Tranh sơn mài Việt Nam

Hội hoạ là một ngành nghệ thuật trong đó con người sử dụng màu vẽ để tô lên một bề mặt như là giấy, hoặc vải, để thể hiện các ý tưởng nghệ thuật.. Nói cách khác, hội họa là một ngôn ngữ

Tranh sơn mài Việt Nam

I Lịch sử hình thành

 Nghệ thuật (tiếng Anh: art) là một loạt những hoạt động khác nhau của con

người và những sản phẩm do những hoạt động đó tạo ra Có rất nhiều cách phân loại thành các loại hình nghệ thuật, trong đó phổ biến là cách phân loại theo phương thức thoả mãn nhu cầu thẩm mỹ, gồm có: nghệ thuật thính giác, nghệ thuật thị giác và nghệ thuật thính – thị giác

Hội hoạ là một trong những loại hình nghệ thuật thuộc nhóm nghệ thuật thị giác Hội hoạ là một ngành nghệ thuật trong đó con người sử dụng màu vẽ để tô lên một bề mặt như là giấy, hoặc vải, để thể hiện các ý tưởng nghệ thuật Thông thường, công việc này do hoạ sỹ thực hiện (Họa sỹ là từ dùng để chỉ những người coi hội họa là nghề nghiệp của mình) Kết quả của công việc đó là các tác phẩm hội họa hay còn gọi là các tranh vẽ Hội họa là một trong những loại hình nghệ thuật quan trọng và phổ biến nhất Nói cách khác, hội họa là một ngôn ngữ để truyền đạt ý tưởng của người nghệ sỹ bằng các tác phẩm hội họa sử dụng kỹ thuật (nghệ) và phương pháp (thuật) của họa sỹ

 Sơn mài được coi là một trong các chất liệu hội họa ở Việt Nam Đây là sự tìm tòi và phát triển kỹ thuật của nghề sơn (nghề sơn ta) thủ công truyền thống của Việt Nam thành kỹ thuật sơn mài Tuy nhiên, từ dùng để gọi sơn mài (tiếng Anh: lacquer) thường

được hiểu sang các đồ dùng sơn mỹ nghệ của Nhật, Trung Quốc Kỹ thuật mài là điểm khác biệt lớn giữa đồ thủ công sơn mỹ nghệ và tranh sơn mài Việt Nam Tranh sơn mài

sử dụng các vật liệu màu truyền thống của nghề sơn như sơn then, sơn cánh gián làm chất kết dính, cùng các loại son, bạc thếp, vàng thếp, vỏ trai, v.v vẽ trên nền vóc màu đen Đầu thập niên 1930, nhữnghọa sĩ Việt Nam đầu tiên học tại trường Mỹ thuật Đông Dương đã tìm tòi phát hiện thêm các vật liệu màu khác như vỏ trứng, ốc, cật tre, v.v và đặc biệt đưa kỹ thuật mài vào tạo nên kỹ thuật sơn mài độc đáo để sáng tác những bức tranh sơn mài thực sự Thuật ngữ sơn mài và tranh sơn mài cũng xuất hiện từ đó Tranh

có thể được vẽ rồi mài nhiều lần tới khi đạt hiệu quả mà họa sĩ mong muốn Sau cùng là đánh bóng tranh.Người ta thường lưu ý rằng sơn mài có những điểm "ngược đời": muốn lớp sơn vừa vẽ khô, tranh phải ủ trong tủ ủ kín gió và có độ ẩm cao Muốn nhìn thấy tranh lại phải mài mòn đi mới thấy hình.Hầu hết họa sĩ đồng ý rằng: kỹ thuật vẽ sơn mài khó và có tính ngẫu nhiên nên nhiều khi các họa sĩ dày dặn kinh nghiệm cũng bất ngờ trước một hiệu quả đạt được sau khi mài tranh

II Các nguyên liệu dùng để trang trí

Một sản phẩm sơn mài sử dụng khá nhiều nguyên liệu: đó là sơn, màu và các nguyên liệu khác Có thể kể ra đây một vài nguyên liệu phổ biến như:

 Sơn: khai thác từ cây sơn, ngoài ra còn dùng dầu trẩu, dầu trám, nhựa

thông và nhựa dó

 Màu: sơn mài cổ truyền dùng 2 màu cơ bản là cánh gián đen và đỏ, loại màu chế từ khoáng chất vô cơ (ví dụ: son) nên không bị phân huỷ trước ánh sáng và thời gian

 Các sản phẩm từ bạc như bạc thếp, bạc dán, bạc xay, bạc dầm

 Các sản phẩm từ vàng như vàng thếp

 Các vật liệu khác: vỏ trứng, vỏ trai, vỏ ốc, bột điệp

 Ngày nay, người ta đã chế tạo thành công các loại sơn công nghiệp có thể thay thế các loại sơn mài cổ truyền do có nhiều ưu điểm, nhất là dễ dàng trong sản xuất tranh và màu sắc thì vô cùng phong phú

III Các công đoạn chính của việc sơn mài

1. Bó hom vóc

Việc hom bó cốt gỗ (đồ vật cần sơn) ngày xưa thường được người làm sử dụng giấy bả, loại giấy chế từ gỗ dó nên rất dai, có độ bền vững hơn vải Cách bó hom vóc được tiến hành như sau: dùng đất phù sa (ngày nay người thợ có thể dùng bột đá) trộn sơn ta giã nhuyễn cùng giấy bản rồi hom, chít các vết rạn nứt của tấm gỗ Mỗi lớp sơn lại lót một lớp giấy (hoặc vải màn) sau đó còn phải đục mộng mang cá

để cài và gắn sơn cho các nẹp gỗ ngang ở sau tấm vóc (ván gỗ) để chống vết rạn xé dọc tấm vải Sau đó để gỗ khô kiệt mới hom sơn kín cả mặt trước, mặt sau Công đoạn này nhằm bảo vệ tấm vóc không thể thấm nước, không bị mối mọt, không phụ thuộc môi trường làm gỗ co ngót Xử lý tấm vóc càng kỹ, càng kéo dài tuổi thọ cho đồ vật cần sơn, mỗi tác phẩm sơn mài có tuổi thọ 400-500 năm

2. Trang trí

Khi có được tấm vóc nói trên (hoặc các mô hình chạm khác bình hoa, các bộ đồ khác), người chế các món đồ phải làm các công đoạn gắn, dán các chất liệu tạo màu cho tác phẩm trước tiên như: vỏ trứng, mảnh xà cừ, vàng, bạc sau đó phủ sơn rồi lại mài phẳng, tiếp đến dùng màu

Với kỹ thuật sơn phủ tượng và đồ nội thất như: hương án, hoành phi, câu đối người thợ phải làm trong phòng kín và quây màn xung quanh để tránh gió thổi các nguyên liệu: quỳ vàng, quỳ bạc, tránh bụi bám vào nước sơn còn ướt

3. Mài và đánh bóng

Vì dầu bóng đã pha màu để vẽ nên độ bóng chìm trong cốt màu tạo thành độ sâu thẳm của tranh, do đó sau mỗi lần vẽ phải mài Người xưa sử dụng lá chuối khô làm giấy nháp Đến nay, nguyên tắc đánh bóng tranh lần cuối chưa có gì thay thế phương pháp thủ công vì loại tranh này không được phép phủ dầu bóng Đó chính

là điểm độc đáo của tranh sơn mài Sự thành công của một bức tranh sơn mài phụ thuộc rất lớn vào công đoạn sau cùng Có một số thứ để mài và đánh bóng như: than củi xoan nghiền nhỏ, tóc rối, đá gan gà v.v

IV Những bức tranh sơn mài nổi tiếng

HỘI ĐÌNH CHÈM – NGUYỄN VĂN TỴ

1940

ĐÁNH CÁ ĐÊM TRĂNG – NGUYỄN KHANG 1948

TRE VÀ CHUỐI – NGUYỄN VĂN BÌNH

1958

V Phân tích bức tranh “Trái tim và nòng súng” – Huỳnh Văn Gấm

Tác phẩm: “ Trái tim và nòng súng”

-1963 Vẽ

về đề tài đấu tranh chống Mỹ

ở miền Nam, tác giả đã vận dụng thủ pháp tương phản về hình mảng

và màu sắc để xây dựng hình tượng nhân vật người phụ nữ Toàn cảnh bức tranh là khung cảnh rất điển hình, tương phản mạnh : Một bên là sự sống và một bên là cái chết; Một bên là sức sống sôi sục và một bên là sự lãnh lẽo vô hồn; Sự tương phản giữa trái tim màu đỏ và nòng súng màu đen Bức tranh được nhuốm đỏ bởi một màu đỏ truyền thống của chất liệu sơn mài, trong đó tất cả các sắc độ của màu đên chỗ thì gay gắt, chỗ thì xám xịt Phải chăng toàn bộ bức tranh toát lên một sức mạnh ? Một sức nóng có thể thiêu cháy kẻ thù, nhưng cũng có thể là ánh lửa tàn bạo từ những nòng súng đen ngòm mà kẻ thù đã dội lên làng xóm

Có lẽ màu đỏ đó cũng là màu máu của bao nhiêu con người vô tội đã thấm đẫm mảnh đất quê hương

Trong bức tranh, tác giả đã đưa ra hai nhóm nhân vật đối lập: Một bên là những người phụ nữ kiên cường, vây kín khẩu pháo, một phía là nhóm lính Mỹ ngụy đang lùi dần, chính giữa bức tranh là hình ảnh của một người phụ nữ đang ngồi trong tư thế vững chắc vươn ra phía trước vẻ thách thức, lưng chắn ngang nòng pháo, đôi mắt rực lửa nhìn về phía tên lính

Mỹ Phía bên phải có một tên lính Mỹ to lớn có dáng vẻ hung dữ, dọa nạt nhưng tư thế lại không vững chắc, hơi ngã về phía sau, tay cầm khẩu súng ngắn nhưng nòng súng chúc xuốn đất, tay buôn thỏng thể hiện sự khiếp sợ và bất lực Với tư thế này tên lính chỉ có bước lùi dần, khiếp sợ Như vậy, thông qua thủ pháp tương phản tác giả đã mô tả sức mạnh và khí thế tiến công, thắng lợi thuộc về những người phụ nữ kiên cường Với tác phẩm “Trái tim

và nòng súng” - Huỳnh Văn Gấm, đã nêu bật chủ nghĩa anh hùng cách mạng, vẻ đẹp

tuyệt vời của người phụ nữ Việt Nam Bức tranh phản ảnh hiện thực cuộc chiến tranh tàn

khốc nhưng lại mang ý ngĩa nhân văn sâu sắc: Những người phụ nữ tưởng chừng như mềm yếu nhưng lại rất kiên cường, bất khuất, sắn sàng hy sinh thân mình để ngăn chặn tội ác, mang lại yên bình cho xóm làng, quê hương