Tìm hiểu về nét trong tranh khắc gỗ Việt Nam

Nghệ thuật khắc gỗ có từ lâu đời ở các nước phương đông như Trung Quốc sau đó là Nhật Bản và Viêt Nam. Theo sử sách người Việt đã biết làm một thứ giấy gọi là mật hương chỉ vào thế kỷ thứ III. Nghề khắc ván, gỗ ở đây cũng có từ thế kỷ XI, XII. Sách Thiền Uyển tập anh nói là tổ tiên nhà sư tín học, cuối thế kỷ XII đã làm nghề khắc ván gỗ. Năm 1299 nhà Trần đã cho in hai bộ kinh khắc ván gỗ để ban bố.Tuy nhiên tranh khắc gỗ dân gian như ta hiểu ngày nay là một khái niệm đến sau. Bia ký và chính sử chưa giúp gì cho chúng ta về niên đại.

TIỂU LUẬN

TÌM HIỂU VỀ NÉT TRONG TRANH KHẮC GỖ VIỆT NAM

MỤC LỤC

PHẦN MỞ ĐẦU CHƯƠNG 1: HIỆU QUẢ NÉT TRONG TRANH KHẮC GỖ

1.1 NGUỒN GỐC TRANH KHẮC GỖ

1.1.1 TRANH KHẮC GỖ DÂN GIAN

1.1.2 TRANH KHẮC GỖ VIỆT NAM HIỆM ĐẠI

1.2 SỰ KHÁC BIỆT GIỮA TRANH KHẮC GỖ VIỆT NAM VÀTRANH KHẮC GỖ TRONG KHU VỰC THẾ GIỚI

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI :

Khắc gỗ là một kỹ thuật in đồ họa sử dụng một bản in bằng gỗ có hìnhkhối Khắc gỗ dùng để diễn đạt ý tưởng của các nhà nghệ thuật trước nhất làtrong thế kỷ 16 và sau đó là bởi các nhà nghệ thuật theo trường phái biểuhiện Từ xa xưa nghệ thuật tạo hình đã sử dụng không gian và nét trong tranhkhắc gỗ, là một hiện tượng không có trong tự nhiên để làm ngôn ngữ biểuhiện để diễn đạt tình cảm của con người và của thiên nhiên Từ chỗ mô phỏngrồi mô tả sự vật mang đến sức biểu cảm của hình tượng, sáng tạo ra hìnhtượng tạo nên giá trị thẩm mĩ Người ta cho rằng đặc trưng của ngôn ngữ đồhọa là nghệ thuật dùng nét như thế cho thấy rằng nét có vị trí rất quan trọngtrong tạo hình đồ họa

Ở Việt Nam nghệ thuật đồ họa xuất hiện từ rất sớm Cách chúng tahàng vạn năm có những hình chạm khắc đã tồn tại và phát triển qua mấy trămnăm nay đã đi vào đời sống của nhân dân và được nhân dân yêu thích giữ gìn

Đặc biệt là các nét trong tranh khắc gỗ, qua nghiên cứu nội dung vàphương pháp thể hiện của các nhà nghiên cứu mỹ thuật ở nước ta đã phânchia các loại tranh khắc gỗ là tranh dân gian và tranh khắc gỗ hiện đại Bằngnhững ưu thế về đường nét và hình nền tranh khắc gỗ cũng đem lại hiệu quả

về nét và chiều sâu cho tác phẩm Tranh khắc gỗ cho ta biết nhiều hơn vềnguồn gốc, tính dân tộc cũng như tri thức, kỹ năng kỹ xảo và cách đơn giảnhóa về hình để kế thừa và phát triển tranh khắc gỗ nói riêng và mỹ thuật ViệtNam nói chung

Là một sinh viên năm 3 chuyên ngành đồ họa, qua nghiên cứu thực tế

em nhận thấy rằng Nghệ thuật nét trong tranh khắc gỗ ẩn chứa nhiều điều đặc

biệt tạo nên nhiều cảm hứng với người xem vì vậy em đã chọn và nghiên cứu

để tìm hiểu thêm về Nghệ thuật vẽ nét trong tranh khắc gỗ Việt Nam làm đềtài nghiên cứu trong bài tiểu luận của mình Em hy vọng bài nghiên cứu bướcđầu sẽ mang lại cho em những hiểu biết về nghệ thuật vẽ nét trong tranh khắc

gỗ và sẽ giúp các bạn chưa hiểu rõ Về tranh khắc gỗ Việt Nam hiểu hơn vềNghệ thuật tranh khắc gỗ nước nhà

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU :

Đề tài này được nghiên cứu nhằm những mục đích sau đây :

- Nghiên cứu về cách nhìn và diễn đạt “ Nét ” của nghệ nhân dân gian xưa vàcác họa sĩ Việt nam hiện đại trong nghệ thuật khắc gỗ

3 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU :

- Giải quyết các vấn đề có liên quan đến ghệ thuật khắc gỗ Việt Nam

4 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU :

- Phương pháp điền dã

- Phương pháp phân tích dưới góc nhìn nghệ thuật

- Phương pháp quy nạp, tổng hợp

- Phương pháp thu thập tài liệu, tìm hiểu trên mạng lưới internet, đài, báo

- Phương pháp phân tích, so sánh, hệ thống hóa các vấn đề lý luận từ các côngtrình nghiên cứu về tranh khắc gỗ

- Phương pháp tổng kết đánh giá

5 PHẠM VI NGHIÊN CỨU VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU:

- Phạm vi nghiên cứu :

Tranh khắc gỗ Việt Nam

- Đối tượng nghiên cứu :

“ Nét ” trong tranh khắc gỗ Việt Nam

6 CẤU TRÚC ĐỀ TÀI :

Ngoài phần Mở đầu và Kết luận bài tiểu luận gồm có cấu trúc 2

chương :

Chương 1 : Hiệu quả Nét trong tranh khắc gỗ

Chương 2 : Nét trong tranh khắc gỗ Việt Nam

Chương 1

HIỆU QUẢ NÉT TRONG TRANH KHẮC GỖ

1.1 Nguồn gốc tranh khắc gỗ Việt Nam

Nghệ thuật khắc gỗ có từ lâu đời ở các nước phương đông như TrungQuốc sau đó là Nhật Bản và Viêt Nam Theo sử sách người Việt đã biết làmmột thứ giấy gọi là mật hương chỉ vào thế kỷ thứ III Nghề khắc ván, gỗ ở đâycũng có từ thế kỷ XI, XII Sách Thiền Uyển tập anh nói là tổ tiên nhà sư tínhọc, cuối thế kỷ XII đã làm nghề khắc ván gỗ Năm 1299 nhà Trần đã cho inhai bộ kinh khắc ván gỗ để ban bố.Tuy nhiên tranh khắc gỗ dân gian như tahiểu ngày nay là một khái niệm đến sau Bia ký và chính sử chưa giúp gì chochúng ta về niên đại

Theo một số nhà nghiên cứu nghệ thuật cho rằng dân gian Việt Nam vàtranh Đông Hồ nói riêng có thể ra đời từ thời Lý ( 1010 – 1225 ) và thời Hồ( 1400 – 1414 ) được duy trì và phát triển vào thế kỷ XVII và sản xuất rầm rộcuối thế kỷ XX

Tranh khắc gỗ còn có tên tranh dân gian: “Tranh Tết” Có một số tư liệuchính sử các nhà nghiên cứu cho rằng trước khi tồn tại một dòng tranh tết đãtồn tài một dòng tranh khắc gỗ khác ( hay còn gọi là tranh in một bản ) Trướckhi pháp xâm lược Việt Nam năm 1858, người Việt không biết đến mộtphương pháp in ấn nào ngoài in khắc gỗ Phải nói rằng nghệ thuật khắc gỗ đãđóng một vai trò rất quan trọng trong đời sống người Việt, đặc biệt là tronglĩnh vực tôn giáo Việc khắc ván, in tranh chủ yếu phục vụ trên kinh phậttrong chùa chiền hoặc in sách cho triều đình, tranh dân gian in truyện hay thơphú cho các văn sĩ Dù phạm vi hoạt động của tranh khắc gỗ không rộngnhưng theo thống kê tính đến cuối thế kỉ XIX nước ta có tới 350 cơ sở in khắc

gỗ và một đội ngũ học giả, tổ chức biên soạn và in sách Con số đó đủ để thấynhu cầu in khắc gỗ lớn thế nào

1.1.1 Tranh khắc gỗ dân gian

Tranh khắc gỗ dân gian là nghệ thuật tạo hình theo nội dung dẫn dắt, dùngnhững màu sáng hoặc tươi Tranh khắc gỗ Việt Nam tuyệt đẹp không phải chỉ

ở kỹ xảo mà còn ở lối biểu hiện nghệ thuật chắc tay và rất đặc biệt, trí tưởngtượng táo bạo như vốn có trong truyền thuyết và quan niệm tôn giáo Được sựđối lập màu sắc là nghệ thuật diễn tả độc đáo của tranh dân gian

Đường nét của tranh dân gian là nhịp điệu mà nói lên được thanh thoát baybổng của người nghệ sỹ không bị lệ thuộc vào phép tắc ngặt nghèo củatrường quy kinh điển chỉ bằng họa pháp đường viền và tạo hình

- Tranh Đông Hồ

Tranh Đông Hồ, hay tên đầy đủ là tranh khắc gỗ dân gian Đông Hồ làmột dòng tranh dân gian việt Nam với xuất sứ từ làng Đông Hồ ( Xã Song Hồhuyện Thuận Thành tỉnh Bắc Ninh ) Trước kia tranh được bán ra chủ yếuphục vụ cho dịp tết nguyên đán, người dân nông thôn mua tranh về dán trêntường, hết năm lại lột bỏ và dùng tranh mới Tranh Đông Hồ là một trongnhững thể loại tranh dân gian được người Việt mấy trăm năm luôn tin dùng và

đã trở thành món ăn tinh thần người bạn gần gũi của người dân Là một dòngtranh có nghệ thuật độc đáo và mang đậm tính dân tộc bởi kỹ thuật khắc inmẫu mực ổn định vì đã trải qua nhiều thế hệ nghệ nhân sáng tạo được lưutruyền từ đời này qua đời khác

Tranh Đông Hồ phục vụ mọi tầng lớp nhân dân mang niềm vui đến chomọi người khi mỗi dịp tết đến thì hầu như ở khắp nơi thì thành phố hay nôngthôn đều bày bán loại tranh dân gian này

Tranh Đông Hồ còn phong phú về đề tài độc đáo về nội dung và điềuđặc biệt nhất của dòng tranh Đông Hồ đó là về chữ trong bố cục tranh Đông

Hồ nó làm chặt thêm bố cục và nói rõ nội dung và ý tưởng, quyết định độnặng nhẹ của tranh và tạo thành những mảng đậm cần thiết cho bố cục.

Những bức tranh Đông Hồ nổi tiếng như: “ Gà Đàn”, “Thầy đồ cóc” và

“Lợn đàn” đều là những tác phẩm được duy trì và gìn giữ cho đến tận ngàynay

Như bức tranh “ Lợn Đàn ” chỉ bằng đường nét xoáy âm dương và đườngcong lưỡi liềm thế mà nghệ sỹ đã nói lên được cái béo núc ních của con lợn

- Tranh Hàng Trống

Tranh hàng trống một trong những dòng tranh dân gian Việt Nam đượclàm chủ yếu tại phố Hàng Nón, Hàng Trống của Hà Nội xưa Cũng có ý kiếncho rằng nguồn gốc tranh Hàng Trống là từ Đông Hồ - Bắc Ninh Dòng tranhnày cũng như các dòng tranh phổ biến khác đều có hai dòng tranh chính làtranh thờ và tranh tết, Dòng tranh này đa dạng về thể loại phong phú về hìnhthức sáng tạo Là dòng tranh chủ yếu là khắc và in nét bằng gỗ dùng bút tômàu có độ phong phú về nét và màu, bên cạnh những nét to khỏe còn có nét

to nhỏ cong thẳng khác được tỉa trực tiếp bằng tay, tranh tả khối thậm chí cònvờn bóng, màu sắc pha trộn nhiều hơn so với tranh Đông Hồ Tranh cũng chủyếu dùng trong sinh hoạt tín ngưỡng phục vụ đền phủ của đạo giáo nhất làtranh thờ của “ Đạo Mẫu” ( Mấu Liễu Hạnh của phủ giầy Nam Định ) loạitranh này thường được các cụ chạm bằng vàng hay bạc thật dát mỏng.

Nếu tranh Đông hồ lấy cái thô mộc mạc của những đường nét to khỏe

và màu sắc giản dị tạo nét đẹp và duyên dáng cho mình thì tranh Hàng Trống

sử dụng những nét nhỏ và tinh vi hơn do tỉa bằng tay và tô màu tạo nên độmềm mại Những tác phẩm nổi tiếng của dòng tranh Hàng trống phải kể đếnnhư tranh “ Ngũ Hổ”, “Cá Chép Chông Trăng” và tranh “Tố Nữ”

Tuy vậy dòng tranh Đông Hồ và tranh Hàng Trống là hai dòng tranhphát triển mạnh và rộng trong cấu thành tranh Dân gian Việt Nam Chúng tồntại và tác động qua lại lẫn nhau.

1.1.2 Tranh khắc gỗ Việt Nam hiện đại

Tranh khắc gỗ hiện đại bắt đầu từ các tác giả tốt nghiệp trường Caođăng mỹ thuật Đông Dương “ Bến Thuyền Sông Hồng ” 1931-1932 của ĐỗĐức Thuận “ Gội Đầu ” 1943 của Trần Văn Cẩn Từ bố cục cho đến sử lýánh sáng xây dựng nhân vật đã kết hợp được nét đẹp truyền thống với cái nhìnkhoa học hiện đại, mở ra một hướng đi đúng nhiều triển vọng cho tranh khắchiện đại Việt Nam Có thể nói trang sử mỹ thuật hiện đại đầu tiên là trang sửmang đậm dấu ấn trường cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương hay đúng và đủhơn, xúc tích hơn là một trang lịch sử mỹ thuật Đông Dương

Từ năm 1945 – 1954 các họa sỹ tập trung sáng tác tranh tuyên truyềnkháng chiến, ca ngợi lãnh tụ động viên sản xuất, tranh được in rộng rãi vàphong phú phục vụ cho các chiến trường trên toàn lãnh thổ Việt Nam Năm

1954 đến nay không khí sáng tác phong phú và sôi nổi, tranh dân gian đượcquan tâm, sưu tẩm, chỉnh lý và phục hồi một cách đúng đắn với truyền thống

và tiếp biến nghệ thuật độc đáo mang tính dân tộc và thời đại

Kỹ thuật khắc gỗ của các họa sỹ sáng tác có nhiều sáng tạo loại gỗđược tìn tòi thay đổi phù hợp với thời đại, kỹ thuật in phong phú in đầy, inmỏng trên giấy do tùy vào ý tưởng của tác giả Tranh khắc gỗ hiện đại pháttriển rộng rãi và cách biểu hiện thì ngày càng phong phú hơn

1.2 Sự khác biệt giữa tranh khắc gỗ Việt Nam và tranh khắc gỗ trong khu

vực và trên thế giới

Tranh khắc gỗ Việt Nam có truyền thống lâu đời mang đậm bản chấtcủa con người Việt Nam Tranh khắc gỗ Việt Nam khác tranh khắc gỗ Trung

Quốc hay Nhật Bản hay các nước Châu Âu Trong tranh khắc gỗ dân gianViệt Nam, nét đã được sử dụng với một khả năng phong phú nhằm diễn hình

tả khối và tạo các đường chu vi giới hạn các mảng có tính khái quát cao vànòng cốt trong cấu trúc hình thể Những nét đen to khỏe còn có khả năngđóng vai trò trung gian cho màu sắc hài hòa mà vẫn rất mềm mại, gợi cảm.Đồng thời có những nét mảnh dẻ, bay bướm và cũng có khả năng diễn tả từngchi tiết Đường nét trong tranh dân gian còn là những nhịp điệu phản ánhđược sự vật một cách trung thực mà vẫn bốc lên cao làm cho người xem thấynhư tâm hồn mình cũng thanh thoát bay bổng

Nghệ thuật Trung Quốc coi trọng và đề cao sức truyền cảm của nét.Trong bố cục không gian tạo hình các họa sỹ trung quốc tạo nên sự độc đáonổi bật ở nền nghệ thuật của mình “ Nét ” vẽ phụ thuộc vào từng đối tượngdiễn tả xúc cảm nghệ thuật do đó nét biến hóa khôn cùng, mỗi nét vẽ là một

sự vận động của tâm hồn và bàn tay của người nghệ sỹ Thiên nhiên hùng vĩhay con người trầm tư được thể hiện trên mặt tranh bằng những đường nétmang phong cách khác bộc lộ một cách nhìn một quan niệm khác nhau.Những điều đó có trong các tác phẩm nổi tiếng như “ Lục Pháp Luận ” của TạHách đời Tấn gọi là cốt pháp dụng bút Các nét còn được các Hoa Gia trungquốc gọi là Công bút hay Thần bút

Còn tranh khắc gỗ nhật Bản quan niệm tạo hình khá chính xác, tranhkhắc gỗ Nhật Bản cho nét có một khả năng diễn tả khái quát và giản lược, côđúc, nét vẽ chọn lọc tinh vi, diu dàng, sáng sủa, sâu sắc và chính xác, màu sắctrau chuốt, nội dung phong phú về nhiều mặt như nhân vật, phong cảnh, sinhhoạt Các họa sỹ Nhật cũng chỉ sử dụng những nét viền song nét viền rất nhỏ

và điêu luyện, các hình dáng được phản ánh một cách cân đối sát với tỉ lệ thựctạo ra sự duyên dáng và uyển chuyển Không những thế tranh khắc gỗ NhậtBản còn làm thay đổi dòng chảy của hội họa Phương Tây vào thế kỷ XIX

Những bức tranh khắc gỗ rực rỡ từ sau năm 1860 đã tràn vào Châu Âu gópphần tạo nên phong cách mới của Manet, Monet, Degas và Whistler.

Vào thời EEdo ( 1600 – 1688 ), nhắc đến hội họa người ta nghĩ ngayđến loại tranh khắc gỗ gọi là UKIYOE ( Phù Thế Hội ) Ban đầu UKIYOE chỉ

là tranh vẽ nhưng cho đến thế kỷ XVIII thì tranh khắc gỗ với các đề tài ukiyo( ukiyo – Phù thế là các hình dung về cuộc đời như một cỗi phù sinh vôthường, do vậy cần tận hưởng nó trong từng khoảnh khắc ) trở nên phổ biếnđến mức danh từ UKIYOE hầu như được dùng chỉ riêng loại tranh khắc gỗnhư một nghệ thuật mới dành cho đại chúng Bộ tranh Fuji đầu tiên mang tên

Ba mươi sáu cảnh núi Phú Sĩ ( gồm tất cả 46 tác phẩm ) ra đời là một tiếngvang lớn vượt qua biên giới xứ sở nơi ngọn núi Phú sĩ ngự trị và tác động sâusắc đến trào lưu hội họa đương thời ở Châu Âu và đưa họa sỹ Hokusai trởthành một danh họa vĩ đại trong làng hội họa thế giới

Nhìn chung mỗi dân tộc đều có một cách thể hiện hình tượng từ hiệnthực sinh động của thiên nhiên lên mặt phẳng tranh

Tranh dân gian bắt nguồn từ nhân dân lao động mà ra và phục vụ chođời sống tinh thần của nhân dân, tranh có vẽ nét, màu sắc dáng điệu người,cảnh vật hoa lá chim muông Không hoàn toàn cách điệu hay trang trí saochép tự nhiên nguyên vẹn mà mọi thứ được nhìn nhận và phản ánh theophong tục tập quán và nền văn minh lúa nước Việt Nam, những nét vẽ to khỏechắc nịch, dứt khoát không có tính chất vuốt ve hay khiêu gợi như các pháitân họa Tây Âu, thướt tha như nét khắc gỗ Nhât Bản, bút pháp rồng bayphượng múa như quốc họa Trung Quốc cổ điển mà tranh dân gian của ViệtNam rất mộc mạc chất phác như chính bản tính của người nông dân, có nétthô sơ, to khỏe và vững chắc, màu sắc được sử dụng độc đáo, trong sáng, rực

rỡ, sử dụng màu nguyên chất, hoa hòe, hiên, chàm lục Từ những màu nguyên

chất đó các nghệ nhân đã sử dụng tính linh hoạt hình thành một quan niệm vềhòa sắc độc đáo mang tính dân tộc Dù bằng truyền thống dân tộc hay cáchthể hiện nào thì các họa sỹ Việt Nam cũng đều sử dụng cái cá nhân, cái truyềnthống dân tộc.

1.2.1 Khái niệm về nét

Trong tự nhiên không hề có nét mà chỉ có hình khối, ánh sáng, màusắc Như thế ánh sáng là cơ sở chủ yếu để tạo nên đen trắng, do đó đen vàtrắng được xem như hai yếu tố cơ bản để ta nhận biết giữa vật này với vật kiatrong không gian và đồng thời cũng cho ta biết được hình thù, kích thước, vịtrí của mỗi vật cùng với những mối quan hệ của chúng trong phạm vi mắt tanhìn thấy được Theo các nhà khoa học thì nét là một tập hợp các điểm hay làquỹ đạo của một điểm di động trong không gian, đó là một cách mà con người

tự thống nhất và ghi nhận với thiên nhiên Sự tách biệt giữa vật này vật kiatrong không gian trước hết là cái lối giới hạn bao quanh hình ấy và từ đó cho

ta khái niệm về đường nét hay chu vi Do đó vật này che khuất vật kia thì nétviền giới hạn những vật đó cũng che khuất nhau

Vì vậy mà nét có khả năng diễn tả được những sự vật đa dạng trong thếgiới tự nhiên

1.2.2 Vai trò của nét

Từ lâu nghệ thuật tạo hình đã sử dụng nét, một hiện tượng trong tựnhiên làm ngôn ngữ biểu hiện và diễn đạt tình cảm của con người, thiênnhiên Nó từ chỗ mô phỏng rồi mô tả sự vật mang đến sức biểu cảm của hìnhtượng, tạo nên giá trị thẩm mỹ Nghệ thuật hang động cách chúng ta hàng vạn