HIỆU QUẢ CỦA VỎ TRỨNG TRONG TRANH SƠN MÀI VIỆT NAM QUA MỘT SỐ TÁC GIẢ - TÁC PHẨM TIÊU BIỂU

Tranh sơn mài sử dụng các chất liệu màu truyền thống của nghề sơn như sơnthen sơn cánh gián làm chất kết dính, cùng các loại son,vỏ trứng, vàng thếp, bạc thếp, vỏ trai.v.v…vẽ trên nền vó

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

KHOA NGHỆ THUẬT

TIỂU LUẬN TỐT NGHIỆP

Chuyên nghành: Sư phạm Mỹ Thuật

HIỆU QUẢ CỦA VỎ TRỨNG TRONG

TRANH SƠN MÀI VIỆT NAM QUA MỘT SỐ

TÁC GIẢ - TÁC PHẨM TIÊU BIỂU

Giáo viên hướng dẫn : ThS Hoàng Văn Bào

Sinh viên thực hiện : Lò Văn Tống

Lớp : K61B - SPMT

HÀ NỘI 2015

Em xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất đến thầy Hoàng Văn Bào là người đã trực tiếp hướng dẫn em trong quá trình hoàn thanhd tiểu luận này Em vô cùng cảm ơn thầy cô giảng viên trong khoa đã tận tình dạy bảo chúng em trong suốt 4 năm học vừa qua Em cũng xin chân thành cảm ơn bè đã giúp em trong quá trình nghiên cứu cũng như thời gian viết tiểu luận này.

Xin gửi lời cảm ơn chân thành tới cán bộ và nhân viên trung tâm thư viện trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội đã tạo điều kiện giúp đỡ, cung cấp tài liệu hỗ trợ em để em có thể hoàn thành tiểu luận này

Hà Nội, tháng 05 năm 2015

Sinh viên

Lò Văn Tống

LỜI CAM ĐOAN

Em cam đoan công trình nghiên cứu khoa học này là của chính mình, không

sao ché, không lặp lại kết quả của bất cứ đề tài nào đã công bố trước đây, và hoàntoàn chịu trách nhiệm về lời cam đoan của mình

A PHẦN MỞ ĐẦU……….

1 Lí do chọn đề tài………

2 Mục đích nghiên cứu………

3 Nhiệm vụ nghiên cứu………

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu……….…

5 Phương pháp nghiên cứu………

6 Đóng góp của đề tài………

B NỘI DUNG………

CHƯƠNG 1: KHÁI QUÁT NGHỆT THUẬT TRANH SƠN MÀI VIỆT NAM………

1.1.Vài nét lịch sử phát triển của tranh sơn mài Việt Nam……….

1.1.1 Khái niệm tranh sơn mài……….…

1.1.2 Lịch sử phát triển của trah sơn mài Viêt Nam……….

1.2.Đặc điểm của tranh sơn mài việt Nam………

CHƯƠNG 2: HIỆU QUẢ CỦA VỎ TRỨNG TRONG TRANH SƠN MÀI VIỆT NAM………

2.1 Màu sắc trong tranh sơn mài……… ………

2.2 Ánh sáng, không gian, độ sâu trong tranh sơn mài……….

2.3 Hiệu quả nghệt thuật của vỏ trứng trong tranh sơn mài Việt Nam………

2.3.1 Hiệu quả về đậm nhạt, nét, mảng, chất trong tranh sơn mài………

2.3.2 Hiệu quả về không gian, ánh sáng trong tranh sơn mài………

2.4 Tiếp biến của tranh sơn mài nền hội họa Việt Nam hiện nay

2.5 Việc vận dụng trong học tập và sáng tác……….

C KẾT LUÂN………

TÀI LIỆU THAM KHẢO……… PHỤ LỤC TRANH

Tiểu luận tốt nghiệp

-A.PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài.

Từ lâu Việt Nam đã hiện diện nhiều loại tranh: tranh giấy gió tranh lụa,tranh

sơn mài.v.v… mỗi loại tranh mang một nét đặc sắc riêng biệt mà mỗi lần nhắc đến chúng ta lại rất tự hào với bạn bè thế giới

Nếu như các nước Tây Âu phát triển về chất liệu sơn dầu thì ở Việt Nam các chất liệu truyền thống cũng được chú trọng và phát triển Sơn mài là một trong những chất liệu được quan tâm nhiều Đây là sự tìm tòi và phát triển của nghề sơn ( nghề sơn ta) thủ công truyền thống Việt Nam thành kĩ thuật sơn mài còn gọi

là tranh sơn mài

Từ những vật dụng nhỏ trong gia đình tới những đồ trang trí những kiểu dángtrang trí nội thất nhà, đến các tượng phật trong gia đình chùa Tiến xa hơn là các tác phẩm hội họa với những đường nét,hình mảng, màu sắc, huyền ảo độc đáo, chỉ có trong sơn mài Việt Nam Hình ảnh con người, cảnh sắc làng quê với nhữngsinh hoạt đời thường, tất cả đã tạo nên một hiện tượng: hiện tượng sơn mài Việt Nam

Tranh sơn mài sử dụng các chất liệu màu truyền thống của nghề sơn như sơnthen sơn cánh gián làm chất kết dính, cùng các loại son,vỏ trứng, vàng thếp, bạc thếp, vỏ trai.v.v…vẽ trên nền vóc màu đen Đầu thập niên 1930, những họa sĩ Việt Nam đầu tiên học tại trường Mĩ Thuật Đông Dương đã tìm tòi và phát hiên

ra thêm các vật liệu như vỏ trứng.v.v… Và đặc biệt là kĩ thuật mài độc đáo để làm nên những tranh sơn mài nghệ thuật thực thụ Thuật giữ sơn mài và tranh sơnmài cũng xuất hiện từ đó Tranh có thể được vẽ, ủ khô rồi đem ra mài một hay nhiều lần tới khi đạt hiệu quả mà họa sĩ mong muốn thì thôi

Người ta thường lưu ý rằng sơn mài có những điểm “ngược đời” khi lớp sơnvừa vẽ khô, tranh phải mài mòn đi mới thấy hình

Hầu hết họa sĩ đồng ý rằng: Kĩ thuật vẽ sơn mài khó và có tính ngẫu nhiên nên nhiều khi các họa sĩ dày dặn khinh nghiệm cũng bất ngờ trước hiệu quả đạt được sau khi mài tranh

Trải qua các thời kì phát triển bảng màu của tranh sơn mài ngày càng được các hạo sĩ tìm tòi và bổ sung, làm tăng thêm độ lộng lẫy cho tranh, làm cho

Tiểu luận tốt nghiệp

không gian trong tranh thêm sâu và đạt tới mức độ diễn tả cao hơn Tuy bảng màu được gia tăng nhưng giá trị của màu của vỏ trứng truền thống không thể thiếu trong tranh

Vỏ trứng được sử dụng rất nhiều và có giá trị rất lớn tới các yếu tố tạo hình làm nên vẻ đẹp rực rỡ của tranh

Để có thể xem và thưởng thức vẻ đẹp của tranh sơn mài nói chung cũng như

vẻ đẹp của vỏ trứng trong tranh sơn mài,sắc độ của vỏ trứng và những cảm nhận

vô cùng khác lạ về không gian, ánh sáng, độ đậm nhạt cũng không giống nhau Vậy điều gì khiến “vỏ trứng” khác lạ và cái gì của “vỏ trứng” tác động mạnh mẽ vào thị giác của người xem? Có phải do hòa sắc màu trắng,kĩ thuật thể hiện hay

do vẻ đẹp đặc thù của “vỏ trứng” tạo nên Mong muốn một lời giải đáp thấu đáo cho bản thân nên tôi đã lựa chọn đề tài nghiên cứu của mình là “Vỏ trứng trong tranh sơn mài Việt Nam qua một số tác giả tác phẩm tiêu biểu”

2.Mục đích ngiên cứu.

Qua nghiên cứu vẻ đẹp của vỏ trứng trong tranh sơn mài để có cái nhìn sâu

hơn về giá trị biể đạt của vỏ trứng trong tranh sơn mài đồng thời giúp bản thân nâng cao kiến thức và hiểu biết về nghệ thuật tranh sơn mài Việt Nam

3.Nhiệm vụ nghiên cứu.

- Nhiệm vụ của đề tài nghiên cứu là tìm hiểu về chất liệu tranh sơn mài Việt

Nam nói chung và vỏ trứng trong tranh sơn mài nói riêng

- Sự ảnh hưởng của tranh sơn mài trong nền nghệ thuật tạo hình Việt Nam

- Giá trj màu sắc vỏ trứng trong tranh sơn mài Việt Nam thông qua khả năngbiểu đạt của vỏ trứng trong tranh sơn mài

- Việc vận dụng học tập, nghiên cứu, và sáng tác sau này

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

4.1 Đối tượng nghiên cứu.

- Vỏ trứng và cách thể hiện vỏ trứng, hiệu quả của vỏ trứng trong tranh sơn mài Việt Nam

4.2 Phạm vi nghiên cứu.

- Các bức tranh tiêu biểu có sử dụng vỏ trứng của họa sĩ Việt Nam

5 Phương pháp nghiên cứu.

-Lò Văn Tống – K61B SPMT 2

Tiểu luận tốt nghiệp

- Tìm hiểu thực tiễn, các bức tranh và các phiên bản tranh sơn mài của các họa sĩ Việt Nam

- Sưu tầm tư liệu, tài liệu

- Phương pháp phân tích, so sánh, tổng hợp và rút ra những kết quả nghên cứu

- Tra cứu tài liệu trên mạng internet

6 Đóng góp của đề tài.

Đề tài ứng dụng vào việc tìm hiểu quá trình hình thàn, phát triển tranh sơn mài Việt Nam Kỹ thuật sử lý chất liệu đặc biệt là kỹ thuật sử dụng vỏ trứng trong sáng tác tranh sơn mài tạo nên đặc điểm của loại tranh này Nhằm giúp cho sinh viên chuyên nghành mĩ thuật bước đầu làm quen tìm hiểu và thực hành với chất liệu sơn mài Khơi dậy tình yêu của quê hương đất nước và lòng tự hào về chất liệu độc đáo riêng có của dân tộc Từ đó thúc đẩy lòng nhiệt nhình nghiên cứu, sáng tác tranh sơn mài

- Nâng cao kiến thức bản thân trong học tập và giảng dạy trong giảng dạy mĩthuật sau này

Lò Văn Tống – K61B SPMT 3

Tiểu luận tốt nghiệp

-B.NỘI DUNG CHƯƠNG 1 : KHÁI QUÁT VỀ NGHỆ THUẬT TRANH SƠN MÀI VIỆT

NAM.

1.1 Vài nét lịch sử phát triển của tranh sơn mài Việt Nam.

1.1.1 Khái niệm tranh sơn mài.

Sơn mài được coi là một trong các chất liệu hội họa ở Việt Nam Đây là sự tìmtòi và phát triển kỹ thuật của nghề sơn ( nghề sơn ta) thủ công tuyền thống của Việt Nam thành kỹ thuật sơn mài riêng Tuy nhiên, từ dùng để gọi sơn mài

thường được hiểu sang các đồ dùng sơn mỹ nghệ của Nhật, Trung Quốc Xin lưu

ý, Kỹ thuật mài là điểm khác biệt lớn giữ thủ đô công sơn mỹ nghệ và tranh sơn mài Việt Nam

Tranh sơn mài sử dụng các vật liệu màu truyền thống của nghề sơn như sơn then, sơn cánh gián làm chất kết dính, cùng một loại sơn, bạc thiếc, vàng thếp, vỏtrai, v.v vẽ trên nền vóc mầu đen Đầu thập niên 1930, những họa sĩ Việt Nam đầu tiên học tạ trường Mỹ thuật Đông Dương đã tìm tòi và phát hiện thêm một vật liệu màu khác như, ốc, vỏ trứng v.v và đặc biệt kỹ thuật mài vào tạo nên kỹ thuật sơn mài độc đáo để sáng tác những bức tranh sơn mài thực sự Thuật giữ sơn mài và tranh sơn mài cũng xuất hiện từ đó Tranh có thể được vẽ rồi mài nhiều lần tới khi đạt được hiệu quả mà họa sĩ mong muốn

Mười năm trở lại đây, hội họa Việt Nam phát triển rất mạnh mẽ do chính sách

mở của Đảng và nhà nước ta, Mỹ thuật Việt Nam đã và đang hội nhập với mỹ thuật thế giới, giao lưu mỹ thuật rộng rãi, các họa sĩ tự do sáng tác, tự do giới thiệu về sản phẩm, họa sĩ tiêu thụ được sản phẩm họ có điều kiện tiếp tục sáng tác những các tác phẩm mới Trong khung cảnh đó tranh sơn mài Việt Nam luôn

là sự hấp dẫn đặc biệt của hội họa phương đông

1.1.2 Lịch sử phát triển của tranh sơn mài Việt Nam.

-Lò Văn Tống – K61B SPMT 4 Tiểu luận tốt nghiệp

Nghề sơn truyền thống tranh sơn mài Việt Nam đã có một lịch sử lâu đời Theo sử sách còn để lại đến nay, đời vua Lê Nhân Tông ( 1943-1960 ) có ông Trần Thượng Công người làng Bình Vọng, Huyện Thường Tín, Thành phố Hà Nội (ngày nay) đi sang Trung Quốc qua tỉnh Hồ Nam, học được cách làm sơn và nghề dát vàng bạc thiếc Về nước ông mở trường dạy nghề học được ở Trung Quốc Thời xưa vua chúa quan lại trong triều, các nhà giàu mới có đồ sơn để trang trí nội thất, để dựng các vật quý Đó là tráp, khay, hộp trang sức… Nhưng đĩa sơn thường vẽ các diện tích, bát tiên, tứ linh… đồ sơn khảm xà cừ chủ yếu là hoàng phi, câu đối trong chùa Sơn ta tôn vẻ lộng lẫy của các đồ sơn cổ truyền đến bức tranh sơn mài ngày nay là cả một sự thăng trầm nhiều biến đổi

Vào khoảng năm 1925 – 1927 trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Đông Dương đã

mở ra ban sơn Thời kì đầu cả giáo sư và sinh viên đều bắt đầu học làm từ sơn ta Công việc chính của ban sơn đều do ông Đinh Văn Thành đảm nhận, ông Thành

là thợ sơn giàu kinh nghiệm và có khả năng tổ chức, với sự cố gắng học hỏi nghề sơn Nhật và nghề sơn của Trung Quốc Lúc đầu các sinh viên trương Cao Đẳng

Mỹ Thuật Đông Dương vẽ sơn trang trí, họ mới sử dụng được ba màu chính : then, đỏ, vàng Lúc ấy màu đỏ chưa mài được, nên nét vẽ nổi cao hơn nền đen, mặt tranh không phẳng Vẽ sơn mài nhiều công, khó khăn và lâu hơn các lối làm sơn ta khác Người nghệ sĩ sơn mài ngoài việc phác thảo tranh họ phải biết cách nghã sơn, làm vóc, vẽ kiểu, vẽ sơn và mài Người nghệ sĩ muốn tác phẩm thành công như ý, ngoài tài năng của mình họ phải tham gia toàn bộ chu trình làm tranhnêu trên Kết quả của tác phẩm chỉ nhìn thấy sau khi vẽ, phủ sơn, mài và đánh bóng

Năm 1931 tại cuộc triển lãm quốc tết paris các họa sĩ Việt Nam cũng bày một số tranh sơn, những tranh này chủ yếu mang tính trang trí, không ngoài sơn khay, sơn tráp Ước mơ của các nghệ sĩ thời đó là làm thế nào chuyển nghề sơn thủ công mĩ nghệ thành một chất kiệu hội họa tranh sơn mài Các họa sĩ trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Đông Dương như Lê Phô, Mai Trung Thứ cũng để nhiều công nghiên cứu sơn mài nhưng chưa có gì mới, họa sĩ Nguyễn Tường Lân đã dùng thêm màu trắng, vỏ trứng gắn trên nền đỏ, màu nọ tách rời màu kia Họa sĩ

Lò Văn Tống – K61B SPMT 5 Tiểu luận tốt nghiệp

Trần Quang Trân với bức tranh ‘Cây tre bóng nước ’ đã dùng màu vàng rắc lên sơn cánh gián, Ông là người đầu tiên dùng màu vàng để chuyến sắc độ tranh từ màu đậm sang màu vàng nhạt, nhờ cớ bụi vàng rực rỡ trên lớp sơn cánh gián mà tranh sơn mài đã tả được ánh sáng, họa sĩ Trần Quang Trân đã tạo ra một bụi tre rực nắng vàng dưới vóng nước ao làng Theo nhà nghiên cứu Khương Huân bức tranh ‘Cây tre bóng nước’ của họa sĩ Trần Quang Trân đã đánh dấu một giai đoạnquyết định của nghệ thuật sơn mài từ thủ công sang trang trí lên thành một chất liệu hội họa

Từ năm 1935 tranh sơn mài Việt Nam liên tục phát triển thành một chất liệu hội họa phong phú Thời kì này bảng màu của sơn mài đã có 5 màu : Đen, đỏ, vàng, trắng, cánh gián Nhiều họa sĩ bắt đầu vẽ tranh sơn mài như Phạm Hậu, Nguyễn Khang, Nguyễn Văn Tỵ Họa sĩ Nguyễn Gia Trí khi vào trường được phân học khoa sơn dầu, nhưng khi ra trường lại chuyển sang làm tranh sơn mài,

và sau này là họa sĩ vẽ tranh sơn mài rất nổi tiếng

Năm 1942 họa sĩ Nguyễn Văn Tỵ đã từng bày ở Hội Khai Tri Tiến Đức một cuộc triển lãm cá nhân bày toàn sơn mà Chứng tỏ sự phát triển của tranh sơn maiViệt Nam Tranh sơn mài Việt Nam ngay từ lúc mới ra đời cho đến trước cách mạng Tháng Tám đã có mặt ở triển lãm quốc tế

Trước năm 1945 đã có nhiều họa sĩ trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Đông

Dương vẽ tranh sơn mài, nhiều tác phẩm còn lưu giữ tới ngày nay tại bảo tàng mĩthuật Việt Nam Đó là tranh ‘Hoa phù dung’ – 1994 của họa sĩ Nguyên Gia Trí, trong tranh ông diễn tả các cô gái đẹp, uyển chuyển, dạo chơi trong vườn Những tác phẩm này mang nhiều yếu tố trang trí Lúc đó sơn mài chưa có khả năng tả thực, phải đợi đến những năm 50 sơn mài mới thể hiện hết khả năng rộng lớn củanó

Năm 1946 hưởng ứng lời kêu gọi toàn quốc kháng chiến, nhiều họa sĩ yêu nước đã tạm biệt Hà Nội đi lên chiến khu Hành trang theo họ vào cuộc chiến đấuđộc lập dân tộc là màu vẽ, toan, bút vẽ, sơn và giấc mơ được vẽ tranh sơn mài

Do điều kiện kháng chiến khó khăn, gian khó các họa sĩ luôn luôn phải di

-Lò Văn Tống – K61B SPMT 6 Tiểu luận tốt nghiệp

chuyển Để phục vụ kháng chiến họ vẽ tranh tuyên truyền, vẽ minh họa báo, vận động quần chúng tham gia kháng chiến Những ước mơ được làm tranh sơn mài,

-dự định ấp ủ từ khi xa Hà Nội đã khiến Tô Ngọc Vân và một số họa sĩ lập xưởng thực nghiệm sơn mài này và tìm ra màu xanh bằng cách ngâm chi tử vào cánh gián, màu xanh được các họa sĩ tìm ra và pha chế thành công vẫn giữ được sự óng chuốt lung linh, và cũng mài được như các màu khác nhau của sơn mài Hòa sắc xanh và xanh lam của núi rừng, màu xanh của kháng chiến Có thể nói hơn một nửa màu sắc trong thiên niên xuất hiện trước mắt ta thuộc màu xanh Kết quảcủa cuộc nghiên cứu tìm tòi làm phong phú bảng màu của sơn mài đã được họa sĩ

Nguyễn Sáng thể hiện trong bức "Niềm vui’ , ‘Múa quạt” hai bức tranh này chủ

yếu dùng hòa sắc xanh Bảng màu của sơn mài đã có thêm màu xanh từ đây Do chất liệu hiếm, điều kiện kháng chiến khó khăn nên trong triển lãm hội họa 1954 mới chỉ có 6 tranh sơn mài trên tổng số 594 tác phẩm được trưng bày, mà chủ yếu tranh của các họa sĩ vùng bị tạm chiếm gửi ra Bao ước mơ sáng tạo, bao phác thảo sơn mài chờ đợi ngày thể hiện chỉ đến cuộc triển lãm mỹ thuật toàn quốc 1955, một cuộc triển lãm bề thế quy mô lớn sau ngày lập lại hòa bình Tổng

số tranh sơn mài là 26 tranh trên 239 tranh được trung bày ở triển lãm Trong cuộc triển lãm này họa sĩ Phan kế An có 3 tác phẩm làm sôi nổi dư luận Đó là

tranh Nhớ một triều Tây Bắc, Du khích Khao Luông, Giặt ở Việt Bắc, ( cả ba bức

tranh này vẫn được lưu giữ ở bảo tàng mỹ thuật Việt Nam)…Họa sĩ Phan Kế An

đã sáng tạo ra màu xanh núi với cách gắn vỏ trứng, vỏ trai với nhiều tranh sơn màtrước đó

Năm 1957 một tranh sơn mài khổ lớn Xô Viết Nghệ Tĩnh có kích thước 160x320cm được sáng tác bởi tập thể gồm 6 tác giả, Nguyễn Đức Nùng, Phạm Văn Đôn, Sĩ Ngọc,Huỳnh Văn Thuận, Nguyên Văn Tỵ, Trần Đình Thọ Đây là lần đầu tiên đề tài cách mạng được đươ vào một chất liệu xưa nay vốn chỉ thiên

về vẽ phong cảnh và trang trí Với bức tranh này giớ cuyên môn đã rút ra được kinh nghiệm về khả năng diễn tả của sơn mài để có thể thực hiện được một đề tài lớn mang tính chất hoành tráng

Đặc biệt đến triển lãm mĩ thuật 1958 số lượng tranh sơn mài càng nhiều, có

Lò Văn Tống – K61B SPMT 7 Tiểu luận tốt nghiệp

hơn 77 tranh sơn mài trên 469 tranh tham gia triển lãm Cuộc triển lãm này được đem đi trưng bày ở một số nước Xã Hội Chủ Nghĩa Liên Xô, Trung Quốc,

-Tiệp…và gây được nhiều chú ý và hấp dẫn đối với các nước Đông Âu

Lịch sử mĩ thuật Việt Nam không thể không nhắc đến một giai đoạn phát triển mạnh mẽ rực rỡ của sơn mài Việt Nam từ 1958 – 1963 với những tác phẩm

bất hủ còn mãi với thời gian Đó là ‘‘ Tát nước đồng chiêm ’’, ‘‘ Khi mùa đông

sắp đến’’ của họa sĩ Trần Văn Cẩn, ‘‘ Khóm tre’’ Tần Đình Ngọ, ‘‘ Con nghé quả thực’’ của Nguyễn Tư Nghiêm, ‘‘ Bình minh trên nông trang’’ của Nguyễn

Đức Nùng…

Chưa bao giờ màu đỏ rực rỡ của sơn mài, màu sơn đen thẳng huyền bí, là ánh vàng rực rỡ của vàng dát mỏng, ánh mờ ảo lung linh của bạc thếp, màu trắng đục óng ánh của vỏ trai, vỏ trứng, và độ nâu trầm của sơn cánh gián lại tạo nên được bản giao hưởng hoành tráng, sang trọng huy hoàng trên tranh sơn mài trong những năm qua

Năm 1996 tại bảo tàng mỹ thuật Việt Nam, đã trưng bày chuyên đề ‘‘ Ba mươi năm ngệ thuật sơn mài Việt Nam 1945 – 1975’’ Triển lãm này đã cung cấpmột cái nhìn tổng quan hồi cố về 30 năm phát tiển của sơn mài Việt Nam Nói

đến thành tựu của tranh sơn mài, ta không thể không nhắc đến bức tranh ‘‘ Vươn

xuân Trung Nam Bắc’’ của họa sĩ Nguyễn Gia trí, một bức tranh sơn mài nổi

tiếng vì đẹp và cũng nổi tiếng vì giá tranh rất cao 600 triệu đồng Việt Nam Tranhđược sáng tác thời gian 20 năm, từ 1969 – 1989 sáng tác trong giai đoạn đất nướccòn trìm trong khói lửa chiến tranh, nó như một lời nguyện cầu thống nhất và hạnh phúc cho quê hương Bức tranh hiện được treo ở nhà khách thành ủy thành phố Hồ Chí Minh

Nghệ thuật luôn là sự sáng tạo và đi tìm cái mới Có một nữ họa sĩ trẻ, người

đã gặt hái thành công trên chất liệu sơn mài nói : Nếu cứ vẽ sơn mài theo kĩ thuật truyền thống, và đề tài tả thực, sản xuất, chiến đấu và phong cảnh như các họa sĩ

từ năm 1980 trở về trước ; thì các họa sĩ trẻ vẽ đến mười năm nữa cũng không bằng thế hệ họa sĩ trước đó, chứ đừng nói đến vượt Các họa sĩ trẻ muốn khẳng

-Lò Văn Tông – K61B SPMT 8 Tiểu luận tốt nghiệp

định mình họ phải họ phải tìm hướng đi mới, một cách thể hiện mới Trong thập

-kỉ 90 vừa qua, họa sĩ trẻ Việt Nam, những người trung thành với sơn mài đã chia thành hai nhóm :

Một họa sĩ vẫn kiên trì theo lỗi vẽ cũ : kế thừa toàn bộ kĩ thuật và bảng màu của sơn mài truyền thống Đề tài của họ vẫn là chân dung thiếu nữ, phong cảnh nông thôn…

Một số họa sĩ trẻ ra sức cách tân sơn mài, sáng tạo và thể nghiệm khác tranh sơn mài truyền thống, họ gắn gỗ, gắn thạch cao, xơ dừa, đắp mùn cưa… Đó là những chất liệu không bền chắc như sơn mài Họ muốn tạo ra một khoảng không gian mới, ấn thượng mới và tạo ra một hiệu quả thẩm mĩ mới và khác

Tiểu Kết.

Từ 1927 - 1954 có thể coi là quá trình hình thành và phát triển kĩ thuật làm tranh sơn mài từ sơn ta

Đỉnh cao của nó là sự phát triển rực rỡ từ 1955 – 1963, với nhiều tác phẩm

có giá trị nghệ thuật cao Từ năm 1963 – 1980 là thời kì phát triển ổn định, phát huy những thành tựu đạt được về kĩ thuật, nghệ thuật làm tranh sơn mài truyền thống Đây là thời kì cổ điển của tranh sơn mài Việt Nam

Còn từ 1990 đến nay sơn mài mới - một sự cách tân về kĩ thuật, về đề tái về chất liệu… Các thế hệ của họa sĩ trước đã phải rành ra 50 năm để nghiên cứu tìmtòi, thể nghiệm và khẳng định một chất liệu nghệ thuật - sơn mài, với những tác phẩm còn mãi với thời gian Còn thế hệ của họa sĩ trẻ hiện nay với sáng tạo trong hơn hai mươi năm, họ có nhiều cách tân táo bạo khác hẳn với sơn mài truyền thống : không chú ý đến sự bền vững của chất liệu, không chú trọng đến mặt phẳng của vóc… Nhưng hơn hai mươi năm chưa phải dài đối với đời sống của một con người, và càng không dài đối với lịch sử của một chất liệu nghệ thuật Vỏ trứng cũng là thời gian để lớp họa sĩ tìm tòi và khẳng định mình

Lò Văn Tống – K61 SPMT 9 Tiểu luận tốt nghiệp

-1.2 Đặc điểm của tranh sơn mài Việt Nam

Chất liệu chính dùng trong nghề sơn mài là chất nhựa trích lấy ở vỏ một loạicây tên gọi là cây sơn ở nước ta, cây sơn này được trồng nhiều trên những vườn đồi đất tỉnh Phú Thọ vùng trung du bắc bộ

Nhựa sơn có nhiều đặc tính độc đáo nên đã sớm đước sử dụng từ xa xưa vàocác việc thông thường trong đời sống hàng ngày Do có độ dính cao và rất bền chắc, nên nhựa sơn được dùng như một thứ keo để hàn khắc gỗ, tre, nứa… Dọc chịu được độ ẩm cao, người ta dùng nhựa sơn quét lên đồ đạc bằng gỗ như bàn, ghế, tủ, giường… vừa bóng đẹp lại vừa tăng độ bền cho gỗ

Đặc điểm về nguyên liệu, dụng cụ và cách tạo màu trongtranh sơn mài Về nguyên liệu, dụng cụ và cách tạo màu trong tranh sơn mài cũng khá đa dạng, xong có phần hạn chế do đặc tính của chất liệu nhựa sơn Đặc điểm của chất liệusơn là chỉ khô trong môi trong không khí ẩm và ấm Qua cá sản phẩm từ xưa để lại như các đồ thờ cúng, hoàng phi câu đối v.v… ta chỉ thấy màu sắc vẻn vẹn chỉ có đen, đỏ, vàng bạc, xà cừ Màu tuy ít nhưng bản thân màu đã độc đáo về chất liệu, lộng lẫy về sắc độ làm cho các vật phẩm thêm độc đáo về chất liệu, lộng lẫy về sắc độ làm cho các vật phẩm thêm rực rỡ Về màu sắc trong tranh sơn mài ta thường thấy những màu chủ đạo như các loại son trai, son tươi, son thắm, son nhì qua quá trình chế biến công phu từ thần xa, với các sắc độ khác nhau Ngoài những loại son trên thì sau này vơi sự phát triển của công nghệ người ta đã bổ xung thêm vào bảng màu sơn mài những màu mới như xanh, lam,tím,vàng Trắng ti-tan, các loại phẩm hồ thủy, cánh quế v.v cùng những màu sáng lấy từ vàng,bạc, thiếc dát mỏng và vỏ trứng, trai, ốc v v cho thấy bản màu của tranh sơn mài cũng khá phong phú chứ không quá đơn điệu Dụng cụ

vẽ sơn cũng khá đặc biệt gồm có thép để vẽ sơn và các cỡ to nhỏ khác nhau, bút tỉa nét, mo sừng các cỡ để trộn, nhiều màu với son…

Về cách vẽ, thể hiên tranh sơn mài cũng khác đặc biệt khác với các thể loại tranh khác Tranh được vẽ theo nhiều cách với các kĩ thuật khác nhau nhau, kết hợp với các kĩ thuật pha trộn sử dụng màu Do đặc điểm của tranh sơn mài là chỉ

-Lò Văn Tống – K61B SPMT 10 Tiểu luận tốt nghiệp

khô trong , môi trường không khí ẩm, đòi hỏi người vẽ phải rất kiên nhẫn trong quá trình thể hiện tranh, vẽ tranh kết hợp kĩ thuật gắn vỏ trứng, trai, ốc…lên nền vóc tạo hiệu quả nghệ thuật trong tranh Sau khi vẽ, các lớp sơn khô thì tranh được mang ra mài bằng đá, giấy giáp… với nước Tranh có thể được mài một hay nhiều lần tùy theo ý muốn của họa sĩ

Vào những năm 1930 – 1931 các họa sĩ trường Cao Đẳng Mỹ Thuật Đông Dương bắt đầu làm quen với chất liệu sơn có sự cộng tác của các nghệ nhân lâu năm trong nghề

Về hiệu quả nghệ thuật theo kĩ thuật cổ truyền để tô tượng sơn son thiếp vàng các đồ thờ thì cốt vóc đều qua các khâu, hom bó thí Từ nước sơn này qua nước sơn khác đều phải đem ra mài đá với nước nhằm tạo nền mộc được phẳng trơn nhẵn nhụi sau đó mới đến nước son áo để hoàn thành sản phẩm nước sơn quang ngoài có thể là nền sơn đen tuyền bóng lộn, có thể là nền son đỏ rực rỡ, cóthể là thếp bạc phủ hoàn kim, hoạc thếp vầng để trần lộng lẫy Như vậy về màu sắc mới chỉ giới hạn trong các màu đen, đỏ, vàng kim hoạc phủ hoàn kim thôi

Do quá trình tìm tòi thử nghiệm, một mặt kĩ thuật pha chế các loại sơn chín, một mặt về kĩ thuật sử dụng các chất liệu sơn sử dụng vàng bạc rây nhỏ pha trộn vào sơn cánh gián được pha nhựa sơn thây dầu trẩu mà mài ra màu sắc Với kĩ thuật

sử dụng vỏ trứng, vỏ trai tạo được nhiều họa sắc với dạng nền men rạp hấp dẫn hoạc ánh sáng muôn màu của xa cừ, vỏ trai rất phong phú

Cũng do kĩ thuật pha chế sơn cánh gián các loại, cộng với kĩ thuật sử dụng

có sáng tạo các chất liệu mới hoạc chất liệu cổ truyền dưới dạng mới như vàng bạc vụn, nên đã tạo được nhiều hòa sắc của son đỏ, đồng thời kết hợp với kĩ thuật tô vẽ, tô nền sau phủ nước sơn cuối cùng thì bức tranh lại được đem ra màivới nước Sau khi mài dần dần các họa tiết màu được hiện lên một các kỳ diệu Bước ngoặt này đã mở đầu cho nghành nghề sơn cổ truyền chuyển sang một

kỷ nguyên mới cho nền nghệ thuật sơn mài Việt Nam Danh từ sơn mài được đặt

ra từ đó để khỏi nhầm lẫn với lối làm sơn cổ truyền thường được gọi là sơn ta, sơn quang dầu

Lò Văn Tống – K61B SPMT 11 Tiểu luận tốt nghiệp

Tuy đã có nhiều tìm tòi đáng phấn khởi, trong những năm đầu các kĩ thuật làm màu sắc có nhiều hạn chế, bó hẹp trong phạm vi và các sản phẩm mĩ nghệ với các họa tiết đơn giản có tính chất trang trí đơn thuần Để minh họa rõ nét quá trình tìm tòi trên, ta có thể kể một số tác phẩm ban đầu nghiên cứu làm ví dụ Bước đầu áp dụng kĩ thuật cổ truyền với các gam màu đen, đỏ, vàng, bạc, Trần Văn Cẩn đã thể hiện trên một tranh trang trí nhỏ miêu tả cảnh ngọn núi đenbóng loáng sừng sững trên nền trời nếp vàng, có một dòng nước bạc lượn quanh chân núi, hai bên bờ nước là cây cỏ màu son tươi Nguyễn Gia Trí thể hiện một góc bờ Cửa Tùng với nền trời đỏ, nước đỏ, màu của sơn cánh gián pha son tươi, trên bờ cát có rặng phi lao nên đen rác bạc tả khóm lá và chính giữa bố cục là chiếc thuyền gỗ úp sấp phơi bụng có đắp nổi và rác vàng pa-tin Lê Quốc Lộc đãkhéo léo tả được cảnh tranh tối sáng trong cung thờ ở chùa hình như qua các ánhđèn nến trong cung tối lấp ló nào tượng, ngựa, đồ thờ trông rất sinh động Phạm Hậu đã thành công trong bức tranh cá vàng, Trần Quang Trân qua bức bình

-phong ‘ bụi tre bóng nước’’ Phạm Đức Cường có ‘Ánh trăng bên bờ ao làn’’ tả

bóng chuối phản chiếu xuống mặt nước lóng lánh ánh trăng mờ tỏ Một tìm tòi khác nữa là vừa vẽ chìm, vừa khắc nổi, các họa tiết thì được khắc chìm sâu xuống cho tác hẳn với một màu đen bóng Nói chung mỗi tác giả có suy nghĩ về cách thể hiện là bắt tay ngay vào thể nghiệm và đạt được nhiều kết quả đáng mừng

Tóm lại các đề tài lúc bấy giờ thường xoay quanh cảnh đình chùa, hội hè đình đám, cảnh nông thôn êm đềm với bụi tre bóng nước, cảnh canh tác nơi đồng ruộng, cảnh đồi núi sông nước vùng trung du…

Từ ngày cách mạng Tháng Tám 1945 thành công đến nay và nhất là từ ngàyhòa bình lập lại ở Miền Bắc năm 1945, trong đà phát triển của nền nghệ thuật tạo hình nói chung thì nghệ thuật sơn mài nói riêng cũng ngày càng tiến tới Các họa sĩ trong ngành được động viên khuyến khích, lại càng hăng sau nghiên cứu tìm tòi thêm về chất liệu, về màu sắc cũng như kĩ thuật thể hiện, đã có nhiều tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao Trong kháng chiến trống Pháp, các họa sĩ tuy gặpnhiều khó khăn về chất liệu, về sinh hoạt vẫn vui vẻ gắng sức tìm tòi trong