GIỚI THIỆU VỀ TRANH SƠN MÀI VÀ HỌA SĨ NỔI TIẾNG VỀ TRANH SƠN MÀI

Sơn mài được coi là một trong những chất liệu của hội họa Việt Nam. Đây là sự tìm tòi và phát triển kỹ thuật của nghề sơn thủ công truyền thống Việt Nam thành nghề sơn mài. Tuy nhiên từ dùng để gọi sơn mài thường được hiểu sang các đồ dùng sơn mỹ nghệ của Nhật, Trung Quốc. Kỹ thuật mài là điểm khác biệt lớn của đồ thủ công sơn mỹ nghệ và tranh sơn mài Việt Nam.

GIỚI THIỆU VỀ TRANH SƠN MÀI VÀ HỌA SĨ NỔI TIẾNG VỀ TRANH SƠN MÀI

I Tranh sơn mài Việt Nam

1 Sơ lược về tranh sơn mài

Sơn mài được coi là một trong những chất liệu của hội họa Việt Nam Đây là sự tìm tòi và phát triển kỹ thuật của nghề sơn thủ công truyền thống Việt Nam thành nghề sơn mài Tuy nhiên từ dùng để gọi sơn mài thường được hiểu sang các đồ dùng sơn mỹ nghệ của Nhật, Trung Quốc Kỹ thuật mài là điểm khác biệt lớn của

đồ thủ công sơn mỹ nghệ và tranh sơn mài Việt Nam

Tranh sơn mài sử dụng các vật liệu truyền thống của nghề sơn như sơn then, sơ cánh gián làm chất kết dính, cùng các loại son, sơn thếp, bạc thếp, vỏ trai… vẽ lên trên nền vóc màu đen Đầu thập niên 1930, những họa sĩ đầu tiên của Việt Nam học tại trường Mỹ thuật Đông Dương đã tìm tòi và phát hiện thêm các vật liệu khác như vỏ trứng, ốc, cật tre… và đặc biệt là đưa kỹ thuật mài vào tạo nên kỹ thuật sơn mài độc đáo để sáng tác những bức tranh sơn mài thực sự thuật ngữ sơn mài và tranh sơn mài cũng xuất hiện từ đó Tranh được vẽ và mài nhiều lần cho đến khi đạt hiệu quả mà họa sĩ mong muốn, sau cùng là đánh bóng tranh

Người ta thường lưu ý rằng sơn mài có những điểm ngược đời, muốn lớp sơn vừa

vẽ khô tranh phải ủ trong tủ kín gió và có độ ẩm cao Muốn nhìn thấy tranh lại phải mài mòn đi mới thấy hình

Hầu hết họa sĩ đồng ý rằng: kỹ thuật vẽ sơn mài khó và có tính ngẫu nhiên nên nhiều khi các họa sĩ dày dặn kinh nghiệm cũng bất ngờ trước một hiệu quả đạt được sau khi mài tranh

2 Sơn mài thời hiện đại

Hiện nay, tranh sơn mài sử dụng nguyên liệu là sơn Nhật được dùng khá phổ biến

Do sơn ta có hạn chế là dễ gây tác động phụ cho người sử dụng (bị "sơn ăn"), ngoài ra, khi dùng sơn ta, tranh lại phụ thuộc vàothời tiết khá nhiều Khi thời tiết

có độ ẩm cao thì sơn càng nhanh khô, nếu thời tiết khô ráo (độ ẩm thấp) thì sơn rất lâu khô Do vậy, sơn ta ít khi được dùng tại các nước có khí hậu khô ráo Trong khi

đó, sơn Nhật lại nhanh khô và làm cho việc ai đó muốn vẽ tranh ở nước ôn đới

cũng có thể thực hiện được Nhưng khi sử dụng sơn Nhật, để tranh được bóng, bây giờ người ta thường dùng một lớp sơn trong (sơn cánh gián) phủ ra bên ngoài tranh, còn nếu tranh sơn mài dùng sơn ta, chỉ cần lấy nắm tóc rối xoa lên tranh, hoặc dùng bàn tay có độ ẩm (có ít mồ hôi) xoa lên tranh, tranh sẽ rất bóng Tuy nhiên, tranh sơn màu dùng sơn ta vẫn được ưa chuộng hơn vì sự công phu trong quá trình làm tranh và khi nhìn, nó tạo độ sâu cho bức tranh hơn

3 Các họa sĩ và những bức tranh sơn mài nổi tiếng

Trước thập niên 30, người ta chỉ dùng sơn ta trong làm đồ thời cũng và mỹ nghệ Vào thời gian này một số họa sĩ Việt Nam đầu tiên đang học như Trần Đình

Thọ,Nguyễn Gia Trí, Phạm Hậu, Nguyễn Khang, Nguyễn Sáng… đã mạnh dạn sử dụng nghệ thuật sơn ta vào sáng tác tranh nghệ thuật

Những bức tranh sơn mài nổi tiếng:

Dọc mùng của Nguyễn Gia Trí

Ông Gióng của Nguyễn Tư Nghiêm

Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ của Nguyễn Sáng

Nhớ một chiều Tây bắc của Phan Kế An

Tre Trần Đình Thọ

II, HỌA SĨ SƠN MÀI TIÊU BIỂU

1, Họa sĩ Nguyễn Sáng

Tiểu sử

Nguyễn Sáng ( 1923- 1988 ) là 1 họa sĩ có nhiều đóng góp cho nền mỹ thuật Việt Nam hiện đại Ông sinh ra tại làng Điều hòa, tỉnh Mỹ Tho ( nay thuộc thành phố

Mỹ Tho tỉnh Tiền Giang)

Ông là họa sĩ có tư tưởng, giải quyết vấn đề xã hội lớn lao, gay cấn rất thuần nhị, lay động với hình họa và màu sắc hiện đại, giản dị mà không khô khan, không sáo rỗng bởi con tim thành thực yêu thương cùng tài năng biến ảo, đa dạng

Cùng với Nguyễn Gia Trí, Nguyễn Tư Nghiêm ông là cây đại thụ của sơn mài Việt Nam Những tác phẩm thành công nhất của Nguyễn Sáng nằm ở tranh sơn mài và

đó là đóng góp lớn nhất của ông cho nền hội họa Việt Nam cả về chất liệu và dnah tiếng

Ông là bậc thầy về mô tả, làm nổi bật tính cách lẫn đặc điểm của nhân vật ngoài ra ông còn vẽ theo nhiều đề tài khác nhau như: phụ nữ và hoa, cảnh đẹp vừa cổ kính vừa lộng lẫy của chùa chiền, cảnh núi rừng thâm u mà hùng vĩ, cảnh nông thôn bình dị hiền hòa, cảnh ghi lại những trò chơi dân gian… Tên tuổi của ông được ghi trong Từ điển Bách khoa Larousse ở Pháp Ông được nhà nước truy tặng giải thưởng Hồ Chí Minh

Sự nghiệp Hội họa

Ông đã làm cuộc cách tân đáng kể trong lĩnh vực sơn dầu và nhất là sơn mài Đồng thời ông cũng khai thác thành công phong cách nghệ thuậ hội họa châu Âu nhưng vẫn không xa rời nghệ thuật cổ truyền dân gian Việt Nam Nghệ thuật của ông là sự kết hợp hài hòa giữa hiện đại và truyền thống Cùng với Nguyễn Gia Trí, Nguyễn

Tư Nghiêm ông là cây đại thụ của tranh sơn mài Việt Nam Nếu như Nguyễn Gia Trí đưa sơn mài đến đỉnh cao của những cảnh thần tiên thì Nguyễn Sáng đưa sơn mài đến tầm cao của những cảnh đời thường, chiến tranh, cách mạng, những xung đột của cuộc sống hiện tại Ông bổ sung vào bảng màu vàng, xanh, diệp lục với cách diễn tả phong phú dường như vô tận các tác phẩm của Nguyễn Sáng có tầm

cỡ về kỹ năng, mang rõ những thông điệp lớn về con người và tiềm ẩn một tài năng lớn của sáng tạo hiện đại cho nền Mỹ thuật Việt Nam

Tác phẩm: “ Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ”

Họa sĩ Nguyễn Sáng vẽ bức tranh này năm 1963, bằng chất liệu sơn mài, khổ 112.3x180 cm, gần chín năm sau Chiến thắng Điện Biên Phủ chấn động địa cầu Bức tranh không tràn ngập những cảm xúc mạnh mẽ và hứng khởi ào ạt của người chiến thắng, mà thấm đẫm chất anh hùng ca, như một lời lý giải vì sao những người lính áo vải anh hùng của chúng ta đã chiến thắng trong một cuộc chiến không cân sức với thực dân Pháp

Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ dựng lại thời khắc hào hùng của những người chiến

sĩ Điện Biên ngay tại chiến trường với ba nhóm nhân vật chính/phụ Nhóm nhân vật trung tâm gồm ba chiến sĩ trong đó có một chiến sĩ trên đầu còn quấn băng với khẩu súng trong tay Nhóm ba người này được liên kết chặt chẽ với hai chiến sĩ khác phía bên phải bức tranh bằng một cái bắt tay đầy quyết tâm Góc trái là một chiến sĩ đang dìu đồng đội bị thương cho thấy ranh giới của sự sống và cái chết thật mong manh Nhưng phía hậu cảnh lại là một chiến sĩ khác hối hả ra trận như thể sự mất mát đó chính là động lực và nhấn mạnh thêm bối cảnh khẩn trương của cuộc chiến

Bức tranh Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ Tuyến các nhân vật được xây dựng theo chiều ngang, tạo khối chắc khỏe, giản lược bớt các đường cong lượn, nhiều đường thẳng Chỉ có ba tông mầu chủ đạo của sơn mài, son, vàng bạc, then Bố cục với những mảng miếng lớn, khúc triết và tuyến nhân vật dàn hàng ngang, gần như loại bỏ xa gần, tương quan sáng tối ước lệ không gò theo ánh sáng thật, ưu tiên lợi thế đồ họa mảng phẳng của sơn mài Có thể cảm nhận được không gian trang nghiêm và tĩnh lặng của toàn bộ khung cảnh buổi kết nạp đảng, được diễn ra chóng vánh trong không gian chiến hào

Thiếu nữ bên hoa sen.

Tác phẩm thể hiện rõ nét phong cách tiêu biểu của một họa sĩ bậc thầy của nền mỹ thuật Việt Nam, hơn thế còn là minh chứng căn bản cho khả năng biểu cảm đa dạng của nghệ thuật sơn mài Việt Nam ngoài lối biểu hình kiểu trang trí trong mỹ thuật truyền thống Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ đã tạo nên những ảnh hưởng mạnh mẽ đến xã hội Mãi mãi tác phẩm được coi là bản hùng ca về chủ nghĩa yêu nước và tinh thần cách mạng của nhân dân Việt Nam trong hội họa

2 Họa sĩ Nguyễn Gia Trí

Tiểu sử:

Nguyễn Gia Trí (1908 - 1993) là một hoạ sĩ, nhà đồ hoạ, biếm hoạ Việt Nam Ông cùng với Tô Ngọc Vân, Nguyễn Tường Lân, Trần Văn Cẩn là bốn cây đại thụ của nền mỹ thuật hiện đại của Việt Nam (nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn)

Ông quê ở xã Trường Yên, huyện Chương Mỹ, Hà Tây (từ năm 2008 thuộc về Hà Nội mở rộng) Năm 1936, ông tốt nghiệp trường Cao Đẳng Mỹ thuật Đông Dương

Từ năm 1954, ông di cư vào Nam.Danh hoạ Nguyễn Gia Trí từ trần lúc 22 giờ 30 phút ngày 20 tháng 6 năm 1993 tại Thành phố Hồ Chí Minh

Sự nghiệp

Ông là người đi đầu trong việc chuyển những bức tranh sơn mài từ trang trí thành những tuyệt phẩm nghệ thuật và từ đó ông đã được mệnh danh là "người cha đẻ những bức tranh sơn mài tân thời của Việt Nam" Ông Nguyễn Gia Trí là một trong những họa sĩ nổi tiếng đi đầu trong việc tạo ra một khuynh hướng nghệ thuật mới cho Việt Nam, với những đường nét vẽ thanh lịch và những tư tưởng mới về nghệ thuật sơn mài Ông phối hợp lối in khắc với những phương thức sơn mài mới, đồng thời áp dụng các nguyên tắc cấu trúc tranh vẽ phương Tây, để tạo những bức họa hiện đại mang đầy tính chất dân tộc Những tác phẩm của ông có thể tìm thấy trong viện Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh Những bức tranh đầu tiên mang nhiều dấu ấn của chủ nghĩa hiện thực và ấn tượng Châu Âu

Cuối thập niên 30, ông cùng Nguyễn Tường Tam, Nguyễn Văn Luyện, Khái Hưng, Hoàng Đạo thành lập Đại Việt Dân chính Đảng Vì những hoạt động chính trị của mình ông bị chính quyền thực dân Pháp bắt đày lên Sơn La.[1]

Vào thập niên 40 thế kỉ 20, khi chuyển sang sáng tác chuyên về chất liệu sơn mài,

đã tạo ra được một phong cách riêng Chủ đề quen thuộc là những thiếu nữ duyên dáng, nhàn tản trong khung cảnh thiên nhiên thơ mộng Với chất son, sơn than, vàng, bạc, vỏ trứng, sơn cánh gián, Nguyễn Gia Trí đã tạo cho tranh sơn mài một

vẻ đẹp lộng lẫy, một chiều sâu bí ẩn, đưa kĩ thuật sơn mài lên đỉnh cao, khẳng định tầm quan trọng của chất liệu hội hoạ này trong nền mĩ thuật Việt Nam:

Tranh ông được nhiều người Pháp sưu tập thời đó, kể cả nhiều tranh gần như chưa

vẽ xong, hoặc những phác thảo có ký tên tác giả Sau 1954 tới 1975, nhiều tranh quý của ông được nhiều người sưu tập, thường nằm trong những biệt thự sang trọng, bộ tranh sưu tập của bác sĩ Bùi Kiến Tín (chú họ nhà thơ Bùi Giáng) treo trong hãng dầu cù là Macphsu trên đường Trương Minh Giảng là một trong những

bộ tranh quý

Những năm 1960 - 1970, nghệ thuật của ông có xu hướng thiên sang trừu tượng Tuy vậy, cuối đời ông lại trở về với thế giới lãng mạn đầy mộng mơ của những năm 40

Tính thị trường

Các tác phẩm của ông không bao giờ hết hợp đồng Hầu hết khách đặt tranh là tỉ phú Nam Mỹ với những bức tranh khổ lớn và giá trị được bán bằng tất, bán rất chạy và có giá trị bằng nhiều cây vàng

Các tác phẩm còn tồn tại đến nay nằm trong bảo tàng

Các tác phẩm được sao chép lại bán ra thị trường có giá trị cao

Giới thiệu về một số tác phẩm

Dọc Mùng – Bức tranh thiên nhiên phong cảnh miêu tả cảnh làng quê Bắc Bộ với sự gần gũi, chân chất và mộc mạc (1 bên) và 1 bên còn lại thì là những cô gái đang chạy nhảy, vui đùa,… Được giới chuyên gia hội họa đánh giá cao và nhìn nhận như một trong những bức tranh sơn mài đẹp nhất Việt Nam nên luôn được cất giữ và lưu trữ cân thận để những thế hệ họa sĩ mới được nhìn nhận và chiêm

nghiệm

Trong những bức tranh sơn mài đẹp hàng đầu thì không thể nào không nói đến bức tranh “Dọc Mùng”, họa sĩ Nguyên Gia Trí đã để lại cho người xem nhiều ấn tượng khó phai trong dòng tranh sơn mài và tác phẩm Dọc Mùng là một trong những bức tranh sơn mài đẹp nhất

Dọc mùng (tên gọi chính xác là Phong cảnh) là bức tranh sơn mài khổ lớn trình bày theo kiểu bình phong của họa sĩ Nguyễn Gia Trí Bức tranh thực chất gồm hai mặt, mặt trước là tranh Phong cảnh còn mặt sau là tranh Thiếu nữ trong vườn Bức tranh được giới chuyên môn cũng như giới sưu tập đánh giá là Bức tranh sơn mài đẹp nhất Việt Nam Hiện nay, bức tranh được đặt trang trọng tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam

Bức tranh là một bộ bình phong gồm 8 tấm gỗ ghép lại Với sơn son, sơn then, vàng, bạc, vỏ trứng và sơn cánh gián họa sĩ đã tạo cho Dọc mùng một vẻ đẹp lộng lẫy, có chiều sâu bí ẩn, đưa kĩ thuật sơn mài lên đỉnh cao, khẳng định tầm quan trọng của chất liệu hội hoạ này trong nền mỹ thuật Việt Nam, đồng thời, đánh dấu

sự khởi đầu cho khuynh hướng sáng tác đưa sơn mài vào nghệ thuật của Nguyễn Gia Trí những năm sau này

Mặt trước:Dọc mùng

Mặt sau: Thiếu nữ trong vườn

Tranh sơn mài "Vườn xuân Bắc Trung Nam" của ông trong Bảo tàng Mỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh Vườn xuân Trung Nam Bắc” được thể hiện với hình ảnh vườn hoa muôn màu, muôn sắc trong đó các thiếu nữ đang vui đùa, chạy nhảy

Những sắc vàng kim trên bầu trời, trên những tấm áo điểm xuyết vỏ trừng mài tạo thành những vệt vàng lộng lẫy trên từng đường lượn như tôn vẻ đẹp thanh tân ở người thiếu nữ Sự cộng hưởng từ việc xử lý chất liệu cho đến cách tạo hình bố cụng đã làm cho bức họa trở thành một tuyệt tác giao hưởng mà trong đó mọi nhân vật, mọi yếu tố cúng cất tiếng hát vang Trong “Vườn xuân Trung Nam Bắc”, trung tâm là nhóm thiếu nữ Bắc, Trung, Nam với trang phục truyền thống đang chơi đùa Bên cạnh là hai đưa bé như trong tranh dân gian cưỡi kỳ lân chay chơi Xa xa phía sau là ngôi miếu nhỏ trang nghiêm Mặc dù bức tranh thể hiện rõ nét truyền thống qua hình ảnh ngôi miếu, những trang phục dân tộc nhưng không vì thế mà mất đi không khí hiện đại với hình ảnh tươi trẻ của các thiếu nữ

Họa sĩ lúc sinh thời đã có nguyện vọng giữ lại ba bức tranh: "để cho thế hệ mai sau nghiên cứu" Đó là 3 bức tranh sơn mài khổ lớn lưu tại Thư viện quốc gia TP Hồ Chí Minh mà Trần Lệ Xuân mua định tặng Nhật Hoàng, nhưng ông yêu cầu phải

để lại trong nước Những năm 70 của thế kỷ 20, tài chính của Nguyễn Gia Trí tới hàng nghìn cây vàng Nhưng đến khi nhắm mắt, xuôi tay, ngoài vài tấm tranh, tài sản của ông chẳng có gì đáng kể, tất cả đã được họa sĩ dành cho nghệ thuật

Các tác phẩm của họa sĩ Nguyễn Gia Trí đã được chỉ định là Quốc bảo Vì thế, những tác phẩm của ông không được phép rời khỏi Việt Nam

Năm 2012, họa sĩ Nguyễn Gia Trí được nhà nước trao giải thưởng Hồ Chí Minh cho các tác phẩm của ông

3 Họa sĩ Hoàng Tích Chù

Tiểu sử:

Hoàng Tích Chù (1912 - 20 tháng 10 năm 2003) là hoạ sĩ nổi danh trong lĩnh vực tranh sơn mài, với tác phẩm nổi tiếng nhất là Tổ đổi công (1958) Ông được trao tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt II về văn học nghệ thuật năm 2000

Ông sinh năm 1912 tại Hà Bắc, quê ở làng Phù Lưu, huyện Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh,

là con trai thứ hai của Hoàng Tích Phụng - một nhà Nho từng làm tri phủ và tham gia Đông Kinh Nghĩa Thục Anh trai ông là nhà báo Hoàng Tích Chu, các em là nhà viết kịchHoàng Tích Linh, bác sĩ Hoàng Tích Tộ, nhà biên kịch Hoàng Tích Chỉ

Năm 1929, ông theo học lớp dự bị trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương Do hoàn cảnh gia đình khó khăn nên ông học ngắt quãng, phải thi nhiều lần cho đến năm 1936, Hoàng Tích Chù mới thi đỗ vào Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương[3], học cùng khoá 11 với Nguyễn Văn Tỵ, Nguyễn Tiến Chung, Bùi Trang Chước Tốt nghiệp năm 1941, ông mở xưởng vẽ tại phố Hàng Khoai, và là một trong bốn hoạ sĩ đầu tiên mở xưởng sơn mài Hà Nội[2] Ông tham dự Salon Unique cũng như các cuộc triển lãm của FARTA Năm1944, ông tham gia Ban kịch Đông Phương, làm trưởng ban, phụ trách phần hóa trang của ban

Sau Cách mạng tháng 8, ông trở thành một trong những giảng viên đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Hà Nội (1945-1946)[2] Trong liên hoan "Tuần lễ vàng", ông gửi bày bức tranh sơn dầu khổ lớn "Đêm hoa đăng" (sau thuộc về Bảo tàng Đức Minh) Toàn quốc kháng chiến, ông cùng gia đình về quê, tham gia hoạt động trong Hội Liên Việt Kháng chiến Ít lâu sau, Hoàng Tích Chù chuyển lên Khu

12, tham gia vẽ tranh tuyên truyền và dạy các lớp học ngắn hạn trong quân đội[3]