Luận án Nguyễn Thị Hằng

Giá trị của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh 46 Chương 3: NHẬN DIỆN GIÁ TRỊ, VAI TRÒ CỦA KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG 64

NGUYỄN THỊ HẰNG

KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI,

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA

CỘNG ĐỒNG HIỆN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ

NGÀNH VĂN HÓA HỌC

HÀ NỘI - 2020

NGUYỄN THỊ HẰNG

KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI,

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy

đủ theo quy định

Tác giả

Nguyễn Thị Hằng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN 7

Chương 2: GIỚI THIỆU KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI

VÀ GIÁ TRỊ CỦA KHU DI TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI, THÀNH

2.1 Tổng quát về Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ

2.2 Giá trị của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh 46

Chương 3: NHẬN DIỆN GIÁ TRỊ, VAI TRÒ CỦA KHU DI TÍCH LỊCH

SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG 64 3.1 Vị trí của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi trong đời sống văn

Chương 4: BÀN LUẬN VỀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ, VAI TRÕ KHU DI

TÍCH LỊCH SỬ ĐỊA ĐẠO CỦ CHI TRONG ĐỜI SỐNG VĂN HOÁ

4.1 Những nhân tố tác động đến giá trị, vai trò của Khu di tích lịch sử

Địa đạo Củ Chi trong đời sống văn hóa cộng đồng 106

4.3 Một số khuyến nghị nhằm phát huy giá trị, vai trò của Khu di tích

lịch sử Địa đạo trong đời sống văn hóa cộng đồng 127

DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ ĐÃ

Chữ viết tắt Chữ viết đầy đủ

DTLS : Di tích lịch sử

ĐSVH : Đời sống văn hóa

ĐSVHCĐ : Đời sống văn hóa cộng đồng

KDTLSDĐCC : Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi NCS : Nghiên cứu sinh

TP HCM : Thành phố Hồ Chí Minh

Bảng 3.1: Số lƣợt khách thăm viếng Khu di tích từ 2012 đến 2018 65 Bảng 3.2: Biết thông tin về Khu di tích qua các kênh theo nhóm tuổi 66 Bảng 3.3: Mức độ tham quan Khu di tích theo nhóm cƣ dân 68 Bảng 3.4: Mục đích tới viếng thăm Khu di tích theo nhóm tuổi 71 Bảng 3.5: Giá trị lịch sử của Khu Di tích đánh giá theo nhóm tuổi 74 Bảng 3.6: Giá trị khoa học của Khu di tích theo nhóm trình độ học vấn 81 Bảng 3.7: Giá trị văn hóa của Khu di tích theo nhóm cƣ dân 84 Bảng 3.8: Giá trị văn hóa mang lại hiệu quả theo nhóm cƣ dân 86 Bảng 3.9: Tổng doanh thu của Khu di tích từ 2014 đến 2018 89 Bảng 3.10: Chất lƣợng cuộc sống 5 năm trở lại đây của cộng đồng

Bảng 3.11: Chất lƣợng dịch vụ vui chơi, giải trí của Khu di tích lịch

Bảng 3.12: Lợi ích kinh tế do Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi 92 Bảng 3.13: Các dịp đến thăm Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi 100 Bảng 4.1: Đánh giá về chất lƣợng nhân lực lao động trong Khu di tích 122

Biểu đồ 3.1: Số lƣợng khách du lịch thăm Địa đạo Củ Chi

Biểu đồ 3.2: Biết thông tin Khu di tích qua các kênh 65 Biểu đồ 3.3: Mức độ tham quan Khu di tích Địa đạo Củ Chi 68 Biểu đồ 3.4: Mục đích tới viếng thăm Khu di tích 70 Biểu đồ 3.5: Giá trị lịch sử của Khu Di tích 73 Biểu đồ 3.6: Giá trị khoa học của Khu di tích theo nhóm tuổi 79 Biểu đồ 3.7: Giá trị văn hóa của Khu di tích 82 Biểu đồ 3.8: Giá trị văn hóa mang lại hiệu quả cho đời sống văn

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài luận án

Trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc, nhân dân Việt Nam

đã phải đổ biết bao xương máu, hy sinh về tính mạng, mất mát về vật chất và tinh thần để giành độc lập dân tộc, thống nhất đất nước Nhân dân Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định đã cùng nhân dân cả nước quyết tâm vượt qua mọi gian khổ hy sinh và kiên cường anh dũng chiến đấu vì hòa bình, độc lập, tự do, thống nhất Tổ quốc Nhiều di tích Lịch sử ở Thành phố Hồ Chí Minh (TP HCM) đã trở thành những dấu tích phản ánh sinh động truyền thống anh hùng của nhân dân Việt Nam nói chung, của quân và dân Sài Gòn nói riêng Cho đến nay, những di tích lịch sử đó vẫn còn nguyên giá trị trong đời sống văn hóa cộng đồng (ĐSVHCĐ)

Thành phố Hồ Chí Minh có 172 di tích đã được xếp hạng, với 02 di tích quốc gia đặc biệt, 56 di tích quốc gia (02 di tích khảo cổ học, 30 di tích kiến trúc nghệ thuật, 24 di tích lịch sử) và 114 di tích cấp Thành phố (66 di tích kiến trúc nghệ thuật, 48 di tích - lịch sử) [71, tr.3] Trong đó, Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi (KDTLSĐĐCC) đã khẳng định rõ trí tuệ, sức mạnh, ý chí của con người Việt Nam trong đấu tranh giành độc lập

Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi là nơi gắn liền với những kỳ tích của chiến tranh nhân dân, trở thành biểu tượng rực rỡ của lòng yêu nước và ý chí bất khuất, quật cường của chủ nghĩa anh hùng cách mạng Việt Nam trong thời đại Hồ Chí Minh Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi có giá trị lịch sử, khoa học, văn hóa rộng lớn, trở thành biểu tượng anh hùng của dân tộc mà cả nước tự hào Có thể khẳng định, Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi thuộc loại sáng tạo độc đáo, chưa từng xuất hiện trong lịch sử các cuộc chiến tranh vệ quốc ở bất kỳ nơi đâu trên thế giới Chính vì lẽ đó, tháng 12/2015, Thủ tướng Chính phủ công nhận KDTLSĐĐCC là Di tích Quốc gia đặc biệt

Về phương diện khoa học, KDTLSĐĐCC đã nhận được sự quan tâm nghiên cứu của các nhà khoa học ở trong và ngoài nước Các công trình nghiên cứu này đã tập trung giới thiệu những nét khái quát về KDTLSĐĐCC, phát hiện và cung cấp một số thông tin quan trọng về quá trình xây dựng và phát triển của Khu di tích (KDT), khẳng định các giá trị văn hóa - lịch sử, đặc biệt là tinh thần dũng cảm, sáng tạo, kiên cường, bất khuất của quân và dân

Củ Chi trong những năm tháng ác liệt của cuộc kháng chiến chống Pháp và

Mỹ cứu nước Tuy nhiên, những công trình này mới chỉ đề cập đến một số khía cạnh khác nhau của Khu di tích Chưa có công trình nào tập trung nghiên cứu về KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ như một đề tài chuyên biệt, có hệ thống từ chuyên ngành văn hóa học Việc hệ thống hóa và hoàn thiện lý luận

về giá trị và vai trò của di tích lịch sử cách mạng đối với đời sống văn hóa cộng đồng cũng chưa được quan tâm đúng mức Hơn nữa, việc nghiên cứu về các giá trị văn hóa của KDTLSĐĐCC cũng cần được nghiên cứu sâu sắc hơn

để tiếp tục bảo tồn và phát huy các giá trị này đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của Thành phố

Về phương diện thực tiễn, trong thời kỳ đổi mới hiện nay, những dấu

ấn về cuộc sống sinh hoạt, chiến đấu của các chiến sỹ qua các thời kỳ đã và đang được phục hồi, phục dựng để phục vụ đời sống văn hóa cộng đồng trong nước và quốc tế, giúp họ hiểu được hoàn cảnh sống và chiến đấu đầy gian khổ, khó khăn nguy hiểm, nhất là ý chí quyết tâm chiến đấu và chiến thắng của quân dân Sài Gòn trong hai cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược Các hoạt động của Khu di tích từng bước được đổi mới để đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của cộng đồng Tuy nhiên, theo đà phát triển của cơ chế thị trường, mở rộng quan hệ giao lưu hội nhập quốc tế, cùng với sự phát triển của dân trí, nhu cầu văn hóa của người dân ngày càng đa dạng Điều đó đòi hỏi KDTLSĐĐCC cần được đánh giá một cách sâu sắc các giá trị cũng như vai trò vốn có của nó, trên cơ sở đó có thể

phát huy yêu cầu thỏa mãn nhu cầu sáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hóa của cộng đồng và là nguồn lực đóng góp cho sự phát triển bền vững kinh tế -

xã hội của Thành phố Hồ Chí Minh Vì vậy, nghiên cứu sinh (NCS) chọn đề

tài: "Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay" làm Luận án nghiên cứu để giải

quyết những vấn đề nêu trên

2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu

2.1 M c ti u nghi n c u

Trên cơ sở làm rõ những giá trị của KDTLSĐĐCC, luận án tập trung khảo sát, đánh giá giá trị, vai trò của khu di tích này đối với ĐSVHCĐ Từ đó bàn luận về những vấn đề đặt ra nhằm phát huy giá trị, vai trò của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ hiện nay

2.2 Nhiệm v nghi n c u

Để thực hiện mục tiêu trên luận án cần thực hiện các nhiệm vụ cụ thể sau:

- Tổng quan các tài liệu liên quan đến đề tài luận án, làm rõ một số vấn

đề lý luận về giá trị di tích lịch sử trong ĐSVHCĐ và xác định lý thuyết nghiên cứu làm cơ sở để triển khai nội dung luận án

- Khảo sát, đánh giá các giá trị, vai trò của KDTLSĐĐCC đối với ĐSVHCĐ

- Bàn luận những vấn đề đặt ra trong việc phát huy giá trị và vai trò KDTLSĐĐCC đối với ĐSVHCĐ

3 Câu hỏi nghiên cứu

- Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi được hình thành trong bối cảnh lịch sử nào?

- Những giá trị cơ bản của KDTLSĐĐCC và vai trò của nó trong ĐSVHCĐ hiện nay như thế nào?

- Những vấn đề gì đang đặt ra trong việc phát huy giá trị và vai trò của KDTLSĐĐCC đối với xây dựng ĐSVHCĐ hiện nay?

4 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối t ng nghi n c u

Luận án tập trung nghiên cứu giá trị, vai trò của KDTLSĐĐCC trong

ĐSVHCĐ

4.2 hạm vi nghi n c u

- Không gian: Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi - TP HCM

- Thời gian: giai đoạn 2014 - tháng 6/2019

5 Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

5 h ng ph p lu n

Luận án sử dụng phương pháp luận của chủ nghĩa duy vật biện chứng

và chủ nghĩa duy vật lịch sử, quan điểm của Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa; đường lối chính sách của Đảng

và Nhà nước về phát huy vai trò của di tích lịch sử cách mạng trong thời kỳ đất nước hội nhập quốc tế

5 2 H ớng tiếp c n

- Luận án tiếp cận nghiên cứu theo hướng liên ngành: kết hợp giữa văn

hóa học, sử học, xã hội học, bảo tàng học… để chú ý đến tính toàn diện của vấn đề nghiên cứu KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ

5 3 h ng ph p nghi n c u

- Phương pháp tổng hợp và phân tích tài liệu: Phương pháp này được

sử dụng để thu thập, khai thác, tổng hợp thông tin từ các nguồn có sẵn có liên quan đến đề tài nghiên cứu, bao gồm các văn kiện, tài liệu của Đảng và Nhà nước ở Trung ương và địa phương, các công trình nghiên cứu từ các nhà khoa học, các báo cáo, thống kê, kết quả điều tra… của chính quyền, ban ngành, đoàn thể, tổ chức, cá nhân có liên quan trực tiếp hoặc gián tiếp đến KDTLSĐĐCC Phương pháp này được thực hiện từ giai đoạn bắt đầu nghiên cứu luận án, cùng với hoạt động sưu tầm, tổng hợp, dịch các nguồn tài liệu

- Phương pháp điều tra xã hội học: Sử dụng phương pháp điều tra xã

hội học nhằm thu thập những tư liệu thực tế về thực trạng giá trị và vai trò của KDTLSĐĐCC đối với ĐSVHCĐ Đề tài sử dụng cả bảng hỏi và phỏng vấn trực tiếp để thu thập thông tin Phương pháp này sử dụng trong hoạt động khảo sát

Trong luận án NCS xây dựng 01 bảng hỏi với 269 phiếu hỏi dành cho người dân Huyện Củ Chi, trong đó tập trung điều tra tại 02 xã: Phú Mỹ Hưng

và Nhuận Đức Ngoài ra, cũng tiến hành điều tra 192 phiếu hỏi dành cho khách

du lịch khi đến tham quan tại KDTLSĐĐCC để có sự so sánh, đối chiếu

- Phương pháp điền dã: Đó là những lần thực địa của NCS ở địa bàn

nghiên cứu, cụ thể là những quan sát và ghi những hình ảnh khi đến thực địa tại KDTLSĐĐCC Từ năm 2017 đến năm 2019, tác giả đã tiến hành nhiều đợt khảo sát thực địa khác nhau Từ quan sát tổng quan về địa bàn nghiên cứu (cảnh quan của Khu di tích, đối tượng du khách, đời sống của người dân 2 xã Phú Mỹ Hưng và Nhuận Đức…) đến các hoạt động diễn ra tại

KDTLSĐĐCC

- Phỏng vấn sâu

Tiến hành 20 cuộc phỏng vấn về chủ đề nghiên cứu, trong đó có tính đến các yếu tố như giới tính, tuổi tác, mức sống, học vấn, địa bàn cư trú,… của người dân Củ Chi, của khách tham quan trong và ngoài nước Ngoài ra, còn phỏng vấn thêm cán bộ công tác tại KDTLSĐĐCC

Các câu hỏi phỏng vấn tập trung vào những vấn đề, nội dung chưa được lượng hóa ở bảng hỏi, nhất là những cảm nhận về các giá trị và vai trò của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ hiện nay

6 Đóng góp của luận án

- Về mặt lý luận: Luận án góp phần hệ thống hóa những vấn đề lý luận

về ĐSVHCĐ, di tích lịch sử cách mạng, xác định giá trị, vai trò của di tích lịch sử trong ĐSVHCĐ

- Về mặt thực tiễn: Luận án là nguồn tài liệu tham khảo hữu ích cho

việc nghiên cứu, xây dựng ban hành các chính sách cần thiết để phát huy giá trị, vai trò của KDTLSĐĐCC trong xây dựng và phát triển kinh tế - xã hội của người dân huyện Củ Chi nói riêng, Thành phố Hồ Chí Minh nói chung

7 Kết cấu của luận án

Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận án được kết cấu 4 chương, 10 tiết

Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu và cơ sở lý luận

Chương 2: Giới thiệu Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi và giá trị của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh

Chương 3: Nhận diện giá trị, vai trò của Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi trong đời sống văn hóa cộng đồng

Chương 4: Bàn luận về phát huy giá trị, vai trò Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi trong đời sống văn hóa cộng đồng

Chương 1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.1 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

Là một trong những di sản văn hóa nổi bật của Thành phố, KDTLSĐĐCC không chỉ là hiện thân, chứng tích trường tồn về tinh thần thép, ý chí bất khuất, sự sáng tạo của quân và dân trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước mà còn có giá trị văn hóa rộng lớn, trở thành biểu tượng anh hùng của dân tộc mà cả nước tự hào Chính vì vậy, cho đến nay đã có một

số công trình nghiên cứu về KDTLSĐĐCC Các nhà nghiên cứu đã tiếp cận nghiên cứu KDTLSĐĐCC ở nhiều góc độ khác nhau

Dưới góc độ nghiên cứu của luận án, NCS khái quát phần tổng quan

tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án "Khu di tích lịch sử Địa

đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay" theo những vấn đề cơ bản dưới đây

1.1.1 Những công trình nghiên cứu về di sản văn hóa trong đời sống văn hóa cộng đồng

Mấy vấn đề lý luận và thực tiễn xây dựng văn hóa ở nước ta hiện nay của

tác giả Hoàng Vinh [118] đã đưa ra định nghĩa đời sống văn hóa và trên cơ sở

đó, tác giả đưa cấu trúc của đời sống văn hóa bao gồm: sản phẩm văn hóa, thể chế văn hóa, các dạng hoạt động văn hóa và những con người văn hóa

Cùng tác giả Hoàng Vinh trong công trình Những vấn đề văn hóa trong

đời sống xã hội Việt Nam hiện nay [119] đã đề cập đến mấy vấn đề về xây

dựng ĐSVHCĐ ở nước ta hiện nay Tác giả đã phân kỳ quá trình hình thành

và phát triển sự nghiệp xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng ở Việt Nam theo 03 giai đoạn: phong trào hoạt động văn hóa quần chúng trong thời kỳ cách mạng giải phóng dân tộc (1945 - 1975); Xây dựng đời sống văn hóa ở cơ

sở (cộng đồng) trong bước đi ban đầu thời kỳ cả nước xây dựng chủ nghĩa xã hội (1976 - 1990); Xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng trong điều kiện cơ chế thị trường, định hướng xã hội chủ nghĩa (1990 - trở đi) Từ đó, tác giả đã khẳng định xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng là một nhiệm vụ chiến lược của Đảng và Nhà nước muốn đưa sản phẩm văn hóa tới tận người dân tạo điều kiện để họ thực hiện quyền làm chủ trên lĩnh vực sáng tạo và hưởng thụ phúc lợi văn hóa

Viện Văn hóa và Phát triển (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh)

trong Giáo trình lý luận văn hóa và đường lối văn hóa của Đảng [115], đã

góp thêm một cái nhìn về đời sống văn hóa Theo đó, đã đưa ra định nghĩa về đời sống văn hóa cũng như cấu trúc của ĐSVH

Cuốn Văn hóa và phát triển ở Việt Nam - một số vấn đề lý luận và thực

tiễn của Viện Văn hóa và phát triển (Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí

Minh) [116] có bài viết về xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng ở nước ta

hiện nay Bài viết nhấn mạnh công tác xây dựng đời sống văn hóa cộng đồng luôn được Đảng cộng sản và Nhà nước Việt Nam đặc biệt coi trọng Nó đã trở thành một trong những mục tiêu quan trọng trong công cuộc xây dựng đất nước Bên cạnh đó, tác giả cũng đưa ra quan niệm về cộng đồng và văn hóa cộng đồng

Công trình Về cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn

hóa của tác giả Nguyễn Hữu Thức [102], đã đề cập đến khái niệm đời sống

văn hóa, trên cơ sở lý luận xác đáng đánh giá thực trạng hoạt động phong trào Toàn dân đoàn kết xây dựng ĐSVH

Bài viết Về khái niệm đời sống văn hóa của tác giả Nguyễn Thị

Phương Lan [57] cũng đã đưa ra khái niệm về đời sống văn hóa Đồng thời nhấn mạnh đời sống văn hóa bao gồm những hoạt động sản xuất và tiêu thụ, sáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hóa nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa của con người, thông qua các thiết chế văn hóa và các thể chế văn hóa Bên cạnh

đó, tác giả đã đưa ra mô hình cấu trúc đời sống văn hóa bao gồm: con người văn hóa, nhu cầu văn hóa, hoạt động văn hóa và sản phẩm văn hóa

Cuốn sách Văn hóa Việt Nam một số vấn đề lý luận và thực tiễn, của tác giả Trần Thị Kim Cúc [25], đã nêu lên cơ sở lý luận về phát triển đời sống văn hóa

cộng đồng, trong đó đã làm rõ: đời sống văn hóa, đời sống văn hóa cộng đồng, phát triển ĐSVHCĐ Làm rõ ý nghĩa cũng như nội dung phát triển ĐSVHCĐ

Trong công trình Những vấn đề lý luận và thực tiễn về đời sống văn

hóa, môi trường văn hóa do Đinh Vân Chi chủ biên [23], tập hợp 20 bài viết

của các nhà quản lý, nghiên cứu văn hóa Ở cuốn sách này, khái niệm đời sống văn hóa được đề cập chủ yếu là về quá trình sáng tạo ra các giá trị văn hóa và sử dụng các giá trị văn hóa đã được sáng tạo đó vào trong cuộc sống thực tiễn, làm rõ các thành tố cấu thành ĐSVHCĐ, xác định đặc điểm, vai trò, chức năng của ĐSVH và thực tiễn xây dựng ĐSVH, môi trường văn hóa nông thôn, đô thị, văn hóa gia đình, trường học, nơi công cộng… ở nước ta

Cuốn sách Đời sống văn hóa thanh niên đô thị ở nước ta hiện nay của

đồng tác giả Nguyễn Thị Hương và Vũ Thị Phương Hậu [54] đã đưa ra nhận thức khái niệm đời sống văn hóa có tính phổ biến Bên cạnh đó, làm rõ cấu trúc của đời sống văn hóa thanh niên đô thị với các thành tố: chủ thể hoạt động văn hóa, hệ thống các thiết chế và sản phẩm văn hóa và các hoạt động văn hóa

Bài báo Khái niệm và cấu trúc đời sống văn hóa của tác giả Trần Đức

Ngôn [66] khẳng định đời sống văn hóa là sự chiếm lĩnh của con người đối với môi trường văn hóa thông qua các hoạt động cụ thể để từ đó hình thành nhân cách Mỗi cá nhân có một đời sống văn hóa riêng Tuy nhiên, đời sống văn hóa cá nhân khi đi theo cùng một xu hướng thì sẽ hình thành đời sống văn hóa cộng đồng Về cấu trúc tồn tại, đời sống văn hóa có thể được phân chia thành hai cấp độ: cấu trúc bề mặt là diện mạo của đời sống văn hóa, bao gồm: các hoạt động tiếp nhận - hưởng thụ văn hóa, các hoạt động thực hành - truyền bá văn hóa, các hoạt động sáng tạo văn hóa Cấu trúc bề sâu là bản

chất của đời sống văn hóa, bao gồm: các giá trị nhận thức, các giá trị tư tưởng, các giá trị tình cảm Hai cấu trúc này tác động ảnh hưởng lẫn nhau Trong mỗi cấu trúc, các thành tố cũng đều có mối quan hệ biện chứng

Cuốn sách Di sản văn hóa trong xã hội Việt Nam đương đại của nhiều

tác giả [70], các bài viết trong cuốn sách là những trường hợp nghiên cứu về

đa dạng các loại hình di sản văn hóa vật thể và phi vật thể của người Việt và các tộc người thiểu số trên cả ba miền Bắc, Trung, Nam của nước ta Với những góc tiếp cận khác nhau về những vấn đề đặt ra đối với di sản văn hóa của Việt Nam trong bối cảnh xã hội đương đại Đó là những sự vận động, thay đổi của di sản văn hóa dưới tác động đa chiều của những sự biến chuyển

về chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa Những vấn đề về hội nhập văn hóa, sáng tạo truyền thống, phục hồi di sản, bảo tồn di sản, khai thác di sản trong bối cảnh mới Đó là những thuận lợi và thách thức, những sự đồng thuận và mâu thuẫn trong vấn đề nhìn nhận về di sản văn hóa hiện nay

Một số luận án tiến sĩ chuyên ngành Văn hóa học đề cập đến khái niệm

và cấu trúc đời sống văn hóa, đời sống văn hóa cộng đồng cũng như di sản

văn hóa trong đời sống cộng đồng Ví dụ như, Nguyễn Duy Hùng trong Lễ

hội Phủ Dày trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay [52] đề cập khái

quát đến khái niệm đời sống văn hóa, đời sống văn hóa cộng đồng; nghiên cứu, đánh giá những ảnh hưởng, tác động và vai trò của loại hình lễ hội này đối với đời sống văn hóa cộng đồng Nguyễn Thị Thanh Mai trong luận án Lý Nam

Đế trong đời sống văn hóa của cư dân vùng châu thổ Bắc Bộ [62] đã tập

trung làm rõ về khái niệm đời sống văn hóa cũng như cấu trúc của đời sống văn hóa, bên cạnh đó, đã làm rõ về hình tượng người anh hùng dân tộc Lý Nam Đế trong đời sống văn hóa của cư dân vùng châu thổ Bắc Bộ, tìm hiểu vai trò cũng như quá trình vận động, biến đổi của hiện tượng văn hóa này trong đời sống văn hóa từ xưa đến nay

Do mục tiêu nghiên cứu khác nhau nên những vấn đề nghiên cứu về

đời sống văn hóa và ĐSVHCĐ cũng chưa có tiếng nói thống nhất Tuy nhiên, những thành tựu nghiên cứu trên đây đã giúp tác giả luận án có điều kiện để tiếp thu, kế thừa phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài của mình

1.1.2 Những công trình nghiên cứu về hệ giá trị

Cuốn sách Giá trị học của tác giả Phạm Minh Hạc [41], đã cung cấp cơ

sở lý luận để đúc kết và xây dựng Hệ giá trị chung của người Việt Nam trong thời đại công nghiệp hóa theo hướng hiện đại, mở cửa hội nhập với khu vực, với thế giới

Cuốn sách Hệ giá trị Việt Nam của tác giả Ngô Đức Thịnh [99], đã

tổng kết và rút ra những giá trị tiêu biểu của văn hóa truyền thống Việt Nam trên các phương diện chính yếu sau: ứng xử và khai thác các tài nguyên thiên nhiên, lao động sản xuất, hoạt động đảm bảo đời sống, ứng xử xã hội và quản

lý cộng đồng, sáng tạo nghệ thuật, giáo dục, đời sống tâm linh, giao lưu, sự nghiệp giữ nước Những giá trị văn hóa này kết tinh thành di sản văn hóa Bên cạnh đó, cuốn sách đã đề xuất các giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong đổi mới và hội nhập

Cuốn sách Hệ giá trị Việt Nam từ truyền thống đến hiện đại và con

đường tới tương lai của tác giả Trần Ngọc Thêm [97] đã giới thiệu khung lý

luận cho việc nghiên cứu giá trị và xây dựng hệ giá trị ở Việt Nam Đồng thời, đã xác định hệ giá trị Việt Nam trong truyền thống, các đặc trưng cơ bản của từng giá trị; đánh giá thực trạng biến động của hệ giá trị Việt Nam truyền thống trong giai đoạn hiện nay, chỉ ra những thói hư tật xấu đang nảy sinh, những giá trị mới đang hình thành, cần được phát huy Những thành tựu nghiên cứu về giá trị này là cơ sở để NCS tiếp thu nghiên cứu về giá trị của KDTLSĐĐCC

1.1.3 Những công trình nghiên cứu về di tích lịch sử và phát huy vai trò của di tích lịch sử ở Thành phố Hồ Chí Minh

Bộ sách Địa chí văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh của các tác giả Trần

Văn Giàu, Trần Bạch Đằng [37] gồm 4 tập: Tập I, gồm các bài nghiên cứu về lịch sử; Tập II, gồm các nghiên cứu về văn học, báo chí, giáo dục; Tập III, gồm các nghiên cứu về nghệ thuật; Tập IV, gồm các bài nghiên cứu về tư

tưởng và tín ngưỡng Bộ sách đã khái quát lịch sử truyền thống cách mạng của người dân Thành phố, đóng góp nhiều tư liệu mới có giá trị, góp phần khẳng định những phẩm chất tốt đẹp của người dân TP HCM qua các thời kỳ lịch sử; đồng thời, làm rõ tinh thần sáng tạo về văn hóa vật chất và tinh thần của nhân dân Thành phố, góp phần tạo nên những thắng lợi trong chiến tranh cũng như trong hòa bình xây dựng Thành phố

Cuốn sách Di tích lịch sử - văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh của Bảo

tàng Cách mạng TP HCM [11] đã giới thiệu khái quát vị trí và đặc điểm lịch

sử - văn hóa, từng di tích tiêu biểu của Thành phố nhằm giúp bạn đọc hiểu thêm về quá trình đấu tranh và xây dựng Sài Gòn - TP HCM 300 năm, góp phần vào việc giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ

Công trình Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn

Thành phố Hồ Chí Minh của Đặng Văn Bài, Trương Quốc Bình và Nguyễn

Quốc Hùng [2] đã tập hợp các bài tham luận của các nhà khoa học, các nhà quản lý hoạt động văn hóa về bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể ở

ở TP HCM và đề suất các giải pháp nhằm bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn trong thời gian tới

Cuốn sách Miền Đông Nam Bộ con người và văn hóa của Phan Xuân

Biên [13] đề cập đến đặc điểm lịch sử - văn hóa của Sài Gòn - TP HCM và những vấn đề lý luận có tính quy luật về quá trình phát triển văn hóa Thành phố Những vấn đề nêu ra trong cuốn sách đã gợi mở cho việc nghiên cứu đặc điểm của di tích lịch sử ở TP HCM

Công trình Những giá trị văn hóa đô thị Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí

Minh do Tôn Nữ Quỳnh Trân [107] khẳng định những giá trị văn hóa của TP

HCM hôm nay đã được định hình và phát triển; được kiểm chứng trong suốt

chiều dài hơn 300 năm lịch sử khai phá và xây dựng Thành phố Những giá trị

cơ bản về văn hóa vật thể và phi vật thể đã làm nên một bản sắc Sài Gòn xưa

và nay Đây cũng chính là nguồn động lực quan trọng cho sự phát triển của Thành phố giai đoạn hiện nay

Cuốn sách Hành trình di sản văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh của tác

giả Nguyễn Thành Rum [83] đã giới thiệu những nét đặc trưng, tiêu biểu của

các di tích lịch sử - văn hóa trên địa bàn TP HCM Tác giả nhấn mạnh trong quá trình hình thành và phát triển, nhiều giá trị vật chất và tinh thần đã được hun đúc thành những di sản văn hóa của TP HCM góp nên những tự hào của vùng đất Sài Gòn - Gia Định xưa và TP HCM hiện nay

Cuốn sách Sài Gòn - Thành phố Hồ Chí Minh, hành trình 100 năm

(1911 - 2011) của nhiều tác giả [69] ghi dấu các sự kiện của Sài Gòn như

những cột mốc khởi đầu đặc biệt của lịch sử cách mạng Đánh giá vai trò của

TP HCM trong sự nghiệp kháng chiến chống xâm lược, là miền đất "đi trước

về sau" nhưng lại là miền đất dẫn đầu cả nước trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Cuốn sách Đình chùa lăng miếu - Di sản văn hóa vật thể của người

Việt tại Thành phố Hồ Chí Minh do Hồ Sơn Diệp, Nguyễn Văn Hiệp [27] đã

đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp bảo tồn, phát huy các giá trị di sản vật thể trong quá trình xây dựng nền văn hóa mới

Cuốn sách Sài Gòn Đất và người của tác giả Nguyễn Thanh Lợi [60]

Vùng đất Sài Gòn xưa và nay được tác giả vẽ nên bằng những nét chấm phá Những tên đất, tên người, diễn biến lịch sử, nhịp sống đời thường đã làm nên một nét riêng có của Sài Gòn

Cuốn sách Khảo cổ học đô thị và việc bảo tồn di sản văn hóa Sài Gòn -

Thành phố Hồ Chí Minh của Nguyễn Thị Hậu [42] từ góc nhìn khảo cổ học

đã khái quát quá trình hình thành và phát triển qua các thời kỳ của vùng đất Sài Gòn, giới thiệu nhiều di sản của TP HCM có trong lịch sử cũng như hiện

trạng, đặc trưng cơ bản của Sài Gòn - TP HCM, từ đó đã cho chúng ta thấy được các giá trị di sản văn hóa của mảng đất này Đặc biệt, là những vấn đề đặt ra làm thế nào để bảo tồn di sản văn hóa trong quá trình phát triển đô thị ở giai đoạn hiện nay

Cuốn sách Quản lý và khai thác di sản văn hóa trong thời kỳ hội nhập của nhiều tác giả [71], đã tập hợp các bài viết về thực trạng công tác quản lý,

bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Tìm ra giải pháp thích hợp để bảo tồn và phát huy thành công những sản phẩm du lịch mang tính đặc thù mang đậm bản sắc văn hóa dân tộc cũng như đặc trưng của các vùng miền, đặc biệt là các tỉnh Nam Bộ trong đó có TP HCM

Kỷ yếu hội thảo khoa học quốc tế Hội nhập quốc tế về bảo tồn cơ hội

và thách thức cho các giá trị di sản văn hóa, của nhiều tác giả [72] tập hợp

những bài viết mang tính lý luận và thực tiễn nhằm xác định tính tất yếu của hội nhập quốc tế trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa hướng đến xác định các vấn đề nổi lên từ thực tiễn và đề xuất các cách tiếp cận, cách thức quản lý, cơ chế hợp tác trước những thách thức toàn cầu của hội nhập quốc tế về bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa

Bài báo ''Phát huy giá trị di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch ở

Thành phố Hồ Chí Minh trong giai đoạn hiện nay'' [75] của Trần Thị Kim

Ninh đã nhấn mạnh đến vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị của di sản văn hóa gắn với phát triển du lịch ở TP Hồ Chí Minh không chỉ mang giá trị văn hóa tinh thần, mà còn góp phần phát triển kinh tế

Những công trình nghiên cứu về di sản văn hóa TP HCM đã đề cập tương đối toàn diện diện mạo di sản văn hóa của vùng đất Sài Gòn (xưa) - TP HCM (nay) Với nhiều cách tiếp cận khác nhau: lịch sử, văn hóa học, chính trị học những công trình khoa học trên đã làm nổi bật những giá trị, truyền thống văn hóa tốt đẹp cũng như các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể trên địa bàn Thành phố; phân tích sâu sắc thực trạng công tác bảo tồn và phát huy

các di sản văn hóa; đề ra phương hướng nhiệm vụ và giải pháp, khuyến nghị nhằm bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, các di sản văn hóa của TP HCM vừa hiện đại vừa mang đậm bản sắc - xứng đáng là nơi hội tụ

và lan tỏa những giá trị tốt đẹp của văn hóa Việt Nam trên mảnh đất phương Nam Tuy không đề cập trực tiếp đến KDTLSĐĐCC, nhưng đây là những tư liệu quý để NCS tiếp tục kế thừa phục vụ cho nghiên cứu luận án của mình

1.1.4 Những công trình nghiên cứu về Khu di tích lịch sử Địa đạo

Củ Chi trong đời sống văn hóa cộng đồng

Năm 1996, sách Địa đạo Củ Chi trong lòng dân tộc và khách quý năm

châu tập 1 do Trần Đình Dũng chủ biên đã được xuất bản [28] Có thể đây

chưa hẳn là một công trình khoa học thực thụ bởi tài liệu này thuần túy là sự tổng hợp các cảm tưởng của khách tham quan trên khắp thế giới khi đến Khu

di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi Tuy nhiên, qua đó có thể nhận thấy sức hút, tầm ảnh hưởng của Khu di tích Địa đạo Củ Chi trên phạm vi toàn cầu

Cuốn sách Địa đạo Củ Chi của tác giả Hồ Sĩ Thành [92] Tài liệu được

viết bằng ba ngôn ngữ Việt, Anh, Hoa với nội dung giới thiệu khái quát quá trình hình thành và hoạt động của hệ thống Địa đạo Củ Chi, các giá trị lịch sử, chính trị - quân sự trong cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước Đến năm

2001, tác giả này cho xuất bản cuốn "100 câu hỏi và đáp về Địa đạo Củ Chi"

Sách được biên soạn bởi nhà thơ, thượng tá Hồ Sĩ Thành [95] - người đã gắn bó

hơn một thập kỷ đời mình với Củ Chi, Địa đạo Củ Chi - 100 câu hỏi đáp còn

giới thiệu nhiều câu chuyện cảm động về những người bác sĩ phẫu thuật đã sử dụng phương pháp lấy máu chảy ra để tiếp lại cho thương binh, hay người mẹ sinh con ngay trong địa đạo 100 câu hỏi trong cuốn sách sẽ là 100 "mảnh" thông tin hữu ích giúp bạn đọc có một cái nhìn toàn cảnh về Địa đạo Củ Chi, có những thông tin "chính thống" như lịch sử hình thành, cấu trúc, độ dài của địa đạo, cũng có những thông tin rất thú vị và bất ngờ như biện pháp dùng tiêu ớt đâm nhuyễn và xà bông của lính Mỹ để đánh lừa hướng chó Bẹc-giê

Sách Củ Chi ký sự của nhà văn Diệp Hồng Phương [78] Tác phẩm

được viết dưới dạng tập bút ký nhằm ghi lại những chuyện kể về truyền thống đấu tranh của quân và dân Củ Chi Thông qua sách này người đọc có thể bắt gặp chân dung của những nhân vật huyền thoại đã từng gắn bó máu thịt với Khu di tích Địa đạo Củ Chi thông qua ngòi bút sinh động của nhà văn

Cuốn Địa đạo Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An cái nôi của Địa đạo

Củ Chi của tác giả Võ Tấn Tạo [90] Tác phẩm chủ yếu là những ghi chép

khái quát về hệ thống địa đạo tại hai xã Tân Phú Trung và Phước Vĩnh An, thuộc huyện Củ Chi Tác giả công trình này cho rằng ấp Bà Giã (xã Phước Vĩnh An) và ấp Cây Da (xã Tân Phú Trung) có thể là nguồn gốc xuất phát đầu tiên của khu Địa đạo Củ Chi

Cuốn sách Di tích lịch sử - văn hóa Thành phố Hồ Chí Minh của Bảo

tàng cách mạng TP HCM [11] đã giới thiệu khái quát vị trí và đặc điểm lịch

sử - văn hóa 43 di tích đã được công nhận di tích - lịch sử cấp quốc gia ở TP HCM, trong đó có Khu di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi Cuốn sách đã giúp độc giả hiểu thêm về quá trình đấu tranh và xây dựng 300 năm Sài Gòn - TP HCM, cũng như góp phần vào việc giáo dục truyền thống cho thế hệ trẻ

Sách Địa đạo Củ Chi trong lòng dân tộc và khách quý năm châu (tập

2) do Trần Văn Tâm chủ biên đã được xuất bản [91] Cuốn sách đã cung cấp những hình ảnh và những dòng lưu niệm nghĩa tình, yêu mến và cảm phục của các đoàn khách trong nước và nước ngoài về sự chịu dựng gian khổ, bền bỉ của quân dân Củ Chi, sự mưu trí và dũng cảm của người chiến sỹ giải phóng quân trong một giai đoạn lịch sử chống giặc ngoại xâm đầy gian khổ mà vẻ vang Đây

là một sự thật lịch sử và cũng là sự cảm nhận, kính phục của nhiều đoàn khách tham quan trong nước và nước ngoài khi đến thăm Địa đạo Củ Chi

Hội thảo khoa học Khu Di tích lịch sử chống Mỹ cứu nước Củ Chi

(Ấp Phú Hiệp, xã Phú Mỹ Hưng, huyện Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh)

do Sở Văn hoá, Thể thao và Du lịch TP HCM đã tổ chức [86] Kỷ yếu tập

hợp 22 bài viết của các tác giả là những nhà chuyên môn am hiểu về Khu

di tích lịch sử Địa đạo Củ Chi Nội dung kỷ yếu xoay quanh các vấn đề như

sự hình thành, phát triển, kiến trúc độc đáo của hệ thống địa đạo; vai trò của địa đạo trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ cứu nước Đặc biệt, vấn đề bảo tồn và phát huy giá trị của di tích đã được nhiều tác giả quan tâm tại Hội thảo

Kỷ yếu hội thảo khoa học Phát triển du lịch di sản văn hóa trên địa

bàn Thành phố Hồ Chí Minh do Sở Du lịch TP HCM và Hội Di sản văn hóa

TP HCM phối hợp tổ chức [85], đã có bài viết về Địa đạo Củ Chi - trường

hợp điển hình về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa thông qua hoạt động du lịch của tác giả Nguyễn Thị Việt Nga Trong bài viết này tác giả đã

đề cập đến những giá trị văn hóa nổi bật của Địa đạo Củ Chi, hoạt động du lịch hiện nay tại Địa đạo Củ Chi cũng như đề cập đến những thành tựu và hạn chế trong hoạt động du lịch tại Địa đạo Củ Chi

Riddle, L., "The Cu Chi Tunnels: A Dangerous Underground Warzone

in the Vietnam War" (Địa đạo Củ Chi: chiến trường nguy hiểm dưới lòng đất

trong chiến tranh Việt Nam) [82] Bài báo giới thiệu về Địa đạo Củ Chi, thời

gian hình thành, vai trò của những địa đạo trong cuộc chiến Các địa đạo được

sử dụng như nơi cư trú cho dân thường cũng như quân đội, đồng thời là nơi

để di chuyển vật tư, thông tin liên lạc, thiết bị, và cung cấp khả năng thực hiện những cuộc tấn công bí mật

Krishna, A., ''A secret life in Cu Chi'' (Cuộc sống bí mật ở Củ Chi) [123] Bài báo giới thiệu về lịch sử hình thành, thiết kế của Địa đạo Củ Chi và vai trò của Địa đạo Củ Chi trong cuộc kháng chiến chống Mỹ của quân dân miền Nam trước đây Những người lính Việt Nam đã sử dụng địa đạo như những tuyến đường giao thông, vận chuyển vật tư chiến tranh, địa điểm hội họp và nơi cư trú bình yên cho dân thường

Cuốn sách Hầm Củ Chi (câu chuyện khó tin về cuộc chiến tranh trong

lòng đất ở Việt Nam) của hai tác giả John Penycate và Tom Mangold, do Ngô

Dư dịch và xuất bản năm 1988 [56] Dưới góc nhìn của những học giả người

Mỹ, tinh thần anh hùng của quân và dân Việt Nam trong cuộc chiến đấu với quân đội Mỹ ở Củ Chi đã hiện lên một cách sinh động và chân thực Thông qua đó, các tác giả cũng cho thấy thái độ đánh giá, nhìn nhận của mình về cuộc chiến gây nhiều mất mát, đau thương của cả hai chiến tuyến

Donohue, L ''Top 10 Ingenious Features Of The Cu Chi Tunnels'' (10 đặc điểm nổi bật về Địa đạo Củ Chi) [122] Bài báo đề cập 10 đặc điểm nổi bật về Địa đạo Củ Chi Một trong những đặc điểm đó là miêu tả đời sống cộng đồng diễn ra trong những địa đạo Chịu đựng mọi khó khăn thiếu thốn, người dân miền Nam ở mọi lứa tuổi, kể cả trẻ em và phụ nữ đều được dạy cách đóng góp sức mình và chiến đấu trong những địa đạo Tuy nhiên, cuộc sống của họ không chỉ có chiến đấu Dù bom đạn có thể rơi phía trên đầu họ, những tiếng cười vẫn tràn ngập trong những bức tường địa đạo Họ vẫn hát, nhảy múa, và diễn kịch trong những địa đạo "Một tay cầm súng, tay kia cầm đàn" Trong suốt thời kỳ chiến tranh, người dân vẫn có những giây phút vui

vẻ, bồi đắp tinh thần đoàn kết

Mydans, S., ''Visit the Vietcong's World: Americans Welcome'' (Chào

đón những người Mỹ đến thăm thế giới của Việt Cộng) [124] Bài báo là lời

giới thiệu về Địa đạo Củ Chi, một trong những chiến trường nổi tiếng nhất trong Chiến tranh Việt Nam đến với các du khách Mỹ Giờ đây, Địa đạo Củ Chi trở thành một trong những địa điểm du lịch hấp dẫn đối với các du khách quốc tế đến tham quan tìm hiểu về cuộc chiến ác liệt diễn ra trong lòng địa đạo giữa quân dân Miền Nam và quân đội Mỹ trước đây

Nhìn chung, các nghiên cứu kể trên chủ yếu tiếp cận KDTLSĐĐCC ở góc độ lịch sử, du lịch, quảng bá tập trung tìm hiểu các giá trị hiện vật hiện

có tại Khu di tích Tuy vậy các giá trị văn hóa và những ảnh hưởng đối với đời sống văn hóa cộng đồng chưa được nghiên cứu tổng thể, có hệ thống

1.1.5 Đánh giá về tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài của luận án

Thứ nhất, nghiên cứu về ĐSVHCĐ đã được các nhà khoa học đặc biệt

quan tâm trong những năm gần đây, với nhiều cách tiếp cận khác nhau Nội dung các công trình cũng đã đề cập một cách khá toàn diện nhiều vấn đề về ĐSVHCĐ như: khái niệm, phân loại, cấu trúc và vai trò của đời sống văn hóa cộng đồng Các vấn đề này đã được các tác giả đề cập đến một cách trực tiếp, hoặc gián tiếp, mang tính chất phác họa và gợi ý sâu ở nhiều khía cạnh, với những nội dung, luận giải khác nhau Do đó, luận án tiếp tục kế thừa và làm

rõ hơn những vấn đề lý luận về đời sống văn hóa cộng đồng trước sự tác động của Khu di tích lịch sử cách mạng có tầm cỡ lớn như KDTLSĐĐCC hiện nay

Thứ hai, KDTLSĐĐCC là di tích lịch sử - văn hóa tiêu biểu của TP

HCM Những công trình nghiên cứu trực tiếp hoặc gián tiếp đề cập đến di sản văn hóa ở TP HCM ở nhiều góc độ lý luận và thực tiễn khác nhau đã gởi mở, cung cấp thông tin tham khảo phong phú, hỗ trợ NCS trong quá trình nghiên cứu đề tài luận án

Thứ ba, gần đây KDTLSĐĐCC đã thu hút sự quan tâm nghiên cứu của

các nhà khoa học Nhìn chung, các nghiên cứu chủ yếu tập trung tìm hiểu về giá trị lịch sử; lịch sử hình thành và phát triển; chức năng và giá trị lịch sử quân sự của Khu di tích trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ; hoạt động tu bổ và khai thác Khu di tích… Tuy nhiên, khía cạnh nghiên cứu

về giá trị, vai trò của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ vẫn chưa nhận được nhiều sự quan tâm Số ít các nghiên cứu có đề cập đến các giá trị của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ nhưng mới chỉ dừng lại ở mức độ phác thảo Chưa có một công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ, mà hầu như chỉ dừng lại ở những bài tham luận ngắn trong các cuộc hội thảo hay bài báo Do vậy chưa đề xuất được các giải pháp có hệ thống nhằm phát huy vai trò của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ một cách

hiệu quả, mang lại đời sống văn hóa tinh thần lành mạnh cho người dân trong thời kỳ đổi mới, hội nhập quốc tế hiện nay

1.1.6 Hướng nghiên cứu của luận án

Những kết quả to lớn về mặt khoa học mà các công trình nghiên cứu trên đã đạt được là những tài liệu tham khảo bổ ích Song đề tài của luận án

"Khu di tích lịch sử địa đạo Củ Chi, Thành phố Hồ Chí Minh trong đời sống văn hóa cộng đồng hiện nay" là một vấn đề mới Vì vậy, luận án tập trung đi

sâu nghiên cứu một số vấn đề sau:

Thứ nhất, làm rõ một số vấn đề lý luận về di tích lịch sử cách mạng

trong ĐSVHCĐ

Thứ hai, đánh giá thực trạng giá trị và vai trò của KDTLSĐĐCC trong

ĐSVHCĐ địa phương

Thứ ba, bàn luận những vấn đề đặt ra từ thực tiễn trong việc phát huy

giá trị của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ

Thứ tư, trên cơ sở những phát hiện từ kết quả nghiên cứu, luận án

khuyến nghị một số giải pháp để bảo tồn và phát huy vai trò của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ

1.2 CƠ SỞ LÝ LUẬN

1.2.1 Các khái niệm công cụ

2 Kh i niệm đời sống văn hóa cộng đồng

- Khái niệm đời sống văn hóa

Khái niệm ĐSVH được xuất hiện vào những năm 80 của thế kỷ XX, và cho đến nay có nhiều cách hiểu khác nhau về "đời sống văn hóa"

Đời sống văn hóa là một lĩnh vực quan trọng trong đời sống xã hội của

con người Theo Đại từ điển tiếng Việt do Nguyễn Như Ý chủ biên, đời sống

được định nghĩa là "hoạt động của con người về một lĩnh vực nào đó nói chung" [121, tr.670]

Theo Từ điển bách khoa mở, thì ngoài nghĩa nói trên, đời sống còn

được hiểu là phương tiện để sống, lối sống của cá nhân hay tập thể và bao gồm nhiều lĩnh vực có liên quan mật thiết với nhau, như đời sống kinh tế, đời sống chính trị, đời sống xã hội, ĐSVH

Theo tác giả Hoàng Vinh:

Đời sống văn hóa là bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm các yếu

tố văn hóa tĩnh tại (các sản phẩm văn hóa vật thể, các thiết chế văn hóa) cũng như các yếu tố văn hóa động thái (con người và các dạng hoạt động văn hóa của nó) Xét về một phương diện khác, đời sống văn hóa bao gồm các hình thức văn hóa hiện thực và cả các hình thức sinh hoạt văn hóa tâm linh [118, tr.268]

Định nghĩa này đã nhấn mạnh đến chỉnh thể cấu trúc của ĐSVH, nhưng chưa làm rõ mối quan hệ giữa các thành tố của cấu trúc ĐSVH gắn với không gian, chủ thể văn hoá cụ thể

Ở một khía cạnh khác, tác giả Nguyễn Hữu Thức đã đưa ra định nghĩa

trong cuốn Về cuộc vận động toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa:

Đời sống văn hóa là hiện thực sinh động các hoạt động của con người trong môi trường sống để duy trì, tái tạo các sản phẩm văn hóa vật chất và tinh thần theo những giá trị và chuẩn mực xã hội nhất định nhằm không ngừng tác động, biến đổi tự nhiên, xã hội và đáp ứng nhu cầu đổi mới, nâng cao chất lượng sống của chính con người [102, tr.20]

Định nghĩa này đã có cách nhìn nhận mới về ĐSVH vì nó phản ánh được bản chất của đời sống là hoạt động do con người tạo ra và vì con người

Tác giả Nguyễn Thị Phương Lan tại hội thảo: "Những vấn đề lý luận và

thực tiễn về đời sống văn hóa, môi trường văn hóa" cho rằng: "Đời sống văn hóa

là tổng thể những yếu tố hoạt động văn hóa của con người nằm trong những cảnh quan văn hóa, những sự tác động lẫn nhau trong đời sống xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng đồng người, trực tiếp làm hình thành lối

sống của con người trong xã hội" [23, tr.137-138], đồng thời nhấn mạnh "Đời sống văn hóa bao gồm toàn bộ những hoạt động sản xuất và tiêu thụ, sáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hóa, nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa của con người, thông qua các thiết chế văn hóa và các thể chế văn hóa" [23, tr.138]

Tại cuốn sách Đời sống văn hóa thanh niên đô thị ở nước ta hiện nay,

của đồng tác giả Nguyễn Thị Hương và Vũ Thị Phương Hậu quan niệm:

Đời sống văn hóa là bộ phận của đời sống xã hội, phản ánh hiện thực sinh động của con người trong mối quan hệ với môi trường sống (tự nhiên và xã hội) để thích ứng trong quá trình sáng tạo những giá trị văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần đáp ứng nhu cầu, nâng cao chất lượng sống của con người và xã hội [54, tr.32]

Có thể thấy có nhiều ý kiến khác nhau về ĐSVH Nhìn chung chúng ta thấy có hai cách hiểu sau:

(1) Quan niệm ĐSVH được hiểu theo nghĩa rộng: ĐSVH về bản chất

trước hết là đời sống của con người, và ngược lại, đời sống con người về bản chất là một ĐSVH Đời sống văn hóa là sự thể hiện sinh động nhất phương thức các hoạt động sinh tồn và giao tiếp ứng xử của con người với môi trường sống (cả cái tự nhiên và cái xã hội) để đáp ứng nhu cầu Hay nói cách khác, ĐSVH chính là tất cả những hoạt động của con người tác động vào môi trường tự nhiên và xã hội, hướng đến sáng tạo nên các giá trị vật chất và tinh thần, phục vụ nhu cầu tồn tại và nâng cao chất lượng sống của con người

(2) Quan niệm ĐSVH đã được khu biệt, giới hạn: Bản chất đời sống

văn hoá là bản chất đời sống con người về mặt tinh thần ĐSVH được giới hạn là tổng thể những hoạt động tinh thần của con người trong quá trình sáng tạo, lưu giữ, truyền bá và thưởng thức những giá trị văn hoá, nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển hoàn thiện con người

Sở dĩ có những ý kiến khác nhau về ĐSVH, trước hết là do xuất phát từ quan niệm văn hoá theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp

Cả hai quan điểm đều nói đến bản chất của ĐSVH:

Đời sống văn hóa về bản chất chính là đời sống con người, là hoạt động sống của con người nhằm nâng cao chất lượng sống của mình Tuy nhiên, nếu hiểu theo nghĩa rộng thì khó tránh được các rào cản trong thực hành và quản lý văn hoá, vì dễ đồng nhất đời sống văn hoá với hoạt động sống Cho nên trước hết, ĐSVH là khái niệm cần phải được nhận thức rất linh hoạt, vì mỗi đời sống văn hoá thường gắn với với các chủ thể và không gian văn hoá nhất định Có ĐSVH chung của mỗi xã hội, mỗi quốc gia, mỗi vùng địa - văn hoá Có ĐSVH của mỗi cá nhân, gia đình, mỗi nhóm xã hội Tuy có những đặc điểm chung trong ĐSVH, nhưng về hình thức biểu hiện của nó thì rất sống động [23, tr.14]

Khi nói đến sản phẩm văn hóa không thể không nói đến con người với

tư cách là chủ thể sáng tạo ra thế giới sản phẩm văn hóa Các sản phẩm văn hóa ấy luôn được vận hành trong sự gắn kết chặt chẽ với mạng lưới hoạt động văn hóa của xã hội để hình thành nên môi trường văn hóa nuôi dưỡng và hình thành nhân cách con người Yếu tố cốt lõi, ngầm ẩn của môi trường văn hóa

là những ghi nhận của con người về thế giới, xã hội và chính bản thân

Con người vừa là chủ thể sáng tạo vừa là đối tượng thụ hưởng các sản phẩm do chính mình tạo ra Với sự hỗ trợ của các phương tiện thông tin đại chúng, các sản phẩm văn hóa do xã hội tạo ra có thể đến thẳng với từng người Tuy nhiên, do nhu cầu xã hội cần có sự điều tiết cho phù hợp với từng loại đối tượng, cho nên sản phẩm của văn hóa phải thông qua các thiết chế văn hóa - xã hội, tức là qua trạm trung chuyển để đến với công chúng Thiết chế văn hóa là các cơ quan văn hóa như trường học, trung tâm văn hóa, thư viện, bảo tàng, các phương tiện truyền thông, nhà xuất bản có nhiệm vụ chuyên chở các loại sản phẩm văn hóa đến với mọi người trong xã hội

Điều đó cho thấy, muốn cho các sản phẩm văn hóa nảy sinh và được

vận hành trong đời sống xã hội, cần phải hội đủ ba yếu tố là: sản phẩm văn hóa, thể chế văn hóa; các dạng hoạt động văn hóa; những con người văn hóa

Ba yếu tố này tạo thành cấu trúc của ĐSVH

Do vậy, ĐSVH là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm tổng thể những hoạt động văn hóa của con người, những tác động qua lại lẫn nhau giữa con người với con người, con người với tự nhiên và xã hội để tạo ra những quan hệ có văn hóa trong cộng đồng, trực tiếp hình thành nhân cách,

và lối sống của con người, củng cố nền tảng tinh thần của đời sống xã hội, đáp ứng những nhu cầu văn hóa của cộng đồng

Như vậy, với các tiếp cận và góc nhìn khác nhau các tác giả đã đưa ra những cách hiểu rộng, hẹp khác nhau về khái niệm ĐSVH, nhưng có thể nhận thấy hầu hết các quan điểm đều thống nhất ở những điểm sau:

Thứ nhất, coi ĐSVH là một bộ phận của đời sống xã hội, bao gồm tổng

thể/phức hợp các hoạt động của con người

Thứ hai, ĐSVH có thể được tiếp cận theo nghĩa rộng và nghĩa hẹp

Theo nghĩa rộng, đời sống văn hóa bao hàm cả đời sống vật chất và đời sống tinh thần, còn theo nghĩa hẹp, nó chỉ bao hàm đời sống tinh thần

Thứ ba, ĐSVH đáp ứng các nhu cầu văn hóa hướng con người đến các

giá trị chân, thiện, mỹ Vì vậy, ĐSVH bao giờ cũng có sự kế thừa và đổi mới

Kế thừa các giá trị truyền thống tốt đẹp của cha ông để lại và xóa bỏ những cái cũ, cái lạc hậu tìm kiếm cái mới, cái tốt đẹp đáp ứng nhu cầu càng cao về vật chất và tinh thần của con người

Trên cơ sở kế thừa các quan điểm của các tác giả đi trước, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài, NCS cũng đồng tình với quan niệm của các tác giả trên

và có sự bổ sung, chỉnh sửa: Đời sống văn hóa là một bộ phận của đời sống xã

hội, bao gồm tổng thể những hoạt động văn hóa vật chất và văn hóa tinh thần của con người trong môi trường sống nhằm đáp ứng nhu cầu văn hóa, từ đó hướng con người tới sự phát triển toàn diện và những giá trị tốt đẹp

- Khái niệm cộng đồng:

Tiếp cận từ góc độ ngôn ngữ học, thì "cộng đồng" là "một danh từ dùng

để chỉ tập hợp của những người có những điểm giống nhau làm thành một khối như một xã hội (chẳng hạn, cộng đồng người Việt ở Mỹ, cộng đồng

ngôn ngữ, cộng đồng nói tiếng Pháp…)" [118, tr.461] Theo Bách khoa toàn

thư mở (tiếng Anh), từ "cộng đồng" - "community" có nguồn gốc từ tiếng

Pháp cổ là "communite" dựa theo tiếng Latinh - "communitas" (cùng nhau gắn kết thành một khối xã hội có tổ chức)

Tác giả Tô Duy Hợp và Lương Hồng Quang đã đưa ra hai cách hiểu về khái niệm cộng đồng, đó là cộng đồng tính và cộng đồng thể, theo tác giả tuy

là hai cái khác nhau nhưng không phải là hai cái đối lập:

Cộng đồng tính là thuộc tính hay là quan hệ xã hội có những đặc trưng mà các nhà xã hội học đã cố gắng xác định và cụ thể hóa, chẳng hạn như tình cảm cộng đồng, tinh thần cộng đồng, ý thức cộng đồng… Cộng đồng thế tức là những nhóm người, những nhóm xã hội có tính cộng đồng với rất nhiều thể có quy mô khác nhau, đó là các thể nhỏ, thể vừa, thể lớn và thể cực lớn, kể từ gia đình đến quốc gia và nhân loại [48, tr.16]

Trong cái nhìn về cộng đồng thể, khái niệm cộng đồng có hai tuyến nghĩa:

Tuyến thứ nhất liên quan tới cái nhìn địa lý, coi cộng đồng là một nhóm cư dân cùng sinh sống trong một địa vực nhất định, có cùng các giá trị và tổ chức xã hội cơ bản Tuyến thứ hai coi cộng đồng là nhóm dân cư cùng có chung những mối quan tâm cơ bản, với nghĩa này đôi khi các cộng đồng có thể được biến đổi bởi quá trình vận động của lịch sử, làm cho các thành viên của cộng đồng cũng phải biến đổi nhận thức và hành vi [48, tr.21-22]

Tác giả Phạm Hồng Tung đưa ra định nghĩa về cộng đồng:

Cộng đồng là tập hợp người có sức bền cố kết nội tại cao, với những tiêu chí nhận biết và quy tắc hoạt động, ứng xử chung dựa trên sự đồng thuận về ý chí, tình cảm, niềm tin và ý thức cộng đồng, nhờ đó các thành viên của cộng đồng cảm thấy có sự gắn kết

họ với cộng đồng và với các thành viên khác của cộng đồng [111] Như vậy, thuật ngữ "cộng đồng" có nghĩa là một nhóm người sống trong một không gian gần nhau và thường chia sẻ những giá trị chung, có quan hệ xã hội trên một địa bàn, thường là những đơn vị xã hội lớn, có thể cùng một mối quan tâm, (Ví dụ: cộng đồng láng giềng; cộng đồng nghề nghiệp, cộng đồng tộc người, cộng đồng văn hóa,…) Ngoài ra, liên quan đến khái niệm này còn có cộng đồng dân tộc và cộng đồng quốc tế

- Đời sống văn hóa cộng đồng

Từ quan niệm về "đời sống văn hóa" và khái niệm "cộng đồng" trên

đây, có thể rút ra khái niệm "đời sống văn hóa cộng đồng" như sau: Đời sống

văn hóa cộng đồng là tổng thể sống động các hoạt động của một cộng đồng người nhất định trong lĩnh vực tinh thần, nhằm sáng tạo, lưu giữ, hưởng thụ những giá trị văn hóa, để nâng cao chất lượng sống của cộng đồng đó

Cấu trúc của Đời sống văn hóa cộng đồng:

Theo tác giả Hoàng Vinh, đời sống văn hóa bao gồm các yếu tố tĩnh và động, vật thể và phi vật thể, chủ thể và sản phẩm văn hóa Đó là, "Muốn cho các sản phẩm văn hóa nảy sinh và được vận hành trong đời sống xã hội, thì phải có các yếu tố: sản phẩm văn hóa, thể chế văn hóa, các dạng hoạt động văn hóa và những con người văn hóa Các yếu tố đó tạo thành cấu trúc của đời sống văn hóa" [103, tr.48] Từ cách tiếp cận này, nhiều nhà nghiên cứu đã khái quát cấu trúc ĐSVHCĐ gồm 3 thành tố cơ bản: chủ thể văn hóa, sản phẩm văn hóa biểu hiện ở các sản phẩm hữu hình (vật thể) và vô hình (phi vật thể); và hoạt động

văn hóa Ở mỗi thành tố này đều có vị trí và vai trò riêng, song lại có một quan

hệ biện chứng phản ánh về cơ bản ĐSVH của một cộng đồng

Kế thừa theo quan điểm của tác giả Hoàng Vinh, tác giả Nguyễn Thị Phương Lan đã đưa ra mô hình cấu trúc ĐSVH mới như: con người văn hóa, nhu cầu văn hóa, hoạt động văn hóa và sản phẩm văn hóa

Như vậy, từ những quan niệm trên, chúng ta có thể rút ra cấu trúc tổng quát của ĐSVH đó là đời sống văn hóa vật chất và đời sống văn hóa tinh thần của quần thể cư dân sống trên một địa bàn cư trú nhất định

Như vậy, ĐSVHCĐ là mọi hoạt động sống của một cộng đồng trong một không gian văn hóa nhất định Bao gồm các phương diện hoạt động của cộng đồng người Các phương diện hoạt động này có mối quan hệ đan xen, mật thiết, tương tác lẫn nhau Từ đó, đã định hình các giá trị văn hóa đặc trưng cho cộng đồng người trong môi trường văn hóa nhất định Khái niệm cộng đồng mà NCS

sử dụng trong luận án bao gồm cộng đồng dân cư tới thăm KDTLSĐĐCC và cư dân địa phương sở tại có khu di tích lịch sử cách mạng này

1.2.1.2 Kh i niệm di tích lịch sử c ch mạng

- Khái niệm di tích

Theo Từ điển tiếng Việt: "Di tích là các loại dấu vết của quá khứ, chủ yếu là nơi cư trú và mộ táng của người xưa được khoa học nghiên cứu Theo nghĩa di tích văn hóa thì nó là di tích lịch sử văn hóa bất động" [121, tr.633]

Nghị định số 98/2010/NĐ-CP ngày 21 tháng 9 năm 2010 của Chính phủ Việt Nam quy định chi tiết một số điều của Luật Di sản văn hóa, tại Điều 11 nêu rõ: "Di tích là các di tích lịch sử (di tích lưu niệm sự kiện, di tích lưu niệm danh nhân), di tích kiến trúc nghệ thuật, di tích khảo cổ, danh lam thắng cảnh" [24]

- Khái niệm di tích lịch sử

Di tích lịch sử là một thành tố quan trọng cấu thành nên đời sống văn hóa Khái niệm di tích lịch sử được đề cập ở nhiều văn bản khác nhau và hàm nghĩa của có cũng rất phong phú, đa dạng

Trong Điều 1 Hiến chương Quốc tế về Bảo tồn và Trùng tu Di tích và

Di chỉ, khái niệm di tích lịch sử được hiểu: "không chỉ là một công trình kiến trúc đơn chiếc mà cả khung cảnh đô thị hoặc nông thôn có chứng tích của một nền văn minh riêng, một phát triển có ý nghĩa hoặc một sự kiện lịch sử Khái niệm này không chỉ áp dụng với những công trình nghệ thuật to lớn mà cả với những công trình khiêm tốn hơn vốn đã cùng với thời gian, thâu nạp được một ý nghĩa văn hóa" [44]

- Khái niệm di tích lịch sử văn hóa:

Theo Đại từ điển tiếng Việt, di tích lịch sử văn hóa được hiểu là "Tổng thể những công trình, địa điểm, đồ vật hoặc tác phẩm, tài liệu có giá trị lịch sử hay giá trị văn hóa được lưu lại" [121, tr.414]

Hay giáo trình "Bảo tồn di tích lịch sử văn hóa" của Trường Đại học Văn hóa Hà Nội, định nghĩa: "Di tích lịch sử văn hóa là những không gian vật chất cụ thể, khách quan, trong đó chứa đựng các giá trị điển hình lịch sử, do tập thể hoặc cá nhân con người hoạt động sáng tạo ra trong lịch sử để lại" [29, tr.17]

Điều 1, Pháp lệnh số 14 LCT/HĐNN ngày 04 tháng 4 năm 1984 của Hội đồng Nhà nước Việt Nam về "Bảo vệ và sử dụng di tích lịch sử văn hóa

và danh lam thắng cảnh" quy định: "Di tích lịch sử văn hóa là những công trình xây dựng, địa điểm, đồ vật, tài liệu và tác phẩm có giá trị lịch sử, khoa học, nghệ thuật cũng như có giá trị về văn hóa khác hoặc có liên quan đến những sự kiện lịch sử, quá trình phát triển văn hóa, xã hội" [46]

Tại Điều 4, Luật Di sản văn hóa quy định: "Di tích lịch sử văn hóa là công trình xây dựng, địa điểm và các di vật, cổ vật, bảo vật quốc gia thuộc công trình, địa điểm đó, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học" [80, tr.7]

- Khái niệm di tích lịch sử cách mạng

Một số nhà khoa học đã có những quan điểm khác nhau về khái niệm loại hình di sản đặc biệt này Theo Nguyễn Quốc Hùng:

Di tích cách mạng hay rộng hơn là di sản cách mạng (gồm cả di sản vật thể và di sản phi vật thể) là những bằng chứng vật chất và tinh thần phản ánh quá trình đấu tranh giành độc lập đất nước từ tay

thực dân Pháp (1930 - 1945), các cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp (1945 - 1954), chống đế quốc Mỹ thống nhất đất nước (1954 - 1975), những cuộc chiến bảo vệ biên giới phía Bắc, biên giới Tây Nam và quá trình xây dựng đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam hơn 82 năm qua [51, tr.18]

Tiếp theo quan điểm của Nguyễn Quốc Hùng, Phạm Xanh quan niệm Di tích cách mạng là sự phản ánh quá trình đấu tranh của dân tộc từ "… những năm đầu thế kỷ XX khi các phong trào yêu nước theo khuynh hướng dân chủ

tư sản, tức những hành động yêu nước mang tính chất cách mạng, muốn "phá cái cũ đổi ra cái mới…" [120, tr.13] Hay Trần Đức Nguyên cho rằng:

Di tích cách mạng kháng chiến là một bộ phận cấu thành hệ thống các di tích lịch sử - văn hóa, tuy nhiên, nó có những điểm khác biệt với các di tích tôn giáo tín ngưỡng như đình, đền, chùa, miếu… ở chỗ:

đó là những địa điểm cụ thể, những công trình kiến trúc có sẵn (nhà ở, đường phố…), là những công trình được con người tạo nên phù hợp với mục đích sử dụng (địa đạo, hầm bí mật…) gắn liền với những sự kiện cụ thể, nhân vật lịch sử cụ thể mà trở thành di tích [67]

Mỗi một di tích lịch sử cách mạng đều mang một giá trị văn hóa, lịch sử nhất định, phản ảnh một chặng đường lịch sử của cộng đồng dân cư, quá trình hình thành và phát triển xã hội qua mỗi thời đại Trong nghị quyết Trung ương Đảng Khóa VIII, Đảng ta khẳng định: "Văn hóa Việt Nam là thành quả hàng ngàn năm lao động, sáng tạo, đấu tranh kiên cường dựng nước và giữ nước của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, là kết quả giao lưu và tiếp thu tinh hoa văn hóa của nhiều nền văn minh thế giới để không ngừng hoàn thiện mình" [7]

Như vậy, di tích lịch sử cách mạng là một loại hình di tích đặc thù, là

bộ phận cấu thành nên di sản văn hóa Di tích này bao gồm hệ thống các di sản vật thể và phi vật thể, là những địa điểm, những công trình kiến trúc có sẵn, các công trình được con người sáng tạo ra,… gắn liền với những sự kiện,

những nhân vật lịch sử cụ thể, trong đó, có sự phản ánh một phần hoặc toàn

bộ quá trình đấu tranh cách mạng giành lại độc lập dân tộc cho đất nước dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản Việt Nam

- Khái niệm Địa đạo: Địa đạo là đường hầm quân sự ở những nơi đất cứng

và ổn định, mực nước ngầm thấp, có khẩu độ hẹp, nhưng rất dài và có nhiều nhánh, có thể có nhiều tầng Theo Từ điển tiếng Việt, nói một cách ngắn gọn, địa đạo là đường hầm bí mật, đào ngầm sâu dưới lòng đất, hào ngầm [76, tr.304]

Địa đạo vừa có tác dụng phòng tránh, che giấu lực lượng, cấu giấu phương tiện vật chất, vừa giữ được yếu tố bí mật, bất ngờ trong cơ động lực lượng đánh địch, nên nhân dân và lực lượng vũ trang địa phương thường dùng để bám trụ lâu dài và hoạt động chiến đấu trong vùng địch chiếm hoặc ở vùng sát địch [108, tr.349]

1.2.1.3 C c gi trị của di tích lịch sử c ch mạng

Di tích lịch sử cách mạng trong đời sống văn hóa cộng đồng bao gồm

các hệ thống giá trị về di sản vật thể và phi vật thể, là những địa điểm, những công trình kiến trúc có sẵn, các công trình được con người sáng tạo ra,… gắn liền với những sự kiện, những nhân vật lịch sử cụ thể, tác động tới toàn bộ đời sống văn hóa cộng đồng của người dân trong lĩnh vực tinh thần, nhằm sáng tạo, lưu giữ, hưởng thụ những giá trị văn hóa, để nâng cao chất lượng sống

của cộng đồng đó

Nghiên cứu về vấn đề di tích lịch sử trong đời sống văn hóa cộng đồng chính là nghiên cứu các giá trị của di tích đó tác động như thế nào tới cộng đồng Trong đề tài này, NCS nghiên cứu các giá trị làm nên Khu di tích lịch

sử Địa đạo Củ Chi, bao gồm: 1/ giá trị lịch sử; 2/ giá trị khoa học; 3/ giá trị văn hóa; 4/ giá trị kinh tế Cụ thể như sau:

Giá trị lịch sử: Phản ánh lịch sử chiến tranh nhân dân của quân và dân

miền Nam; phản ánh tư duy quân sự của Đảng và Nhà nước; phản ánh sự khốc liệt của chiến tranh; lưu giữ ký ức lịch sử; lưu giữ sự kiện lịch sử

Giá trị khoa học: Sự sáng tạo trong kế hoạch xây dựng kiên cố, năng

động; hệ thống kiến trúc hợp lý, độc đáo của Địa đạo (chằng chịt, liên hoàn,

hệ thống, được cấu trúc thành các trận địa hợp lý dưới lòng đất)

Giá trị văn hóa: Truyền thống cách mạng, tinh thần yêu nước, lòng tự

hào dân tộc; ý thức xây dựng, bảo vệ Tổ quốc; tinh thần tương thân tương ái, đoàn kết, đùm bọc lẫn nhau; giáo dục kiến thức, hiểu biết về chiến tranh nhân dân; giáo dục lý tưởng, nhân cách, lối sống lành mạnh trong xã hội; giáo dục tinh thần bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc

Giá trị kinh tế: Giá trị kinh tế của di tích lịch sử - văn hóa nói chung,

của di tích lịch sử cách mạng nói riêng gần đây đã được Đảng và Nhà nước ta quan tâm Văn hóa không chỉ có chức năng bồi dưỡng, giáo dục, xây dựng con người mà còn tham gia vào phát triển kinh tế - xã hội Đảng ta đã khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa mà mục tiêu, vừa là động lực để phát triển bền vững đất nước Các nguồn lực văn hóa cần được bảo tồn, phát huy để vừa góp phần xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, vừa góp phần phát triển kinh tế Vì vậy, nghiên cứu về vai trò của KDTLSĐĐCC trong đời sống văn hóa không thể không quan tâm tới giá trị kinh tế của di tích quan trọng này

Đây chính là các giá trị tiêu biểu vốn có của KDTLSĐĐCC đã được lưu giữ, truyền bá và góp phần xây dựng đời sống văn hóa của cộng đồng hiện nay

1.2.2 Vai trò của di tích lịch sử cách mạng trong đời sống văn hóa cộng đồng

2 2 hản nh diễn tình lịch sử c ch mạng của dân tộc trong cuộc đấu tranh giữ n ớc ở thời kỳ hiện đại

Nói đến bản sắc văn hóa dân tộc là nói đến hệ thống các giá trị văn hóa tồn tại tương đối lâu bền trong truyền thống văn hóa của một dân tộc, chi phối các đặc trưng khác, tạo nên đặc tính riêng để phân biệt giữa các dân tộc Giá

trị của các di tích lịch sử cách mạng có vai trò góp phần làm giàu bản sắc văn hóa của một dân tộc, phản ánh sức sống và bản lĩnh của dân tộc trong cuộc kháng chiến chống xâm lược dưới sự lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh và Đảng cộng sản Việt Nam

Di tích lịch sử cách mạng là một bộ phận của di sản văn hóa dân tộc Bản thân mỗi di tích lịch sử cách mạng bao giờ cũng chứa đựng những giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể Đó là các giá trị văn hóa khảo cổ; những giá trị phản ánh lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc; giá trị lưu niệm về nhân vật lịch sử, anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa, giá trị khoa học, giá trị về công trình kiến trúc nghệ thuật Hệ thống di tích lịch sử cách mạng ở nước ta

là những bằng chứng về truyền thống lịch sử văn hóa của dân tộc trong quá trình dựng nước gắn với giữ nước Hệ giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc

- mã di truyền xã hội của cộng đồng dân tộc

Các giá trị di tích lịch sử cách mạng là một bộ phận quan trọng tạo nên của bản sắc văn hóa dân tộc thời hiện đại Nó phản ánh trình độ tư duy, cách suy nghĩ, cách sáng tạo, bản lĩnh, khí phách của con người và văn hóa Việt Nam trong cuộc chiến đấu kiên cường, bất khuất để đánh bại kẻ thù xâm lược, đem lại độc lập tự do cho đất nước

Nghiên cứu những giá trị của KDTLSĐĐCC trong ĐSVHCĐ, vấn đề không chỉ ở việc ứng xử với những sản phẩm được coi là di sản, công nhận

đó là di sản Mà chủ yếu và quan trọng hơn - đó là phải nhận thức được các giá trị di sản và tìm cách thức duy trì và phát huy các giá trị đó phục vụ cho nhiệm vụ xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong thời kỳ đổi mới hiện nay

2 2 2 Là c sở để s ng tạo gi trị văn hóa mới

Đời sống văn hóa của bất cứ một cộng đồng xã hội nào của đất nước cũng

là một bộ phận không tách rời của đời sống văn hóa dân tộc Nó có mối liên hệ hữu cơ với các bộ phận và các thành tố khác của đời sống văn hóa dân tộc

Một vấn đề có tính quy luật là: bất cứ nền văn hóa nào cũng luôn biến

đổi cùng với thời gian, bởi văn hóa vừa là sản phẩm, lại vừa là nền tảng và phương tiện cho hoạt động sáng tạo không ngừng của con người Di tích lịch

sử cách mạng là một thành tựu văn hóa quan trọng của dân tộc, kết tinh những kinh nghiệm và truyền thống dựng nước, giữ nước của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng Đây là tài sản tinh thần quý báu để các thế hệ hiện nay và mai sau tiếp thu, kế thừa và sáng tạo nên giá trị văn hóa mới, phục vụ cho công cuộc xây dựng nền văn hóa tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong giao lưu và hội nhập quốc tế

2 2 3 Gi trị di tích lịch sử văn hóa góp phần gi o d c lịch sử, văn hóa dân tộc, cố kết s c mạnh cộng đồng

Di tích lịch sử cách mạng nói riêng và di sản văn hóa nói chung là thiên nhiên thứ hai nuôi dưỡng đời sống con người (môi trường trí quyển)

Trước hết, giá trị cố kết sức mạnh cộng đồng thể hiện ở sự quan tâm của người dân đối với những giá trị di tích lịch sử trong đời sống hiện nay

Những giá trị của di tích lịch sử cách mạng đã khơi dậy tinh thần tôn kính tổ tiên, chuộng đạo lý uống nước nhớ nguồn, tạo nên ý thức về tình cảm cộng đồng, về sức mạnh truyền thống của dân tộc, giúp các thế hệ người Việt Nam chung sức đoàn kết cùng gìn giữ và phát triển đất nước Di tích lịch sử cách mạng là những bằng chứng vật chất có ý nghĩa quan trọng, minh chứng

về lịch sử đấu tranh dựng nước và giữ nước của dân tộc

Những giá trị của di tích lịch sử cách mạng giúp cho con người biết được cội nguồn của dân tộc mình, hiểu về truyền thống lịch sử, đặc trưng văn hóa của đất nước và do đó có tác động trở lại tới việc hình thành nhân cách con người Việt Nam hiện đại Đến với di tích lịch sử cách mạng, cộng đồng được trải nghiệm về những giá trị truyền thống lịch sử, quá trình lao động sáng tạo, đấu tranh xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong cuộc chiến đấu chống xâm lược, thống nhất Tổ quốc Đặc biệt, di tích lịch sử cách mạng có vai trò quan trọng trong việc giáo dục truyền thống anh hùng và cách mạng của nhân