Tìm hiểu về tranh lụa Việt Nam qua họa sĩ Nguyễn Phan Chánh

Xuất phát từ sự yêu thích đối với một loại hình nghệ thuật đặc sắc của dân tộc cùng với mong muốn tìm hiểu khám phá về tranh lụa Việt Nam, tôi đã chọn đề tài: “Tìm hiểu về tranh lụa Việt

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU 2

PHẦN NỘI DUNG 3

Chương 1: Sự ra đời của tranh lụa việt Nam và vài nét về tác giả 3

Nguyễn Phan Chánh 3

1.1 Sự ra đời của tranh lụa 3

1.2 cuộc đời, sự nghiệp của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh 5

1.2.1 cuộc đời,sự nghiệp 5

1.2.2 Đóng góp 7

1.2.3 Các tác phẩm tiêu biểu 7

PHẦN II: TÁC PHẨM “ Chơi ô ăn quan” 8

2.1 Bức tranh “Chơi ô ăn quan”(1931) 8

2.2 Chất liệu vẽ tranh 9

2.2.1 Bảng pha màu 9

2.2.2 Bút vẽ 10

2.2.3 Khung căng lụa 10

2.2.4 Lụa vẽ 10

PHẦN KẾT LUẬN 12

PHẦN MỞ ĐẦU

Trong kho tàng mĩ thuật Việt Nam, bên cạnh các dòng tranh dân gian như tranh Đông Hồ, tranh hàng Trống thì tranh lụa là một thể loại mang đậm bản sắc và dấu ấn dân tộc hơn cả tôi được biết nhà báo Giúoc giơ Bu đa

-ren (Georges Boudarel) khi viết về tranh lụa Việt Nam: “ Nghệ thuật này giản dị và kín đáo, hình như lại có vẻ quá trang trọng nữa Giữa cái rực rỡ đầy kiêu hãnh của sơn mài và sự hũa hợp nặng nề của sơn dầu, tranh lụa có một sắc thái quê hương thanh nhã, một điệu hát ru em, một giấc mơ trong tâm hồn những nông dân bình dị và những em nhỏ ”.

Xuất phát từ sự yêu thích đối với một loại hình nghệ thuật đặc sắc của dân tộc cùng với mong muốn tìm hiểu khám phá về tranh lụa Việt Nam, tôi đã

chọn đề tài: “Tìm hiểu về tranh lụa Việt Nam qua họa sĩ Nguyễn Phan Chánh”.

PHẦN NỘI DUNG Chương 1: Sự ra đời của tranh lụa việt Nam và vài nét về tác giả

Nguyễn Phan Chánh

1.1 Sự ra đời của tranh lụa

Tranh lụa đã có mặt ở Việt Namtừ lâu đời Ở thời kìđó, những người làm bộ môn mỹ thuật này đều không được đào tạo qua trường lớp nào

cả, những gì họ biết được chỉ là sự tiếp thu kinh nghiệm từ thế hệ này qua thế

hệ khác, hay nói cách khác, đó là sự truyền nghề Các nghệ nhân xưa đã để lại một di sản quí báu, mang tính dân tộc đậm đà, đó chính là cơ sở cho sự phát triển của tranh lụa sau này Tuy vậy, tranh lụa xưa còn để lại đến nay quá ít

ỏi Hiện nay, chúng ta cònbức “Chõn dung Nguyễn Trói” (Bảo tàng Lịch sử) và “Chân dung Phựng Khắc Khoan” (nhà thờ Trạng Bùng, Thạch

Thất).Qua những bức tranh lụa cổ của nước ta còn để lại đến nay các nhà nghiên cứu đã thấy có hai lối vẽ khác biệt nhau, tiêu biểu là ở hai bức chân dung Nguyễn Trói và chân dung Phựng Khắc Khoan Bức chân dung Nguyễn Trói vẽ nét cách điệu, màu sắc tế nhị, có sự hũa sắc điêu luyện, nhiều đường cong có suy tính theo những công thức nhất định, màu vẽ nhuyễn vào lụa, kĩ thuật từng trải mượtmà Còn bức chân dung Phựng Khắc Khoan phong cách

vẽ khác hẳn Tranh được vẽ trên khổ lụa rộng (khoảng 1, 50m x 2,50m), nét

vẽ khỏe, tả thực, màu sắc mộc mạc, sắc mặt đen giống thần thái ông Trạng Bùng theo như trong truyện xưa kể lại Dùng màu thuốc cái, son, mực nho, điệp Chất lụa hiện ra thưa, thoải mái, không cố định phụ trương lối vẽ Phía sau tranh có quét một lần sơn ta (giai đoạn sau)làm bức lụa giòn, gãy Đó là phong cách dân gian, gần gũi với lối vẽ của người thợ thủ công – nông dân ít

có dịp tiếp xúc với kỹ thuật bên ngoài Như vậy, có thể thấy rằng vẽ lụa xưa không chỉ có một phong cách.Mỗi nơi, mỗi vùng miền, mỗi thời điểm lịch sử khác nhau lại có sự khác biệt nhau về kiểu thức tạo hình

Nghệ thuật vẽ tranh lụa chính thức được đánh dấu vào những năm 30 của thế kỷ XX Năm 1925, trường Cao đẳng Mĩ thuật Đông Dương – do họa

sĩ người pháp Victor Tardieu làm hiệu trưởng – được thành lập tại Hà Nội Các sinh viên học tập ở đây được đào tạo theo nguyên tắc: về chương trình học tập thì phải đúng như các trường Mĩ thuật ở châu Âu, nhưng trong sáng tác thì họ lại được đặc cách hướng về các chất liệu Á Đông Cũng trong thời gian này, trên thị trường thế giới, tranh lụa đang thu hút được sự quan tâm của bọn thực dân phương Tây Do vậy, Victor Tardieu quyết định mang một số bức tranh lụa từ Trung Quốc về cho sinh viên của mình nghiên cứu Trong số những sinh viên đó, có nhiều người đã biết kết hợp phương pháp nghiên cứu của châu Âu để khai thác những vốn nghệ thuật truyền thống của dân tộc.Sự kết hợp giữa tính dân tộc và tính hiện đại đã đem lại một sắc thái mới trong sáng tác và là bước đầu của sự phát triển tranh lụa Thời kì này,

ở trường Cao đẳng Mĩ thuật Đông Dương chỉ có một số ít sinh viên nghiên cứu về tranh lụa, tiêu biểu như: Nguyễn Phan Chánh, Nguyễn Tiến Chung, Trần Phềnh, Nguyễn Nam Sơn, Lương Xuân Nhị, Trần Văn Cẩn, Tô Ngọc Vân, Mai trung

Thứ, Lê Thị Lựu, Lê Phổ với khuynh hướng thiên về tìm tòi những mảng màu đơn giản, tìm phối sắc trong mảnh hình, thường dùng màu nâu, đen, màu sáng là màu của lụa

Kết quả bước đầu trong việc mở đường cho nghệ thuật tranh lụa Việt Nam của các sinh viên trường Cao đẳng Mĩ thuật Đông Dương được khẳng định tại cuộc triển lãm thuộc địa năm 1931, tranh lụa Việt Nam đã ra mắt công chúng châu Âu với những tác phẩm của Nguyễn Phan Chánh, Trần

Phềnh, Nguyễn Nam Sơn, Tô Ngọc Võn… Trong đó, bức “Chơi ô ăn quan” của Nguyễn Phan Chánh được đánh giá “như một tác phẩm có giá trị nghệ thuật cao và hiếm lạ, không giống một nước nào” Thành công này của

Nguyễn Phan Chánh là minh chứng chứng tỏ rằng nghệ thuật vẽ lụa có khả năng trở thành tiếng nói riêng của hội họa Việt Nam

1.2 cuộc đời, sự nghiệp của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh

1.2.1 cuộc đời,sự nghiệp

Nguyễn Phan Chánh sinh ngày 21 tháng 7 năm 1892 tại thôn Tiền Bạt,

xã Trung Tiết, huyện Thạch Hà nay là phường Tân Giang, thị xã Hà Tĩnh, tỉnh Hà Tĩnh

Năm 1922 ông tốt nghiệp Trường Cao đẳng Sư phạm thuộc trường Quốc học Huế Sau đó ở lại dạy học tại trường tiểu học Đông BaHuế Năm 1925, Nguyễn Phan Chánh là sinh viên khóa đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, cùng học với Lê Phổ,Lê Văn Đệ, Mai Trung Thứ, Công Văn Trung, Georges Khánh (điêu khắc) Năm 1928, ông bắt đầu sáng tác các tranh sơn dầu: "Mẹ bầy cho con đan len", "Hai vợ chồng người nông dân trục lúa" và cũng năm nay ông bắt đầu học vẽ trên lụa Vân Nam và

đã thành công Ông tốt nghiệp năm 1930

Năm 1931, Nguyễn Phan Chánh sáng tác tranh lụa "Chơi ô ăn quan" cùng một số họa phẩm khác như "Cô gái rửa rau", "Em bé cho chim ăn", "Lên đồng" Cũng năm này tại triển lãm Paris, Pháp một số tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh đã được Giám đốc Victor Tardieu mang về Pháp giới thiệu Lần đầu tiên công chúng Pháp biết tranh lụa Việt Nam qua bút pháp Nguyễn Phan Chánh Họa báo L'Illustration xuất bản ở Paris số Noel 1932 đã giới thiệu 4 bức tranh này của hoạ sĩ Một số tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh đã được trưng bày ở Milan (Ý) năm 1934, ở San Francisco (Mỹ) năm 1937,

ở Tokyo (Nhật Bản) năm 1940 Sau cuộc triển lãm ở Paris, hoạ sĩ Nguyễn Phan Chánh được coi là người đặt nền tảng cho tranh lụa hiện đại Việt Nam Năm 1933, ông tham gia bày tranh ở Địa ốc Ngân hàng Hà Nội và triểm lãm

cá nhân lần thứ nhất ở Hà Nội Năm 1935, ông tham gia triển lãm do Hội Chấn hưng Mỹ thuật và Kỹ nghệ (SADEAI) tổ chức lần thứ nhất tại Hà Nội

Năm 1938, ông tham gia triển lãm do SADEAI tổ chức lần thứ 2 tại Hà Nội, cũng năm nay ông tổ chức triểm lãm cá nhân lần thứ 2 tại Hà Nội với các tác phẩm tiêu biểu: "Đôi chim bồ câu", "Chăn trâu trong rừng", "Đi chợ", "Tắm cho trâu", "Đi lễ chùa" Năm 1939, tại quê ông đi vẽ ảnh "Đền làng", "Cầu ao", "Xóm Chài", "Hui thuyền", "Thuyền đánh cá", và cũng trong năm đấy Nguyễn Phan Chánh gửi sang Pháp những tranh cỡ lớn "Mùa đông đi cấy",

"Chim sổ lồng", "Chị em đùa cá", "Công chúa hoa dâm bụt" cùng một số tác phẩm khác

Sau Cách mạng tháng 8, Nguyễn Phan Chánh là Ủy viên Thường vụ Hội Văn hóa Cứu quốc của tỉnh Trong thời gian này ông đã vẽ hình của rất nhiều các lãnh tụ và các chiến sĩ cộng sản: Nguyễn Ái Quốc, Lê Hồng Phong, Nguyễn Thị Minh Khai, Trần Phú Trong chín năm tham gia kháng chiến, họa sĩ đã vẽ tranh tuyên truyền cổ động: "Em bé tẩm dầu", (1946),

"Phá kho bom giặc" (1947), "Lội suối", (1949)

Năm 1955, Nguyễn Phan Chánh trở về Hà Nội, làm giảng viên hội họa Trường Đại học Mỹ thuật trong vài năm Năm 1957, ông được bầu vào Ban Chấp hành Hội Mỹ thuật Việt Nam khoá I Năm 1962, ông là Đại biểu Đại hội liên hoan Anh hùng và Chiến sĩ thi đua toàn quốc lần thứ III

Tháng 8 và tháng 9 năm 1982, mừng thọ hoạ sĩ 90 tuổi, Bộ Văn hoá Việt Nam cùng Bộ Văn hoá Tiệp Khắc, Bộ Văn hoá Hungary tổ chức triển lãm 47 tác phẩm của các thời kỳ sáng tác của Nguyễn Phan Chánh tại Praha, Bratislava, Budapest, Bucharest Tháng 7 năm 1983, phòng tranh Nguyễn Phan Chánh được trưng bày tại Viện Bảo tàng Phương Đông

ở Moskva

Ông mất ngày 22 tháng 11 năm 1984 tại Hà Nội và được an táng tại Nghĩa trang Mai Dịch

1.2.2 Đóng góp

Ông được coi là người chiết trung phương pháp tạo hình phương Tây

và họa pháp tranh lụa phương Đông

Trong cuộc Đấu xảo thuộc địa 1931 tại Paris những tác phẩm đầu tiên của Nguyễn Phan Chánh đã gây được tiếng vang lớn Ông được xem như một trong những họa sĩ tiêu biểu cho nền hội họa Đông Dương

Với những thành tựu trong sự nghiệp sáng tác, Nguyễn Phan Chánh được mời tham gia giảng dạy Mỹ thuật tại một số trường học, trong đó

có Trường Bưởi và Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội (1955) Ông đã góp phần đào tạo nhiều thế hệ họa sĩ Việt Nam sau này

Suốt cuộc đời làm nghệ thuật, Nguyễn Phan Chánh đã để lại một sự nghiệp đồ sộ với số lượng ước khoảng trên 170 tác phẩm Ông là người đang giữ kỷ lục về số tác phẩm được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam

Bức tranh Người bán gạo (tiếng Pháp: La marchand de riz) trong cuộc bán

đấu giá của Christie's International tại Hồng Kông ngày 27 tháng 5, 2013 được bán với giá kỷ lục là 390.000 Mỹ kim Vào thời điểm đó, đây là giá cao nhất trên thị trường mỹ thuật trả cho một bức tranh của họa sĩ người Việt.[1]

1.2.3 Các tác phẩm tiêu biểu

chim ăn

con

 Sau giờ trực chiến

 Bát nước giải lao

 Bữa cơm mùa thắng lợi

 Tiên Dung và Chử Đồng Tử

PHẦN II: TÁC PHẨM “ Chơi ô ăn quan”

2.1 Bức tranh “Chơi ô ăn quan”(1931)

Chơi ô ăn quan – Nguyễn Phan Chánh

Đây là một trong số những sáng tác đầu tay của Nguyễn Phan Chánh

và đã thu hút được nhiều sự chú ý Bố cục bức tranh có bốn người chia làm hai phe: một cô bé khoảng chừng hơn mười tuổi ngồi một phía, còn ba cô ngồi về phía bên kia Cách bố cục như vậy làm cho bức tranh không bị rời rạc

và người xem có cảm giác các cô bé rất tập trung, chăm chú vào ô quan khi chơi

Trong bức tranh cô nhỏ nhất đang đánh ô quan Cô này ngồi một mình nên người xem chú ý nhiều hơn, còn ba cô kia ngồi bên phải được nhẹ nhàng, mặc dầu là ba người Có thế mới cân đối, không có ấn tượng bên nhẹ, bên nặng Người ngồi gần giữa, mặc áo xanh quần trắng về phe cô đang đánh Về phe bên này, cụ lớn nhất ngồi đầu, chừng mười lăm tuổi, quàng khăn mỏ quạ

và cô chít khăn nâu lú khuất một phần mặt, trạc mười ba, mười bốn tuổi Cô đang đánh bé nhất trong bốn cô nên không chít khăn mà cũng không quàng khăn mỏ quạ trên đầu, tóc phất phơ Cô gái ngồi cùng phía với cô, mặc quần trắng, chăm chú nhìn tay cô đang đánh ô như đã hội ý với nhau rồi

Bức tranh còn thêm cả những "bộng" ô ăn quan, vẽ vào khoảng giữa hai người bên kia và một người bên này, tựy theo địa thế rộng hẹp, để cả bốn

em thấy rõ "bộng" đánh

Về màu sắc: Tranh " Chơi ô ăn quan"tả các em vào mùa lạnh nên các em

mặc đồ ấm của bà con lao động Phần nhiều là áo nâu bầm, chít khăn mỏ quạ, rất hợp với màu áo vì khăn mỏ quạ màu đen và màu đen của quần hợp với màu nâu đều là màu nóng Nếu để cả màu nóng thì tranh sẽ tối, không nổi nên phải xen vào màu lạnh như màu trắng và màu xanh tím của áo cô mặc quần trắng để giảm bởimàu nâu tối đi mà sáng sủa lên Màu các ô ăn quan tuy là phụ nhưng cũng điều hũa với màu áo Khoảng trên bức tranh không thêm gì hơn vì các em đã choán hết không gian bức tranh, chỉ có đề bài thơ chữ Hán rồi đánh dấu son và chữ ký của tác giả ấn son màu đỏ rất cần thiết để làm tươi thêm bức tranh

Sau khi cho đứa trẻ bú no nằm ngủ, người mẹ với chiếc áo xanh trễ nải làm lộ bộ ngực trần, lặng ngắm nhìn con Đó là tranh khoả thân đẹp nhất của Nguyễn Phan Chánh bên cạnh các tác phẩm tả chất da thịt mịn

màng:“Tắm cho con, Rửa khoai, Hái rau muống, Trăng tỏ, Trăng lu, Kiều tắm, Tiên Dung tắm” Tranh bán khoả thân của Nguyễn Phan Chánh là

những tác phẩm có hoà sắc tinhtế mộc mạc và gợi cảm thơ mộng

2.2 Chất liệu vẽ tranh

2.2.1 Bảng pha màu

Để pha màu, có thể dùng loại bảng làm bằng nhựa trắng có những ô tròn lừm sâu để chứa màu được pha, hoặc có những hộp màu nước bằng sắt sơn trắng hoặc hộp nhựa Với những mảng màu lớn có thể dùng bát, chén hoặc đĩa sứ để pha màu

2.2.2 Bút vẽ

Bút vẽ có nhiều loại Tựy theo thói quen, họa sĩ có thể dùng các loại bút khác nhau và tận dụng mọi khả năng của chúng

Loại bút tròn, bút lông dài và nhọn đầu thường là loại long mềm chứa lượng mầu nước nhiều hơn loại bút lông dẹt

Loại bút lông tròn thường dùng để vẽ nét và có thể vẽ cả những mảng màu

Họa sĩ cũng có thể sử dụng bút vẽ sơn dầu hoặc bột màu, thậm chí cả những bút đã mòn lông để cọ những đoạn nhỏ cần sửa chữa làm cho mềm đi

2.2.3 Khung căng lụa

Do kĩ thuật vẽ tranh lụa của Việt Nam là “nhuộm lụa”, nghĩa là lụa

vẽ xong một lớp màu rồi lại đem ra rửa nước làm cho cặn màu trôi đi, rồi lại tiếp tục vẽ, lại rửa lụa và vẽ tiếp cho tới khi đạt đọ như ý Do đó, nhất thiết phải dùng khung để căng lụa trước khi vẽ

Khung căng lụa không cần quá dầy vì lụa mỏng manh không cần căng mạnh Gỗ làm khung căng lụa cần hơi mềm để có thể cắm đinh vào dễ dàng

2.2.4 Lụa vẽ

“Nền lụa” là cái gốc, là cơ sở cho sự ra đời của nghệ thuật vẽ tranh lụa Có thể nói rằng để có một bức tranh lụa đẹp thỡ khơu chọn lụa nền cũng phải rất cẩn thận và yêu cầu sự tỉ mỉ, tinh tế bởi lụa là chất liệu khá “kĩ tớnh”

Có nhiều loại lụa vẽ, mỗi loại lụa do cách dệt thưa mau khác nhau hoặc sợi lụa to nhỏ thay đổi tạo ra các thớ lụa khác nhau: mịn màng óng ả hay thô khỏe Tùy vào từng loại lụa mà khi vẽ cho những hiệu quả không giống nhau Nắm vững tính chất của từng loại lụa giúp các họa sĩ xử lý linh hoạt và đạt hiệu quả cao nhất trong tác phẩm của mình

Lụa tơ tằm là loại lụa thấm màu rất tốt, dễ sử dụng hơn là lụa trộn tơ nhân tạo Lụa tơ tằm thớ mịn hoặc hơi thô, có thể dệt thủ công hoặc dệt bằng máy Vào

thời kỳ đầu khi tranh lụa mới ra đời, các họa sĩ dùng lụa nền là thứ lụa Vân Nam, thớ lụa dày xớt, khú vẽ nét mà lại dễ bị loang màu Hiện nay, lụa phục

vụ cho việc vẽ tranh có làng Vạn Phúc (Hà Tây) dệt lụa cải hoa và vùng Duy Tiên (Hà Nam) dệt lụa trơn Dệt lụa tơ tằm dùng để vẽ tranh lụa cho các họa

sĩ ở thủ đô Hà Nội và một vài nơi khác chủ yếu là dơn vựng Duy Tiên (Hà Nam) với hai làng Nhai Xá và Quan Phố Nhân dân ở hai làng này vẫn vảo tồn việc dệt lụa vẽ từ khi các họa sĩ vẽ tranh lụa vốn quê gốc ở vùng này t́m đến đặt hàng Những năm gần đây, do yêu cầu của ngành mĩ thuật, các nhà máy dệt đă sản xuất loại lụa chuyên dùng để vẽ tranh, mỏng và hơi thưa