới tiêu nông nghiệp ở ĐBSCL

1.1.1.2 Những công trình nghiên cứu về tái cơ cấu ngành nông nghiệp

“Regional Trends of Agricultural Restructuring in Canada” (Xu hướng

vùng miền của tái cơ cấu nông nghiệp ở Canada của Helen E.Parson [151] Theo tác giả, nông nghiệp, cũng giống như các ngành kinh tế khác ở các nước phát triển, đã trải qua những thay đổi cơ cấu đáng kể trong những thập kỷ gần đây Từ góc nhìn lịch sử, những thay đổi từ đơn giản đến phức tạp trong nông nghiệp diễn ra theo ba giai đoạn, hay còn gọi là “những cuộc cách mạng nông nghiệp” Sự phát triển trong những thập niên gần đây tạo thành những cuộc cách mạng mới nhất Cuộc cách mạng nông nghiệp đầu tiên, thuần hóa mùa màng và động vật trước thời kỳ và sự phát triển của cày ruộng, dẫn tới việc thay thế việc săn bắn và thu hái làm cơ sở cho sự tồn tại Với cuộc cách mạng nông nghiệp thứ hai, nhiều thế kỷ sau, nông nghiệp thay đổi từ chế độ sinh hoạt sang chế độ thương mại để đáp ứng với các thị trường đô thị đang phát triển phát sinh từ cuộc cách mạng công nghiệp Giai đoạn thứ ba của sự thay đổi mạnh mẽ đã xảy ra kể từ sau Thế chiến thứ hai và được gọi là “công nghiệp hóa nông nghiệp” hoặc “chuyển dịch cơ cấu nông nghiệp”

“Agricultural Restructuring and Trends in Rural Inequalities in Central

Asia: A Socio-Statistical Survey” (Tái cấu trúc nông nghiệp và xu hướng bất

bình đẳng nông thôn ở khu vực trung tâm châu Á: khảo sát thống kê xã hội học) của Max Spoor [143] Cuốn sách đã phân tích cấu trúc nông nghiệp và xã hội dân sự ở các nước chuyển đổi, xét trường hợp của Trung Á về TCC nông nghiệp

và xu hướng bất bình đẳng nông thôn Trong đó, tác giả xác định CDCC nông nghiệp có liên quan đến sự bất bình đẳng và vai trò của xã hội dân sự ở các nước này Các tác giả cho rằng, đối với chương trình chuyển đổi và phát triển trong tương lai, ngành nông thôn cần trở thành ưu tiên Hơn nữa, cải cách không nên chỉ hướng đến hiệu quả, mà cần xem xét tính công bằng

“Conceptual framework for analysing structural change in agriculture

and rural livelihoods” (Khung lý thuyết phân tích sự thay đổi cơ cấu nông

nghiệp và sinh kế ở nông thôn) của Gertrud Buchenrieder [152] đã cung cấp khuôn khổ khái niệm để phân tích chuyển đổi cơ cấu trong nông nghiệp và sinh kế nông thôn trong hệ thống quản lý Nhà nước và các nước thành viên của EU Sách trình bày các lý thuyết cơ bản và khái niệm về quá trình TCC xã hội và nông nghiệp trong quá khứ và tương lai đối với vùng nông thôn tại các nước thành viên mới

“China's Economic Restructuring: Role of Agriculture” (Tái cấu trúc nền

kinh tế Trung Quốc: Vai trò của nông nghiệp) của Zhang Hongzhou [144] Bài viết cho rằng để giải quyết cơ cấu kinh tế của Trung Quốc, thúc đẩy tăng trưởng thu nhập của nông dân và phát triển thân thiện với môi trường thì nông nghiệp cần phải được ưu tiên Tuy nhiên, để giải phóng tiềm năng của ngành nông nghiệp, Trung Quốc cần phải cải cách thông qua việc tiếp tục tự do hóa ngành nông nghiệp trên ba khía cạnh Thứ nhất, phải chuyển từ trồng ngũ cốc và tận dụng những lợi thế so sánh khổng lồ về lao động và vốn để sản xuất các sản phẩm thâm canh như hoa quả, rau và các sản phẩm thủy sản Thứ hai, thúc đẩy chuyên môn khu vực sản xuất nông nghiệp theo lợi thế so sánh của các vùng khác nhau Thứ ba, các ngành nghề nông nghiệp phải được tự do hóa cả trong và ngoài nước để khuyến khích CDCC nông nghiệp

1.1.1.3 Những công trình nghiên cứu về tái cơ cấu ngành nông nghiệp để ứng phó với biến đổi khí hậu

“Building Climate Resilience in the Agricuture Sector of Asia and the

Pacific” (Xây dựng khả năng hồi phục khí hậu trong ngành nông nghiệp Châu

Á và Thái Bình Dương) của ADB [140] đã chỉ ra rằng BĐKH sẽ có những tác động tiêu cực đáng kể đến tiềm năng nông nghiệp ở các nước đang phát triển

ở Châu Á và Thái Bình Dương, trong đó có Việt Nam Tác giả sử dụng dự đoán về các mô hình khí hậu toàn cầu để phát triển kịch bản đến năm 2050 cho Châu Á

“Climate Change and Agricultural Production in South Africa: Impacts and Adaptation options” (BĐKH và sản xuất nông nghiệp ở Nam Phi: Tác

động và các lựa chọn thích ứng) của Phokele Maponya, Sylvester Mpandeli [138] Báo cáo xác định các tác động của BĐKH và thay đổi đối với sản xuất nông nghiệp ở tỉnh Limpopo, Nam Phi Báo cáo trình bày các chiến lược thích ứng của nông dân Limpopo gồm: Chiến lược quản lý đất, chiến lược quản lý nước, sử dụng trợ cấp và sử dụng bảo hiểm

“Vietnam Development Report 2016 - Transforming Vietnamese

Agricuture: Gaining more from less” (Báo cáo phát triển Việt Nam 2016:

Chuyển đổi nông nghiệp Việt Nam: Tăng gía trị, giảm đầu vào) [148] của Nhóm Ngân hàng Thế giới Báo cáo cho rằng, BĐKH tại Việt Nam sẽ là yếu

tố nổi bật thúc đẩy chuyển đổi nông nghiệp cũng như các thay đổi khác về địa

lý, tự nhiên và chất lượng sản xuất trong tương lai Trên thực tế, thay đổi nhiệt độ, NBD, thay đổi lượng mưa và sự tăng lên của hiện tượng thời tiết cực đoan sẽ đặt ra các thách thức mới cho ngành nông nghiệp, đặc biệt là đối với các phương án sử dụng đất Trong vòng 2 thập kỷ tới, BĐKH có thể đem lại những thay đổi tích cực như thu hẹp sản xuất lúa, phát triển thủy sản, ngừng

mở rộng diện tích canh tác cà phê và các cây trồng khác, giúp khai thác tiềm năng của ngành nông nghiệp không chỉ về mặt thích ứng mà còn về khả năng sản xuất ra “tăng giá trị, giảm đầu vào” Trong mọi tình huống, những thách thức nảy sinh từ BĐKH không nhất thiết sẽ trở thành lực cản Điều này hoàn toàn có thể thực hiện được với các dự án đầu tư có mục tiêu áp dụng các biện pháp “không hối tiếc” Đó là các khoản đầu tư vào hệ thống đổi mới sáng tạo, tăng cường nguồn tài nguyên thiên nhiên, nâng cao kỹ năng quản lý sản xuất

và nâng cao năng lực thể chế nhằm hỗ trợ, theo dõi, học tập và tái định hướng ứng phó với BĐKH một cách thống nhất

“Việt Nam 2035: Hướng tới Thịnh vượng, Sáng tạo, Công bằng và Dân chủ” của Nhóm Ngân hàng thế giới, Bộ Kế hoạch và Đầu tư [65] Báo cáo

khẳng định ngày càng có nhiều bằng chứng cho thấy, thay đổi khí hậu đã xảy

ra ở Việt Nam và cường độ sẽ tăng trong những thập kỷ tới BĐKH dự báo sẽ ảnh hưởng tới sản xuất nông nghiệp theo nhiều cách khác nhau Bất kỳ đánh giá nào về BĐKH đến nông nghiệp đều phải xem xét những thay đổi về sử dụng đất do nhiễm mặn và ngập lụt Nhưng không phải tất cả các kết quả đều tiêu cực Nhiệt độ cao hơn và lượng mưa thay đổi có thể cho phép trồng một

số loại cây ở những nơi mà trước đây không thể trồng được

1.1.2 Những công trình nghiên cứu của các tác giả trong nước liên quan đến đề tài

Không chỉ các nhà khoa học trên thế giới nghiên cứu về BĐKH mà ở Việt Nam cũng có không ít công trình nghiên cứu liên quan, trong đó có:

1.1.2.1 Những công trình nghiên cứu về biến đổi khí hậu và tác động của biến đổi khí hậu đối với ngành nông nghiệp

“Biến đổi khí hậu và tác động ở Việt Nam” của Viện khoa học khí tượng

thủy văn và môi trường [126] Cuốn sách trình bày những kiến thức cơ bản về BĐKH; các hiệp định quốc tế về BĐKH; lịch sử BĐKH và những sự kiện quan trọng gần đây; kịch bản BĐKH ở Việt Nam; tác động của BĐKH đến các lĩnh vực KT-XH; các giải pháp chiến lược ứng phó với BĐKH ở Việt Nam

“Tác động của biến đổi khí hậu lên tài nguyên nước và các biện pháp

thích ứng Đồng bằng Sông Cửu Long” của Viện khoa học khí tượng thủy văn

và môi trường [127] Nội dung cuốn sách là kết quả nghiên cứu, đánh giá tác động của BĐKH đến quá trình mưa, nhu cầu nước trong nông nghiệp, diễn biến lũ lụt và xâm nhập mặn của ĐBSCL Đánh giá ảnh hưởng của BĐKH đến ngập lụt và xâm nhập mặn, tác động của BĐKH đến nhu cầu nước cho tưới ở ĐBSCL Kết quả nghiên cứu đề cập một số giải pháp thích ứng phù hợp, làm cơ sở cho các nhà quản lý trong hoạch định chính sách

“Tác động của biến đổi khí hậu đến sản xuất ngành trồng trọt Việt Nam

mô hình trường phái Ricardo” bài viết của Nguyễn Hữu Dũng và Nguyễn Châu

Thoại [36] Các tác giả sử dụng mô hình trường phái Ricardo để đánh giá tác

động kinh tế của BĐKH lên sản xuất ngành trồng trọt Việt Nam Kết quả phân tích cho thấy nhiệt độ và lượng mưa tăng làm giảm thu nhập ròng nông hộ Tuy nhiên, nhiệt độ có tác động phi tuyến đến thu nhập ròng (chiếm 80%) và tác động này của lượng mưa là không xác định được Theo kịch bản BĐKH của Việt Nam, khi nhiệt độ bình quân tăng từ 1,5 đến 2,9°C và lượng mưa tăng từ 3,4% đến 6,6% thì thiệt hại cho ngành nông nghiệp Việt Nam sẽ từ 2.000 đến 3.700 tỷ đồng, tương đương GDP giảm từ 0,6 đến 1,3% vào cuối thế kỷ này

“Tác động của biến đổi khí hậu đến các lĩnh vực nông nghiệp và giải pháp ứng phó” của Đinh Vũ Thanh và Nguyễn Văn Viết [94] Nội dung cuốn

sách là bức tranh khái quát về BĐKH toàn cầu và Việt Nam; tác động của BĐKH đến nông nghiệp, lâm nghiệp, thủy sản, tài nguyên nước và thủy lợi; sự phát thải KNK trong nông lâm nghiệp và biện pháp kiểm soát ở Việt Nam Các tác giả cho rằng, tác động của BĐKH đối với phát triển KT-XH ở Việt Nam là rất nghiêm trọng Đối tượng bị tổn thương do BĐKH gồm: Nông nghiệp và an ninh lương thực, tài nguyên nước, sức khỏe con người, nơi cư trú Các cộng đồng dễ bị tổn thương bao gồm nông dân, ngư dân, các dân tộc thiểu số miền núi, người già, phụ nữ, trẻ em và người nghèo

“Đối sách của các quốc gia và các vùng lãnh thổ ở Đông Bắc Á về biến

đổi khí hậu và các vấn đề môi trường giai đoạn 2001- 2020” do Trần Quang

Minh chủ biên [62] Cuốn sách đã tổng hợp, phân tích, đánh giá đối sách của một số quốc gia và vùng lãnh thổ ở Đông Bắc Á như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc và Đài Loan về BĐKH và các thách thức về môi trường giai đoạn

2001 – 2020 Từ kinh nghiệm của các quốc gia và vùng lãnh thổ này và căn cứ vào thực trạng các vấn đề ở Việt Nam, tác giả đề xuất các giải pháp ứng phó với BĐKH và giải quyết các vấn đề nổi bật về môi trường của Việt Nam

“Tác động của biến đổi khí hậu đến tăng trưởng và phát triển ở Việt Nam và một số gợi ý chính sách” của tác giả Trần Thọ Đạt và Vũ Thị Hoài

Thu [44] Bài viết cho rằng BĐKH sẽ làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế

toàn cầu và tạo nên các chu kỳ tăng trưởng không bền vững Là một trong năm quốc gia chịu tác động nặng nề nhất của BĐKH và NBD, tăng trưởng ít các bon và phát triển bền vững (PTBV) ở Việt Nam sẽ đứng trước những thách thức lớn trong bối cảnh các nguồn lực có hạn đang được ưu tiên nhiều hơn cho việc giải quyết các áp lực trong nước liên quan đến tăng trưởng dân

số, xóa đói giảm nghèo, thiếu hụt về kết cấu hạ tầng cũng như cạn kiệt tài nguyên thiên nhiên Bài viết này phân tích một số tác động của BĐKH đến tăng trưởng kinh tế nói chung, một số lĩnh vực chủ chốt ở Việt Nam, từ đó đề xuất một số giải pháp ứng phó với BĐKH trong thời gian tới

“Phương pháp và kinh nghiệm nghiên cứu đánh giá biến đổi khí hậu trong ngành thủy sản” do Viện Kinh tế và Quy hoạch thủy sản (VIFEP) phối

hợp với Trung tâm Nghề cá Thế giới (WorldFish) biên tập [122] Cuốn sách tập hợp các bài viết của nhiều tác giả trong và ngoài nước về cơ sở lý luận và thực tiễn nghiên cứu BĐKH; phương pháp phân tích, đánh giá tình trạng dễ bị tổn thương đối với BĐKH; Phương pháp nghiên cứu định tính và tiếp cận hệ thống đánh giá BĐKH và phương pháp nghiên cứu định lượng tác động của BĐKH Mục tiêu của công trình nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu và đề xuất các giải pháp ứng phó với BĐKH đặc thù cho ngành thủy sản

“Ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến tài nguyên nước và ngập lụt vùng đồng bằng Sông Cửu long” do PGS.TS Trần Hồng Thái chủ biên [97] Cuốn

sách trình bày tổng quan về lưu vực sông MêKông và ĐBSCL; phương pháp đánh giá ảnh hưởng của BĐKH đến tài nguyên nước vùng ĐBSCL; Xác định các kịch bản BĐKH phục vụ đánh giá ảnh hưởng của BĐKH đến tài nguyên nước ở ĐBSCL; Đánh giá ảnh hưởng của BĐKH đến tài nguyên nước và đề xuất các biện pháp thích ứng với BĐKH trong khai thác và sử dụng hợp lý tài nguyên nước ở ĐBSCL

“Những thông tin cập nhật về biến đổi khí hậu dùng cho các đối tượng

cộng đồng” của Ngô Trọng Thuận và Nguyễn Văn Liêm [100] Theo các tác

giả, BĐKH hiện đang được xem là thách thức lớn đối với nhân loại trong thế

kỷ XXI Nguyên nhân của BĐKH hiện nay là do các hoạt động của con người

mà trước hết là việc sử dụng quá nhiều nhiên liệu hóa thạch, gia tăng lượng phát thải KNK Đặc biệt, sách đã cung cấp những kiến thức cơ bản nhất về BĐKH được nghiên cứu, đánh giá trong những năm gần đây cho cộng đồng, qua đó giúp nâng cao nhận thức về BĐKH và những giải pháp giảm thiểu mức độ BĐKH

“Thiên tai và nông thôn Việt Nam: Ước lượng và dự báo” của Vũ Bằng

Tâm và Eric Iksoon Im [80] Bài viết đã trình bày ước lượng các tác động của thiên tai lên sản lượng bình quân đầu người đối với 3 ngành kinh tế nông thôn chịu ảnh hưởng nặng nề nhất là nông nghiệp, lâm nghiệp và ngư nghiệp giai đoạn 1995 - 2013 Kết quả kiểm định sơ bộ cho thấy có hiện tượng nội sinh

và tương quan đồng thời giữa các phương trình, đòi hỏi sự kết hợp giữa ước lượng biến công cụ và hồi quy hệ phương trình dường như không liên quan Kết quả chứng minh thiên tai gây tác động rất khác nhau lên sản lượng bình quân đầu người đối với 3 ngành kinh tế kể trên; Nông nghiệp chịu ảnh hưởng nặng nề nhất, tiếp đến là ngư nghiệp, cuối cùng là lâm nghiệp

“Đánh giá ảnh hưởng của biến đổi khí hậu đến thu nhập nông nghiệp

của hộ nông dân Đồng bằng Sông Cửu Long” của Ngô Quang Thành [96]

Bài viết xác định ảnh hưởng của BĐKH đến thu nhập nông nghiệp của 330 hộ nông dân ở 6 tỉnh ĐBSCL năm 2014 Phương pháp nghiên cứu là hồi quy đa biến với dữ liệu chéo Qua nghiên cứu, tác giả đã chỉ ra rằng, trong các biểu hiện cụ thể của BĐKH, ảnh hưởng của bão đến thu nhập thủy sản là lớn nhất, tiếp theo là ảnh hưởng của ngập mặn đến trồng trọt và ảnh hưởng của nắng nóng đến thu nhập thủy sản Mức độ nghiêm trọng của bão cũng ảnh hưởng nghiêm trọng đến thu nhập từ thủy sản, trong khi mức độ trầm trọng của sâu bệnh và nắng nóng có ảnh hưởng đến thu nhập từ trồng trọt và thu nhập từ thủy sản một cách tương ứng

“Kịch bản biến đổi khí hậu và nước biển dâng cho Việt Nam 2016” của

Bộ Tài nguyên và Môi trường [16] Kịch bản BĐKH chi tiết năm 2016 được xây dựng dựa trên cơ sở các số liệu khí tượng thủy văn và mực nước biển của Việt Nam cập nhật đến năm 2014; số liệu địa hình được cập nhật đến tháng 3 năm 2016 Các kịch bản BĐKH và nước biển dâng có mức độ chi tiết đến đơn

vị hành chính cấp tỉnh và các đảo, quần đảo của Việt Nam Bản đồ nguy cơ ngập do nước biển dâng có mức độ chi tiết đến cấp huyện và đến cấp xã đối với các khu vực có bản đồ địa hình tỷ lệ lớn Kịch bản về một số đặc trưng cực trị khí hậu được cung cấp để các Bộ, ngành và các địa phương đánh giá tác động của BĐKH, xây dựng kế hoạch hành động ứng phó và tích hợp các vấn đề BĐKH vào các chiến lược phát triển KT-XH

“Tác động của thiên tai đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam: Tiếp cận

theo mô hình Var” của Nguyễn Khắc Hiếu và Nguyễn Hoàng Bảo [50] Bài

viết đã nghiên cứu ảnh hưởng của thiên tai đối với tăng trưởng kinh tế Việt Nam giai đoạn 2004 - 2015 và các thông số kinh tế vĩ mô khác như đầu tư trực tiếp nước ngoài, hoạt động xuất nhập khẩu, lạm phát và lãi suất Kết quả ước lượng mô hình Var cho thấy thiên tai làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh

tế, giảm khối lượng xuất nhập khẩu Tuy nhiên, với dữ liệu hiện có thì nghiên cứu chưa thể kết luận thiên tai có ảnh hưởng đến đầu tư trực tiếp nước ngoài, lạm phát và lãi suất Từ kết quả trên, tác giả nêu một số đề xuất nhằm giảm ảnh hưởng của thiên tai đến các hoạt động kinh tế

“Tác động của biến đổi khí hậu đối với sản xuất nông nghiệp ở đồng

bằng sông Cửu Long” của Lê Quang Trí [87] Bài viết khằng định rằng do tác

động của BĐKH, ước tính hàng trăm ngàn ha đất ở ĐBSCL bị ngập, hàng triệu người có thể bị mất nhà cửa nếu NBD cao Sản lượng lương thực có nguy cơ giảm sút lớn, đe doạ tới an ninh lương thực quốc gia Diện tích canh tác nông nghiệp sử dụng nguồn nước ngọt như lúa, màu, cây ăn trái và nuôi trồng thủy sản sẽ bị thu hẹp, năng suất và sản lượng sẽ suy giảm Do đó, để

thích nghi với BĐKH, các cấp quản lý và người dân địa phương cần ghi nhận các hình thức thích nghi theo tập quán địa phương; xác định các đối tượng chịu tổn thương, đánh giá mức độ tổn thương; tăng cường năng lực, nhận thức, ý thức và hành vi bảo vệ môi trường sinh thái, giảm thiểu các tác nhân làm khí hậu xấu hơn; đề xuất và thử nghiệm các mô hình thích nghi với hoàn cảnh mới, chọn tạo các giống cây trồng và vật nuôi có khả năng chịu đựng ngưỡng thời tiết, khí hậu khắc nghiệt hơn, điều chỉnh lịch thời vụ và cơ cấu cây trồng, vật nuôi phù hợp; xây dựng quy chuẩn xây dựng kết cấu hạ tầng phù hợp với điều kiện BĐKH và NBD trong tương lai; lồng ghép các biện pháp thích nghi với BĐKH vào kế hoạch phát triển KT-XH của địa phương

1.1.2.2 Những công trình nghiên cứu về tái cơ cấu ngành nông nghiệp

Vấn đề TCC nền kinh tế nói chung và TCC ngành nông nghiệp nói riêng thu hút được khá nhiều sự quan tâm nghiên cứu trong thời gian qua, liên quan đến chủ đề nghiên cứu của luận án có thể kể đến các công trình sau:

“Luận cứ khoa học của chuyển đổi cơ cấu kinh tế nông nghiệp nông

thôn: Hiện trạng và các yếu tố tác động ở Việt Nam” của Lê Quốc Doanh,

Đào Thế Anh và Đào Thế Tuấn [1] Cuốn sách đã tập trung nghiên cứu, xây dựng luận cứ khoa học cho quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế (CDCCKT) nông nghiệp, nông thôn Việt Nam; Đánh giá thực trạng và đề xuất các giải pháp thúc đẩy CDCCKT nông nghiệp, nông thôn Việt Nam đến năm 2020

“Cơ sở khoa học và giải pháp chủ yếu thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu kinh

tế nông nghiệp vùng Đồng bằng Sông Cửu Long” luận án tiến sĩ của Nguyễn

Trọng Uyên [102] Luận án trình bày cơ sở lý luận về CDCCKT nông nghiệp; phân tích, đánh giá thực trạng và đề xuất các phương hướng, giải pháp chủ yếu thúc đẩy CDCCKT nông nghiệp vùng ĐBSCL

“Chuyển dịch cơ cấu kinh tế theo hướng phát triển bền vững ở Việt

Nam” do Phạm Thị Khanh làm chủ biên [60] Cuốn sách đã phân tích các

nhân tố ảnh hưởng đến CDCCKT theo hướng bền vững, kinh nghiệm

CDCCKT theo hướng bền vững của một số nước châu Á và bài học rút ra đối với Việt Nam Từ đó khái quát thực trạng CDCCKT trong từng ngành để đưa

ra một số giải pháp cơ bản cho quá trình CDCCKT theo hướng bền vững

“Tái cơ cấu nền nông nghiệp Việt Nam theo hướng giá trị gia tăng cao” của TS Đặng Kim Sơn [78] Cuốn sách điểm qua lý thuyết phát triển

nông nghiệp mới, đóng góp của nền nông nghiệp Việt Nam cho quá trình đổi mới và công nghiệp hóa trong thời gian qua, những bài học kinh nghiệm rút ra

từ thực tiễn, kinh nghiệm quốc tế về phát triển nông nghiệp giá trị cao, những khó khăn và thách thức của nông nghiệp Việt Nam trong phát triển nông nghiệp, đề xuất nền nông nghiệp mới và các giải pháp chiến lược cho việc phát triển nông nghiệp giá trị gia tăng cao

“Tái cơ cấu ngành nông nghiệp nước ta hiện nay” của Vương Đình

Huệ [52] Bài viết đã đề cập thực tiễn và những hạn chế, tồn tại trong phát triển nông nghiệp của nước ta từ khi đổi mới đến nay; Các thách thức, mâu thuẫn cần tập trung giải quyết trong quá trình TCCNN ở nước ta; Một số nội dung cần lưu ý khi thực hiện TCCNN và đề xuất một số nội dung và giải pháp cần thiết, cấp bách, góp phần nghiên cứu tiếp tục đổi mới căn bản và đồng bộ

về chiến lược, thể chế và tổ chức trong TCCNN Việt Nam trong thời gian tới

“Cơ chế, chính sách phục vụ tái cơ cấu ngành nông nghiệp” của Ban Kinh

tế Trung ương, Ban Chỉ đạo Tây Nam bộ, Trường Đại học Cần Thơ [2] Kỷ yếu

đã trình bày những nghiên cứu về đường lối phát triển nông nghiệp, nông thôn của Đảng ở ĐBSCL trong sự nghiệp đổi mới; kinh nghiệm một số quốc gia trong phát triển nông nghiệp, nông thôn và bài học đối với ĐBSCL; TCC ngành nông nghiệp theo chuỗi giá trị gia tăng và phát triển bền vững; BĐKH và chính sách phát triển nông nghiệp vùng ĐBSCL đến năm 2020; Các điều kiện, cơ chế, chính sách TCC ngành nông nghiệp ở các tỉnh và khu vực ĐBSCL

“Chuyển dịch cơ cấu kinh tế nông nghiệp theo hướng phát triển bền vững ở tỉnh Nghệ An” [82] luận án tiến sĩ của tác giả Lê Bá Tâm Luận án đã

hệ thống hóa, bổ sung và phát triển cơ sở lý luận về CDCCKT nông nghiệp theo hướng phát triển bền vững trong điều kiện hội nhập quốc tế; Làm rõ thực trạng CDCCKT theo hướng phát triển bền vững ở tỉnh Nghệ An giai đoạn 2008-2015 và đề xuất phương hướng, giải pháp thúc đẩy CDCCKT theo hướng phát triển bền vững ở tỉnh Nghệ An đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030

“Tái cơ cấu ngành nông nghiệp Việt Nam” của Nguyễn Đình Long và

Nguyễn Thị Hải Yến [58] Bài viết khẳng định, sau 30 năm đổi mới, nông nghiệp Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu to lớn Tuy nhiên, hiện nay xuất hiện nhiều điều bất ổn, tốc độ tăng trưởng có xu hướng giảm và có dấu hiệu suy thoái tài nguyên thiên nhiên, ô nhiễm nguồn nước,v.v Bài viết khẳng định TCC ngành nông nghiệp nước ta nhằm xây dựng nền nông nghiệp sản xuất hàng hóa lớn, hiệu quả và có thương hiệu quốc gia mạnh trên thị trường thế giới đòi hỏi phải thực thi đồng bộ nhiều giải pháp và dám đột phá vào những điểm nghẽn tạo động lực cho phát triển, đó là: KHCN; doanh nghiệp;

tổ chức sản xuất và thể chế

“Tái cấu trúc ngành nông nghiệp, nông thôn dưới góc nhìn thể chế” của

Học viện Chính trị khu vực I [49] đã trình bày một số vấn đề lý luận và thực tiễn về nền nông nghiệp công nghệ cao; Phát triển nông nghiệp công nghệ cao trong tái cấu trúc ngành nông nghiệp Việt Nam dưới góc nhìn thể chế; Mô hình HTX kiểu mới, kinh tế trang trại, chuỗi giá trị trong quá trình TCC ngành nông nghiệp; Chính sách đầu tư, đất đai và công tác quy hoạch vùng trong phát triển nông nghiệp

1.1.2.3 Những công trình nghiên cứu về tái cơ cấu ngành nông nghiệp để ứng phó với biến đổi khí hậu

“Tổng quan về nghiên cứu biến đổi khí hậu và các hoạt động thích ứng

ở miền Nam Việt Nam” bài viết của Lê Anh Tuấn [84] đã lược khảo các kết

quả nghiên cứu dẫn chứng cho sự phỏng đoán về BĐKH ở Việt Nam nói chung và miền Nam nói riêng, đặc biệt nhấn mạng vùng ĐBSCL Báo cáo trình bày các hoạt động của Viện Nghiên cứu BĐKH - Đại học Cần Thơ, nêu

lên một số hoạt động hiện nay tại một số địa phương nhằm tìm đối sách thích ứng với sự bất thường của khí hậu trong tương lai

“Phát triển nông nghiệp bền vững thích ứng với sự biến đổi khí hậu”

của Trường Đại học Cần Thơ [92] đã nêu lên các biện pháp kỹ thuật về nông học, chăn nuôi và thú y để phát triển nông nghiệp bền vững nhằm thích ứng với BĐKH: Kết quả chọn giống lúa chịu phèn ở ĐBSCL năm 2006 - 2009; Đánh giá khả năng chống chịu đổ ngã của 12 giống lúa cao sản; Hiệu quả của trồng nấm rơm trong hệ thống canh tác lúa

“Phương pháp lồng ghép biến đổi khí hậu vào kế hoạch phát triển kinh

tế - xã hội địa phương” của TS Lê Anh Tuấn [85] Sách cho rằng việc xây

dựng kế hoạch thích ứng với BĐKH là một yêu cầu thực tế mà hầu hết các quốc gia trên thế giới đang đặt ra tương ứng với các kịch bản thay đổi lượng phát thải KNK toàn cầu và điều kiện thời tiết biến động ở từng địa phương Những ngành nghề có đặc điểm nhạy cảm với BĐKH như nông nghiệp, nuôi trồng thủy sản, quản lý tài nguyên nước, rừng, biển và đa dạng sinh học,v.v cần có những biện pháp thích ứng với BĐKH và nước biển dâng phù hợp Do

đó, việc lồng ghép BĐKH vào kế hoạch phát triển KT- XH địa phương sẽ có nhiều ý nghĩa cho sự PTBV trong hiện tại và tương lai

“Mô hình tăng trưởng xanh khung phân tích và lựa chọn chính sách cho Việt Nam” của Nguyễn Trọng Hoài [47] Bài viết đã giới thiệu tiếp cận

tăng trưởng xanh, một cách tiếp cận cụ thể hơn so với tiếp cận bền vững về tăng trưởng Dựa vào khung phân tích tăng trưởng xanh của Tổ chức Hợp tác

và phát triển kinh tế (OECD), nghiên cứu lựa chọn một số chỉ tiêu có khả năng đo lường nhằm đánh giá hiện trạng tăng trưởng xanh của Việt Nam và từ

đó đưa ra một số gợi ý chính sách cho tiếp cận mới này

“Cơ sở khoa học để Đồng bằng Sông Cửu long thích ứng với biến đổi khí hậu và nước biển dâng” của Bùi Lai [56] Cuốn sách đã trình này tổng

hợp kết quả nghiên cứu của tác giả và cộng sự về sinh thái đất ngập nước

ĐBSCL; Nghiên cứu về BĐKH toàn cầu và Việt Nam; Kịch bản BĐKH; Hiện trạng sử dụng đất và khả năng thích ứng của ĐBSCL với BĐKH và nước biển dâng; Đề xuất các giải pháp sinh thái trong việc thích ứng với BĐKH và nước biển dâng ở ĐBSCL

“Sản xuất lúa và tác động của biến đổi khí hậu ở Đồng bằng Sông Cửu Long” của Nguyễn Ngọc Đệ và Lê Anh Tuấn [45] đã phân tích tổng quan về

sản xuất lúa ở ĐBSCL; Vai trò của nông dân trong phát triển nông nghiệp, nông thôn; Tổng quan về BĐKH và tác động của BĐKH đến sản xuất lúa; Quan điểm, chính sách và một số biện pháp ứng phó với BĐKH trong sản xuất lúa ở ĐBSCL

“Một số điều cần biết về biến đổi khí hậu với nông nghiệp” của

Nguyễn Thị Nguyệt, Nguyễn Quang An và Nguyễn Thiện Sơn [66] Cuốn sách trình bày những đặc điểm tự nhiên, KT-XH Việt Nam dưới tác động của BĐKH, biểu hiện của BĐKH ở Việt Nam; Tác động của BĐKH tới các lĩnh vực nông nghiệp; Các giải pháp ứng phó và lồng ghép, tích hợp BĐKH trong nông nghiệp

“Chủ động ứng phó với BĐKH, đẩy mạnh công tác bảo vệ tài nguyên, môi trường - một số vấn đề lý luận và thực tiễn” của Hội đồng khoa học các

cơ quan Trung ương [48] Cuốn sách trình bày các bài viết của các nhà nghiên cứu về thực trạng và các giải pháp chủ động ứng phó với BĐKH; Thích ứng

và giảm nhẹ BĐKH đối với Việt Nam; Kinh nghiệm quốc tế trong công tác bảo vệ tài nguyên và môi trường; Quan điểm và định hướng chiến lược trong công tác chủ động ứng phó với BĐKH ở Việt Nam

“Xây dựng và thực hiện các giải pháp thích ứng với biến đổi khí hậu

dựa vào hệ sinh thái tại Việt Nam” của Viện Chiến lược, Chính sách tài

nguyên và Môi trường [130] Cuốn sách nhấn mạnh rằng, thích ứng với BĐKH dựa vào hệ sinh thái là sử dụng đa dạng sinh học và dịch vụ hệ sinh thái như một phần tổng thể của chiến lược thích ứng giúp con người ứng phó

với những ảnh hưởng tiêu cực của BĐKH Đây là hướng tiếp cận dựa trên nghiên cứu của nhiều tổ chức quốc tế và thực tiễn ở Việt Nam

“Thích ứng với biến đổi khí hậu cho phát triển bền vững nông nghiệp

và nông thôn vùng ven biển Đồng bằng Sông Cửu Long” của Bộ NN& PTNT,

Viện quy hoạch thủy lợi Miền Nam [9] đã đưa ra những dự đoán về BĐKH vùng ĐBSCL; Đánh giá tính dễ bị tổn thương của khu vực dự án trong điều kiện BĐKH; Thiết lập khung phát triển với danh mục các dự án, chương trình

đề xuất; Xác định các dự án, chương trình ưu tiên; Phân tích các dự án ưu tiên trong danh sách ngắn và các kiến nghị

“Quản lý, sử dụng bền vững tài nguyên đất đai ứng phó với biến đổi khí hậu” của Nguyễn Đình Bồng [18] Cuốn sách cho rằng BĐKH và tài nguyên

đất có mối quan hệ chặt chẽ với nhau Việc sử dụng đất không tốt đã làm cho BĐKH gia tăng Vì vậy, sử dụng hiệu quả tài nguyên đất trong điều kiện BĐKH là vấn đề hết sức quan trọng Trên cơ sở phân tích thực trạng sử dụng đất ở Việt Nam, thực trạng BĐKH và nguy cơ thoái hóa đất, tác giả đã đề xuất các giải pháp quản lý bền vững tài nguyên đất đai ứng phó với BĐKH

“Đầu tư phát triển nông nghiệp Đồng bằng Sông Cửu Long trong điều kiện biến đổi khí hậu toàn cầu” luận án tiến sĩ của Phạm Văn Ơn [70] tập trung

nghiên cứu cơ sở lý luận về đầu tư phát triển nông nghiệp trong điều kiện BĐKH toàn cầu; những bài học kinh nghiệm của một số nước về đầu tư phát triển nông nghiệp trong điều kiện BĐKH; Thực trạng đầu tư phát triển nông nghiệp ĐBSCL trong điều kiện BĐKH toàn cầu; các giải pháp đầu tư phát triển nông nghiệp ĐBSCL trong điều kiện BĐKH và một số kiến nghị liên quan

“Biến đổi khí hậu và nông nghiệp Việt Nam” của Nguyễn Văn Viết và

Đinh Vũ Thanh [95] Cuốn sách đã cung cấp cách nhìn tổng hợp về thực trạng, xu hướng BĐKH toàn cầu, trong nước, những tác động của chúng đến các lĩnh vực nông nghiệp, các giải pháp thích ứng, giảm thiểu các tác động của BĐKH Sách được biên soạn trên cơ sở tập hợp các kết quả nghiên cứu cập nhật trong việc thực hiện các nhiệm vụ của Chương trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH

“Tái cơ cấu phát triển nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới thích ứng với biến đổi khí hậu vùng ĐBSCL” của Bộ NN & PTNT, Ban Chỉ

đạo Tây Nam bộ, UBND tỉnh Sóc Trăng [10] đã đề cập nhiều vấn đề lý luận

và kinh nghiệm thực tiễn về TCC nông nghiệp gắn với xây dựng nông thôn mới, thích ứng với BĐKH; Đánh giá thực trạng, đề xuất các giải pháp cho các vấn đề như thủy lợi phục vụ nuôi trồng thủy sản, hệ thống đê biển trong điều kiện BĐKH, bảo vệ và phát triển hệ thống rừng ngập mặn vùng ĐBSCL và vấn đề nâng cao hiệu quả liên kết thực chất trong nông nghiệp và xây dựng nông thôn mới

“Phát triển nông nghiệp thông minh với khí hậu ở Việt Nam” bài viết

của Vũ Thị Hoài Thu [101] cho rằng nông nghiệp là một trong những ngành chịu tác động lớn nhất bởi BĐKH và đóng góp lớn nhất vào BĐKH Phát triển nông nghiệp thông minh với khí hậu sẽ đạt được các mục tiêu về an ninh lương thực, thích ứng và giảm nhẹ BĐKH Nông nghiệp Việt Nam đang đối mặt với những thách thức hiện tại và BĐKH được dự đoán sẽ làm tăng những thách thức này Để phát triển nền nông nghiệp thông minh với BĐKH, nền nông nghiệp truyền thống cần phải thay đổi toàn diện và điều này đòi hỏi sự

“Quy hoạch chiến lược sử dụng bền vững tài nguyên đất và nước thích ứng với biến đổi khí hậu Đồng bằng Sông Cửu Long” của Nguyễn Hiếu

Trung và cộng sự [89] Cuốn sách khẳng định đất đai ở ĐBSCL rất dễ bị nhiễm phèn và nhiễm mặn Ngoài ra, khi NBD làm cho diện tích đất bị XNM

tăng lên Nghiêm trọng hơn khi các dự án xây dựng đập ở thượng nguồn sông

Mê Kông xảy ra làm cho lưu lượng nước về hạ nguồn ít hơn, nhất là vào mùa khô, làm cho nước mặn xâm nhập ngày càng sâu vào nội đồng Tác giả đã hệ thống hóa lại các phương pháp qui hoạch sử dụng đất đai đang được sử dụng phổ biến hiện nay, đi sâu phân tích về khả năng ứng dụng các phương pháp này trong điều kiện có nhiều biến động về điều kiện tự nhiên do BĐKH cũng như các bất ổn của thị trường nông - thủy sản hiện nay và tương lai

“Chọn giống lúa ngập và mặn phục vụ Đồng bằng Sông Cửu Long” của

Nguyễn Thị Lang và cộng sự [55] Cuốn sách tập trung trình bày kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học về các giống lúa có đặc tính chống chịu ngập và chống chịu mặn Tác giả cũng đề cập các phương pháp, kỹ thuật để chọn tạo giống lúa chống chịu ngập; Quy trình thanh lọc ngập ở giai đoạn nẩy mầm; Quy trình thanh lọc ngập hoàn toàn ở giai đoạn mạ; Phân tích di truyền khả năng chịu ngập ở giai đoạn nẩy mầm trên cây lúa; Phân tích di truyền trên giống lúa chịu ngập hoàn toàn qua các giai đoạn khác nhau; Ứng dụng chỉ thị phân tử để phân tích gen chống chịu ngập - mặn; Tình hình mặn ở ĐBSCL; Các phương pháp thanh lọc mặn; mô hình sản xuất lúa tại các địa phương, trong đó có An Giang

“Biến động cơ cấu sử dụng đất lúa và vùng dễ bị ảnh hưởng dưới tác động của biến đổi khí hậu ở Đồng bằng Sông Cửu Long” của Võ Quang

Minh và cộng sự [64] Cuốn sách cung cấp những thông tin hữu ích về biến động cơ cấu mùa vụ lúa cũng như những tác động của những năm vừa qua ở ĐBSCL bằng dữ liệu viễn thám của vệ tinh Tác giả sử dụng dữ liệu ảnh viễn thám để theo dõi tình hình sinh trưởng và phát triển của cây lúa, diện tích lúa

bị biến động và dễ bị tổn thương do ảnh hưởng của lũ lụt và XNM vùng ĐBSCL theo các kịch bản BĐKH năm 1998, 2000, 2004, đặc biệt là vai trò của viễn thám trong ngành nông nghiệp

“Báo cáo tổng quan đề tài cấp bộ: Phát triển nông nghiệp Việt Nam trong điều kiện biến đổi khí hậu” của Nguyễn Thị Hường và cộng sự [53]

Các tác giả đã tập trung phân tích một số vấn đề lý luận cơ bản về phát triển nông nghiệp trong điều kiện BĐKH; Kinh nghiệm của quốc tế về phát triển nông nghiệp trong điều kiện BĐKH; Đánh giá thực trạng phát triển nông nghiệp trong điều kiện BĐKH ở Việt Nam trong những năm gần đây; Đề xuất các giải pháp phát triển nông nghiệp Việt Nam trong điều kiện BĐKH từ năm 2015-2020 và tầm nhìn đến năm 2030

“Thích ứng với biến đổi khí hậu và quản lý tổng hợp tài nguyên nước

vùng Đồng bằng Sông Cửu Long” [3] đã trình bày kịch bản BĐKH và NBD

tác động đến tài nguyên nước vùng ĐBSCL; Các giải pháp thích ứng với BĐKH và quản lý nước cho từng tiểu vùng của ĐBSCL; Các giải pháp quản

lý, giám sát hạn, lũ lụt và XNM ở ĐBSCL; Giải pháp kiểm soát mặn, trữ ngọt phục vụ sản xuất, dân sinh; các mô hình kinh tế - sinh kế thích ứng với nước ngọt, nước mặn vùng bán đảo Cà Mau; Thích ứng với BĐKH liên quan đến tài nguyên nước ở ĐBSCL

“Chuyển dịch cơ cấu ngành kinh tế nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu

ở các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ” của TS Trương Thị Mỹ Nhân và TS Lê

Thị Thục [68] đã phân tích cơ sở lý luận và thực tiễn về CDCC ngành kinh tế nhằm ứng phó với BĐKH; Tác động của BĐKH tới kinh tế, xã hội và cơ cấu ngành kinh tế ở các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ; Thực trạng CDCC ngành kinh tế nhằm ứng phó với BĐKH tại các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ; Phương hướng và các giải pháp tiếp tục CDCC kinh tế nhằm ứng phó với BĐKH ở các tỉnh duyên hải Nam Trung Bộ thồi gian tới

Riêng đối với An Giang, vấn đề TCC ngành nông nghiệp nói chung cũng như TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH bước đầu đã có một

số nghiên cứu có liên quan như:

“Đánh giá mức độ ảnh hưởng đến canh tác lúa tỉnh An Giang trên cơ

sở các kịch bản biến đổi khí hậu khác nhau” của Nguyễn Thị Hà Mi và Võ

Quang Minh [63] Tác giả bài viết cho rằng, An Giang là một trong những tỉnh có sản lượng lúa gạo nhiều nhất khu vực ĐBSCL và cả nước, nhưng hàng năm lại phải chịu sự ảnh hưởng nặng nề của lũ, BĐKH và ấm lên của vỏ trái đất Điều này đã tác động không nhỏ đến tình hình sản xuất và đời sống nhân dân trên địa bàn Bài viết này nhằm đưa ra đánh giá mức độ tổn thương đến sản xuất lúa dưới tác động của BĐKH Tác giả đã dựa vào kịch bản NBD và XNM của Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam để đánh giá vùng tổn thương đối với hiện trạng sử dụng đất nông nghiệp của tỉnh Kết quả cho thấy sự tổn thương về ngập lũ, XNM được thể hiện trên bản đồ với những mức độ khác nhau theo từng kịch bản BĐKH Nghiên cứu này cung cấp cơ sở để điều chỉnh quy hoạch sử dụng đất nhằm ứng phó với BĐKH

“Ngân sách cho ứng phó với biến đổi khí hậu ở Việt Nam: đầu tư thông minh vì tương lai bền vững” của Bộ Kế hoạch đầu tư, Ngân hàng Thế giới và

Chương trình phát triển của Liên hiệp quốc phối hợp thực hiện [17] Báo cáo

này nhằm đánh giá các chính sách và chi tiêu cho BĐKH của Việt Nam trong giai đoạn 2010 –2013 tại năm bộ và ba tỉnh, trong đó có An Giang Dựa trên kết quả nghiên cứu, Báo cáo đã đề xuất các giải pháp và khuyến nghị nhằm thúc đẩy công tác ứng phó với BĐKH của Việt Nam thông qua ngân sách nhà nước và cung cấp thông tin cho các cơ quan ra quyết định về mức độ sẵn sàng trong việc nhân rộng các nỗ lực này, cũng như tăng cường sự gắn kết giữa các chính sách của ngành và tỉnh

1.2 TỔNG QUAN KẾT QUẢ CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU

1.2.1 Tổng quan kết quả nghiên cứu đã công bố

Qua các công trình nghiên cứu của các tác giả trong và ngoài nước đã được công bố mà tác giả biết, có thể thấy vấn đề BĐKH, TCC ngành nông nghiệp và TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH đã được nghiên cứu khá toàn diện, sâu sắc trên nhiều phương diện khác nhau cả về lý luận lẫn thực tiễn

1.2.1.1.Về lý luận

Thứ nhất, nhiều vấn đề lý luận cơ bản về TCC ngành nông nghiệp đã

được làm sáng tỏ Nhiều công trình khoa học đã tập trung nghiên cứu những khái niệm, lý thuyết TCC, tính quy luật của TCC nền kinh tế và những cơ chế, chính sách liên quan Một số nghiên cứu đi sâu luận giải sự cần thiết TCC ngành nông nghiệp, đưa ra quan niệm về TCC ngành nông nghiệp, điều kiện thực hiện TCC ngành nông nghiệp, những nội dung cần quan tâm khi thực hiện TCC ngành nông nghiệp Ngoài ra, nghiên cứu về TCC ngành nông nghiệp theo mô hình tăng trưởng xanh, phát triển bền vững hoặc TCC ngành nông nghiệp theo chuỗi giá trị đã được khá nhiều công trình khoa học đề cập

Thứ hai, các vấn đề lý luận liên quan đến BĐKH đã được các nhà khoa

học đề cập khá toàn diện, sâu sắc Đặc biệt, nhiều công trình đã đi sâu làm rõ nhiều khái niệm liên quan đến BĐKH, khái quát lịch sử BĐKH qua các thời

kỳ khác nhau, chỉ rõ những biểu hiện của BĐKH, phác thảo các kịch bản BĐKH khác nhau, phân tích những nguyên nhân gây ra BĐKH và đề xuất các giải pháp để thích ứng, giảm thiểu những tác động của BĐKH trên phạm vi toàn cầu, khu vực hoặc từng quốc gia trên thế giới

Thứ ba, một số công trình nghiên cứu về tác động của BĐKH đã chỉ ra

các ngành dễ bị tổn thương nhất do BĐKH là nông nghiệp, lâm nghiệp, du lịch, tài nguyên biển, tài nguyên nước Một số quốc gia, nhất là các nước đang phát triển sẽ bị tổn thương nhất trước tác động của BĐKH, trong đó có Việt Nam Những quốc gia và địa phương có ngành nông nghiệp và lâm nghiệp chiếm tỷ trọng cao trong CCKT thì càng dễ bị tổn thương do BĐKH Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng, BĐKH sẽ tác động nghiêm trọng đến sản xuất, đời sống và môi trường trên phạm vi toàn cầu, từ đó làm giảm tốc độ tăng trưởng kinh tế, làm giảm phúc lợi xã hội, từ đó làm giảm chất lượng cuộc sống của con người Do

đó, các chính sách ứng phó với BĐKH của các nước trên thế giới đều tập trung vào việc chuyển đổi sang một nền kinh tế phát thải ít các bon cũng như đảm bảo một xã hội thích ứng hiệu quả trước những tác động của BĐKH

Thứ tư, trong điều kiện BĐKH ngày càng tác động mạnh mẽ đối với

ngành nông nghiệp, một số công trình nghiên cứu đã đề cập nhiều vấn đề lý luận liên quan đến TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH như: Cơ

sở lý luận về phát triển nông nghiệp trong điều kiện BĐKH, lý luận về đầu tư phát triển nông nghiệp ĐBSCL trong điều kiện BĐKH, cơ sở khoa học để ĐBSCL thích ứng với BĐKH và NBD, cơ sở lý luận về CDCC ngành kinh tế nhằm ứng phó với BĐKH,v.v Ngoài ra, một số công trình đã đi sâu nghiên cứu những quan điểm, phương hướng, giải pháp, mô hình và các cơ chế, chính sách để TCC ngành nông nghiệp và ứng phó với BĐKH trên nhiều cấp

độ, phương diện khác nhau

1.2.1.2.Về thực tiễn

Thứ nhất, các nghiên cứu chỉ ra rằng, BĐKH là thách thức lớn nhất đối

với nhân loại hiện nay BĐKH giờ đây là một thực tế đã được chứng minh trên cơ sở khoa học Hiện nay, xã hội và cộng đồng đã có thông tin và kiến thức để ghi nhận rằng những rủi ro do tác động của BĐKH là hết sức to lớn,

có khả năng trở thành những thảm họa Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADP, 1994) đã xếp Việt Nam là một trong những quốc gia có nguy cơ tổn thương cao do tác động của BĐKH và NBD

Thứ hai, các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước thời gian qua đã đi

sâu đánh giá thực trạng, xu thế BĐKH toàn cầu, Việt Nam và khu vực ĐBSCL; Xây dựng các kịch bản BĐKH trên thế giới, ở Việt Nam và ĐBSCL trong thế kỷ XXI Không ít các nghiên cứu đã đi sâu phân tích, đánh giá lịch sử BĐKH và các sự kiện quan trọng gần đây; thực trạng BĐKH của Việt Nam, nhất là vùng ĐBSCL trong thời gian qua Các nghiên cứu cho thấy BĐKH đã diễn ra nhanh và mạnh hơn so với dự báo, thiên tai ngày càng khắc nghiệt hơn Qua những nghiên cứu, đánh giá này có thể thấy nguy

cơ hiện hữu của vấn đề BĐKH đối với sự phát triển KT-XH của tỉnh An Giang nói chung và ngành nông nghiệp nói riêng

Thứ ba, nghiên cứu về BĐKH tiếp cận trên nhiều phương diện khác

nhau, song tất cả đều thống nhất rằng nông nghiệp là ngành chịu ảnh hưởng trực tiếp, toàn diện và sâu sắc nhất bởi BĐKH Những thay đổi của thời tiết, đặc biệt là nhiệt độ nóng lên gây ra hiệu ứng tan băng dẫn đến nước biển dâng, làm mất đi một phần diện tích rất lớn đất canh tác màu mỡ của các đồng bằng châu thổ và đồng thời làm thay đổi chu kỳ sinh trưởng của cây cối; làm thay đổi lưu lượng và giảm đáng kể lượng nước ngọt, ảnh hưởng toàn diện đến các ngành sản xuất nông nghiệp; thời tiết và độ ẩm thay đổi gây ra nhiều bệnh lạ đối với cây trồng, vật nuôi; thiên tai như bão lụt, hạn hán xảy ra thường xuyên gây ra xói mòn, sạt lở đất và ảnh hưởng đến năng suất, sản lượng thu hoạch mùa màng,v.v Đây là những tác động hiện hữu và tiềm tàng của BĐKH đối với ngành nông nghiệp đã được thực tế chứng minh

Thứ tư, nhiều công trình nghiên cứu đã thành công trong phân tích,

đánh giá thực trạng TCC ngành nông nghiệp ở Việt Nam, ĐBSCL và nhiều địa phương khác trong cả nước Một số nghiên cứu giới thiệu những kinh nghiệm của các quốc gia trên thế giới trong quá trình TCC ngành nông nghiệp

và ứng phó với BĐKH

Thứ năm, một số công trình khoa học đã nghiên cứu thành công những

mô hình, kỹ thuật canh tác, các giống cây trồng, vật nuôi có khả năng thích ứng tốt với điều kiện BĐKH và NBD

1.2.2 Những khoảng trống, vấn đề cần tiếp tục nghiên cứu

Qua tổng quan kết quả các công trình nghiên cứu nêu trên cho thấy, trong những năm qua đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về TCC ngành nông nghiệp và BĐKH ở nhiều cấp độ, phương diện khác nhau Những công trình nghiên cứu này cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn quan trọng trọng việc hoạch định các chương trình, kế hoạch để phát triển ngành nông nghiệp và chủ động ứng phó với BĐKH cả trước mắt cũng như lâu dài Tuy nhiên, cho đến nay công trình nghiên cứu vấn đề TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH vẫn còn rất ít, chưa tương xứng với vị trí, vai trò và tầm quan

trọng của vấn đề này Thực tế hiện nay đang đặt ra nhiều vấn đề cần được tiếp tục làm sáng tỏ như: TCC ngành nông nghiệp ứng phó với BĐKH là gì ?; Tại sao phải tiến hành TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH ?; Nội dung TCC ngành nông nghiệp để ứng phó là gì ?; Những nhân tố nào ảnh hưởng đến TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH ?; Thực trạng TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH hiện nay như thế nào ?; Phương hướng, giải pháp nào để thúc đẩy TCC ngành nông nghiệp ứng phó với BĐKH trong thời gian tới ?,v.v

Xuất phát từ yêu cầu thực tế trên, đề tài luận án “Tái cơ cấu ngành

nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng phó với biến đổi khí hậu” là hoàn

toàn mới, cần thiết, không trùng lặp với các công trình khoa học đã công bố

và có ý nghĩa lý luận - thực tiễn quan trọng, phù hợp với chuyên ngành Kinh

tế chính trị

Đề tài luận án sẽ tập trung nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn chủ yếu như sau:

Về lý luận: Làm sáng tỏ thêm cơ sở lý luận về TCC ngành nông nghiệp

để ứng phó với BĐKH: Tác động của BĐKH đối với ngành nông nghiệp hiện nay, quan niệm, sự cần thiết, nội dung và các nhân tố ảnh hưởng đến TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH Qua đó, cung cấp luận cứ khoa học trong TCC ngành nông nghiệp hiện nay

Về thực tiễn: Nghiên cứu, làm sáng tỏ thêm kinh nghiệm ứng phó với

BĐKH thông qua TCC ngành nông nghiệp ở một số quốc gia trên thế giới và Việt Nam; Đánh giá thực trạng TCC ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng phó với BĐKH trong những năm qua, chỉ ra những thành tựu đạt được, những hạn chế và nguyên nhân hạn chế Trên cơ sở đó, đề xuất những quan điểm, phương hướng, giải pháp thực hiện TCC ngành nông nghiệp tỉnh An Giang để ứng phó với BĐKH từ nay đến năm 2030 một cách hiệu quả và bền vững

1.3 KHUNG PHÂN TÍCH CỦA LUẬN ÁN

Điều kiện sản xuất nông nghiệp Biến đổi khí hậu

TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH

Quan niệm về TCC ngành nông nghiệp để ứng phó với BĐKH

Nội

dung

Tiêu chí đánh giá

Nhân tố ảnh hưởng

Kinh nghiệm

Thành tựu, hạn chế và nguyên nhân

Thực

trạng

Nguyên nhân

Thành

tựu,

hạn chế

Giải pháp, kiến nghị

Phương

hướng

Chương 2

CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN TÁI CƠ CẤU NGÀNH

NÔNG NGHIỆP ĐỂ ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

2.1 QUAN NIỆM VÀ SỰ CẦN THIẾT TÁI CƠ CẤU NGÀNH NÔNG NGHIỆP ĐỂ ỨNG PHÓ VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU

2.1.1.Quan niệm về tái cơ cấu ngành nông nghiệp để ứng phó với biến đổi khí hậu

2.1.1.1.Tái cơ cấu

Theo từ điển Tiếng Việt thì “tái” là lại, trở lại lần nữa Vì vậy, để cơ cấu lại, ắt phải tổ chức, sắp xếp lại Khi đã tổ chức, sắp xếp thì những ưu điểm, thế mạnh, hiệu quả cần tiếp tục phát huy; những bất cập, chồng chéo, cản trở phát triển thì phải đổi mới và “cơ cấu lại”, chứ không phải là “tái - làm lại”

Thuật ngữ “cơ cấu” có nguồn gốc ban đầu từ chữ La - tinh “Strueture”

là xây dựng, được sử dụng trong kiến trúc, phản ánh cách lắp đặt các bộ phận của một chỉnh thể sinh vật nào đó trong sinh vật học Khái niệm này dùng để chỉ rõ cách tổ chức, điều chỉnh các tế bào động, thực vật học Sau đó, khái niệm “cơ cấu” được sử dụng trong nhiều ngành khoa học, trong đó có các ngành kinh tế trong nền kinh tế quốc dân

Hiện nay, có nhiều quan niệm khác nhau về “cơ cấu” Có quan niệm cho rằng: “Cơ cấu là tập hợp các yếu tố gắn bó với nhau, tạo thành một nguyên thể, cùng với các ràng buộc giữa các yếu tố đó” [69, tr.8] Cơ cấu thể hiện một trật tự xác định về chất, tương đối ổn định so với các tương tác giữa các yếu tố tạo thành đối tượng

Theo quan điểm triết học duy vật biện chứng:

Cơ cấu là một khái niệm dùng để chỉ cách thức tổ chức bên trong của một hệ thống, biểu hiện sự thống nhất của các mối quan hệ qua lại vững chắc giữa các bộ phận của nó Trong khi chỉ rõ mối quan

hệ biện chứng giữa bộ phận và tổng thể, biểu hiện ra như là một thuộc tính của sự vật, hiện tượng và biến đổi cùng với sự biến đổi của sự vật, hiện tượng [83, tr 269-270]

Mặc dù có nhiều quan niệm khác nhau, song đều có điểm chung, coi cơ cấu của một đối tượng tồn tại, vận động và phát triển như một hệ thống Hệ thống có nhiều cấp độ, cho nên tùy theo mức độ tổ chức của hệ thống, cơ cấu của hệ thống có những đặc trưng khác nhau phản ánh sự hình thành, biến đổi

và chuyển hóa của nó từ thấp đến cao, từ chưa hoàn thiện đến hoàn thiện

Từ cách tiếp cận trên có thể hiểu: TCC là việc sắp xếp lại, cơ cấu lại

mô hình của một tổ chức, doanh nghiệp hay nền kinh tế để tạo nên một cơ cấu mới hợp lý, hiệu quả hơn Mục đích của TCC là nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực, qua đó nâng cao hiệu quả chung của nền kinh tế

Từ quan niệm về TCC, vận dụng vào đối tượng là nền kinh tế quốc dân, thuật ngữ tái cơ cấu kinh tế (TCCKT) được hiểu là quá trình tổ chức lại nền kinh tế bằng cách hình thành mới, bỏ đi, tăng hay giảm các ngành, các lĩnh vực, bộ phận kinh tế hoặc định hướng lại các ngành, bộ phận lĩnh vực của nền kinh tế để nó vận hành hiệu quả hơn

Xét về mục đích và bản chất của TCCKT, có quan điểm cho rằng: Tái cơ cấu kinh tế chính là sự thay đổi tương quan giữa các bộ phận trong nền kinh tế nhằm nâng cao hiệu quả của nền kinh tế; Mục đích của tái cơ cấu kinh tế là sự thay đổi cơ cấu kinh tế theo hướng tiến bộ đảm bảo cho nền kinh tế phát triển nhanh và bền vững Về bản chất, tái cơ cấu kinh tế là sự phân bổ lại nguồn lực trong nền kinh tế giữa các bộ phận sao cho nguồn lực được sử dụng có hiệu quả nhất [35, tr.603]

Từ những quan điểm trên có thể thấy, TCCKT là một quá trình tổ chức lại nền kinh tế, làm thay đổi thành phần hay cấu tạo của nền kinh tế, thiết lập nên một cơ cấu mới về phân bố và sử dụng nguồn lực của nền kinh tế một cách hợp lý và hiệu quả hơn