Ở thành phố Hà Nội, tác giả vừa đi học ngôn ngữ và văn hóa Viêt Nam ở Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội, vừa đi học sơn mài tại nhà xưởng vẽ tranh sơn mài của họa sĩ Phạm Kim Mã1.. Tác giả đ
Trang 1Tranh sơn mài Việt Nam
~thông qua kinh nghiệm tại nhà xưởng sơn mài của ông Phạm Kim Mã~
Khóa tiếng Việt, Trường Đại Học Osaka
Yoshida Asuka
PHẦN MỞ ĐẦU
************************
1 Lý do chọn đề tài
Tác giả có 2 lý do chính lụa chọn đề tài này
Lý do thứ nhất là kinh nghiệm tại Hà Nội Tác giả đã đi du học sang thành phố Hà
Nội, Việt Nam, từ tháng 6 năm 2009 đến tháng 3 năm 2010 Ở thành phố Hà Nội, tác
giả vừa đi học ngôn ngữ và văn hóa Viêt Nam ở Trường Đại Học Sư Phạm Hà Nội, vừa
đi học sơn mài tại nhà xưởng vẽ tranh sơn mài của họa sĩ Phạm Kim Mã1 Tác giả vốn
là người yêu thích vẽ tranh, đã từng học vẽ tranh gần 6 năm và học vẽ tranh màu dầu
gần 2 năm May mắn là ông là bạn quen lâu rồi của giáo sư Shimizu Masaaki và thầy đã
giới thiệu hộ tác giả cho ông ấy Trước khi sang Việt Nam, tác giả không biết vè nghề
1
Trang 2sơn mài, đặc biệt về tranh sơn mài thì tác giả không biết gì cả Nhưng sau khi bắt đầu
học vẽ tranh trực tiếp, tác giả nhận ra tranh sơn mài rất hấp dẫn Màu sắc rất sâu sắc và
mặt tranh nhẵn phẳng và lóng lánh Như vậy, tác giả dần dần muốn nhiên cứu tranh sơn
mài, một bộ phần văn hóa truyền thống Việt Nam Luận văn này sẽ biểu hiện một kết
quả tác giả học tập cả ở Nhật Bản lẫn ở Việt Nam
Lý do thứ hai là nghề sơn mài là văn hóa chung của 2 nước, Việt Nam và Nhật Bản
Mặc dù cả 2 nước lẫn có nghề sơn mài riêng, nhưng chúng ta co thể nói tranh sơn mài là
đặc điểm riêng của Việt Nam Trước khi sang Việt Nam, nếu nghe từ “Sơn mài”, tác giả
chỉ nhắc đến hàng thủ công và đồ dùng trong cuộc sống: như bát, đũa, đĩa, hộp, …v.v
Nhưng bây giờ cũng có thể nhắc đến tranh sơn mài được Vì tranh sơn mài là một trong
những dặc trưng riêng của Việt Nam, nên việc nghên cứu lĩnh vực này sẽ giúp tác giả
tìm hiểu văn hóa Việt Nam sâu hơn
2 Mục đích của đề tài
Nghiên cứu đề tài có 3 mục đích chính
Mục đích thứ nhất là giới thiệu tranh sơn mài Việt Nam và kinh nghiệm tại nhà
xưởng cho độc giả 1 lĩnh vực nghệ thuật “tranh sơn mài” không nổi tiếng ở Nhật Bản
Sau khi về Nhật Bản, tác giả cho người ta xem tác phẩm của mình Nhưng, trong những
người hầu hết không có một ai biết tranh sơn mài Khi biết nghệ thuật đó, họ ngạc nhiên
Trang 3vì tranh rất đẹp và mặt tranh rất nhẵn phẳng, lóng lánh Hình trạng này hơi tiếc Luận
văn này có mục đích cho người ta có cơ hội để biết tranh sơn mài Việt Nam Nghệ thuật
tranh sơn mài chắc chắn có giá trị để giới thiệu cho người ta
Mục đích thứ hai là cho các độc giả biết thông tin sống về tranh sơn mài Việt Nam
Một đặc điểm của luận văn này là thông tin đã được lấy thông qua kinh nghiệm trực tiếp
Không phải là chỉ có thông tin trên tài liệu hoặc là sách v.v., cũng có thông tin sống tác
giả đã thu thông qua thời gian ở xưởng vẽ như:vẽ tranh, giao tiếp với họa sĩ và các nghệ
nhân v.v Luận văn này sẽ cho độc giả cảm thấy như mình ở xưởng và theo quá trình
sản xuất tranh sơn mài trực tiếp, nghe mọi ngươi họa sĩ hoặc là nghệ nhân nói về nghệ
thuật này
Mục đích thứ ba là khảo sát về tương lai của tranh sơn mài Việt Nam sẽ trở thành
như thế nào Tác giả đã làm quen với một số sinh viên đang học vẽ tranh sơn mài ở nhà
xưởng ông Họ yêu thích vẽ tranh nhưng không biết họ có thể vẽ tiếp được hay không
do những lý do Như đã nói trên đây, tranh sơn mài Việt Nam là một nghệ thuật thật hay,
bao gồm nét truyền thống riêng của Việt Nam Cho nên tác giả cảm thấy rất tiếc về tình
trạng này Thông qua phỏng vấn v.v., muốn khảo sát về tương lai của tranh sơn mài
3 Phạm vi đối tượng nghiên cứu
Đề tài “Tranh sơn mài Việt Nam ~thông qua kinh nghiệm tại nhà xưởng sơn mài
Trang 4của ông Phạm Kim Mã~” lấy đối tượng nghiên cứu là kỹ thuật vẽ tranh sơn mài Việt
Nam, đặc biệt là kỹ thuật của ông Phạm Kim Mã, và những người đang làm việc ở nhà
xưởng ông
4 Lịch sử nghiên cứu của đề tài
Sawai Kiyoyuki đã viết một bài nói về lịch sử phát triển tranh sơn mài Việt Nam
trong tạp chí, “Bạc Hoa 1999 Số 199” Ông giới thiệu tranh sơn mài Việt Nam, đặc biệt là
tác phẩm của một họa sĩ tranh sơn mài tên là Thanh Chương2
Matsuzaki Mami, đã tốt nghiệp khoa tiếng Việt, Trường Đại Học Ngoại Ngữ
Osaka (Trường Đại Học Osaka, bây giờ) đã viết luận về nghề sơn mài ở Việt Nam Chủ
đề là ‘Khảo sát về nghề sơn mài Việt Nam’ Bà ấy đã viết về sơn Việt Nam và nghề
sơn mài Việt Nam bao gồm tranh sơn mài
5 Phương pháp nghiên cứu
Tác giả sẽ dùng những tài liệu nói về nghề sơn mài và tranh sơn mài của cả 2
nươc, Việt Nam và Nhật Bản để tìm hiểu cơ bản lĩnh vực này
Thêm vào đó, tác giả sẽ dùng tài liệu đã được lấy trực tiếp ở nhà xưởng của ông
Phạm Kim Mã chẳng hạn như sau: bức ảnh và vi-đê-ô về quá trình sản xuất tranh sơn
mài của ông Kim Mã, kết quả phỏng vấn ở nhà xương của ông v.v Các tài liệu mà tác
2 Thanh Chương(1949-) là họa sĩ tranh sơn mài Ông sinh ra ở Hà Bắc
Trang 5giả thu thập trực tiếp sẽ đóng vai trò quan trọng đặc biệt trong luận văn này để thực
hành mục đích nghiên cứu, cho độc giả biết thông tin sống
PHẦN NỘI DUNG
************************
Chương 1: Nghề sơn mài và tranh sơn mài Việt Nam
1.1 Nghề sơn mài Việt Nam
Nghề sơn mài đã bắt đầu ở tỉnh Hà Tây Ông tổ nghề là ông Trần Lư Ông sinh
năm Canh Dần(1470), và ngày tháng ông mất thì không rõ
Nghề sơn đã mang tính tín ngưỡng Cho nên sơn không dùng cho đồ dùng trong
hàng ngày nhiều lắm
Tác giả sẽ nghiên cứu và thu thông tin nhiều hơn
1.2 Tranh sơn mài Việt Nam
1.2.a Quá trình phát triển Tranh sơn mài Việt Nam
Nghề sơn mài đã phát triển sang tranh sơn mài như thế nào? Trong khi suy nghĩ
về vấn đề này, chúng ta phải nhắc đến Trường Đại Học Mỹ Thuật Đông Dương
Ông Sawai đã nói về lịch sử phát triển tranh sơn mài Việt Nam trong tạp chí “Bạc
Hoa” như sau
Trường Đại Học Mỹ Thuật Đông Dương (tên tiếng Pháp là Ecole des beaux-arts
Trang 6de I’Indochine ) đã được 1 họa sĩ người Pháp, tên là Victor Tardieu (1870- 1937 ), mở
cửa ở thành phố Hà Nội vào năm 1952, thời kỳ thuộc Pháp Trường Đại Học đó đã đóng
cửa vào năm 1945 Trường Đại Học này đã nhằm đưa kỹ thuật vẽ tranh Phương Tây vào
Việt Nam và sử dụng kỹ thuật truyền thống Việt Nam như: dệt lựa, nghề sơn mài,…v.v
Hõ đá có ý định để kết hợp kỹ thuật Phương Tây với kỹ thuật truyền thống của Việt
Nam ở Trường Đại Học đó
Joseph Inguimberty (1896- 1971), giáo viên người Pháp ngành vẽ tranh, đã mời
một số thợ nghề sơn mài đến Trương để nghiên cứu kỹ thuật của họ, và đã mở nhà
xưởng vẽ tranh sơn mài vào năm 1934
Những sinh viên người Việt Nam bấy giờ vừa học kỹ thuật vẽ tranh của Phương
Tây, vừa học nghề truyền thống của đất nước Việt Nam ở chuyên ngành sơn mài của
Trương Đại Học này, và họ đã trở thành họa sĩ tranh sơn mài Cả Ông Sawai và ông
Phạm Kim Mã3 lẫn giải thích rằng trong nhiều sinh viên đó, có một nhóm mà nghiên
cứu để phát triển tranh sơn mài Việt Nam bao gồm họa sĩ giỏi như ông Nguyễn Gia Trí
(1908- 1993)4 Ông đã nghiên cứu cách mài và màu sắc phong phú hơn và đóng vai trò
quan trọng cho ngành tranh sơn mài
3 Kết quả phòng vấn do tác giả thực hành vào ngày 30 tháng 1 năm 2010
4 Quê ở Hà Tây Tốt nghiệp TĐH Đông Dương vào năm 1936 Sống ở Hông Kông từ năm ’46-’51
Vẽ tranh ở T.P Hồ Chí Minh từ năm ’54
Trang 7Bây giờ ở Trường Đại Học Mỹ Thuật ở Hà Nội có Khoa hội họa, nên sinh viên có
thể học tranh sơn mài trong khoa đó Thêm vào đó, một số họa sĩ tranh sơn mài dậy vẽ
tranh riêng như ông Kim Mã Người mà muốn học vẽ tranh sơn mài có thể học ở những
nơi như thế
Như chúng ta đã xem trên đây, tranh sơn mài là một kết quả của sự kết hợp của
nét truyền thống Việt Nam, tức là kỹ thuật sơn mài truyền thống Việt Nam, và nét Tây
Âu Vì vậy, tác phẩm tranh sơn mài vừa có cái đẹp của bức tranh vừa có sự khéo tay và
kỹ thuật truyền thống Tật nhiên, loại tranh nào cũng cho thấy lịch sử lâu dài, nét truyền
thống và nét riêng của tác giả Nhưng nếu ngắm tranh sơn mài, thì chúng ta có thể nhận
ra kỹ thuật rất khéo mà người ta đã kế thừa từ xưa và thẩm mỹ sâu sắc thông qua thi
giác luôn và dễ dàng hơn
1.2.b Ý nghĩa tranh sơn mài trong văn hóa Việt Nam
＊chưa thu thong tin được Tôi muốn hiểu biết tranh sơn mài ở vị trí như thế nào
trong văn hóa Việt Nam và có ý nghĩa là gì?
Chương 2: Tranh sơn mài được sản xuất tại nhà xưởng KIMA và kết quả phỏng vấn
Trong chương này, tác giả sẽ dùng các thông tin đã thu thập trực tiếp thông qua
thời gian ở nhà xưởng ông ấy Thêm vào đó, tác giả sẽ dùng kết quả phỏng vấn dối với
Trang 8ông ấy vào ngày 30 tháng 1 năm 2010
Những câu hỏi trong phỏng vấn này là như phụ lục 1 Tác giả sẽ sắp xếp các
thông tin theo chủ đề ở chương này
2.1 Giới thiệu ông Phạm Kim Mã và công ty KIMA
2.1.a Ông Phạm Kim Mã
Phạm Kim Mã là họa sĩ tranh sơn mài Việt Nam Ông đã hướng dẫn tác giả vẽ
tranh sơn mài Việt Nam Ông là người Hà Nội Ông đã bắt đầu học vẽ tránh sơn mài từ
khi 25 tuổi Ông ấy đã học nghệ thuật đó ở Khoa mỹ thuật truyền thống chuyên ngành
sơn mài, Trường Đại Học Mỹ thuật Công Nghiệp Thầy giáo hướng dẫn ông vễ là họa sĩ
Kim Đồng Kim Đồng đã học sơn mài ở chuyên ngành sơn mài, Trường Đại Học Mỹ
Thuật Đông Dương 2 ông này đều học tranh sơn mài và kỹ thuật sơn mài không phải là
ở làng nghề nào đó mà ở Trường Đại Học Vì vậy, tác phẩm của 2 ôgng này mang tình
thẩm mỹ cao và màu sắc rất phong phú
2.1.b Công ty KIMA
Ông Phạm Kim Mã đã mở công ty KIMA vào năm 1986
Đa phần những Nguyên liệu ông Mã sử dụng trong quá trình sản xuất là nguồn tự
nhiên Chẳng hạn như: sơn tự nhiên (xuất xứ ở PhúThọ), bột màu (lấy từ sỏi đá trên núi
và rừng), vỏ trai, ốc, trứng, bạc lá, vàng lá (được sản xuất ở làng nghề Kiêu Kị),… v.v
Trang 9Các thông tin cả về quá trình sản xuất lẫn về nguyên liệu đều được nói ở phần sau đây
Ông Mã chỉ bán sản phẩm, tác phẩm ở xưởng vẽ và 1 cửa hàng duy nhất ở Hà
Nội thôi Khách hàng là 100% du khách và khách quen Nhiều nhất là người Nhật Bản
Ngòai ra, cũng có người Úc, Pháp, Anh,…v.v Bây giờ ông ấy đang xuất khẩu sang Sing
và Pháp Đó là kiểu hợp tác giữa 2 công ty, hoặc giữa công ty và cá nhân Ông ấy đã
từng xuất khẩu sang Nhật Bản vào năm 1993 Những tác phẩm xuất khâủ sang Nhật
Bản, chẳng hạn như; bát, đĩa, khay, hộp kiểu Nhật Bản, jubako, .v.v Hơn nữa, năm
1999 sản xuất và xuất khẩu Mikoshi, tượng Phật, và một số sản phẩm tôn giaó của
người Nhật sang Nhật Bản
2.1.c Những người đang làm việc ở nhà xưởng KIMA
Bây giờ ông đang làm việc với một nghệ nhân tên là Đinh Văn Hạc, năm nay 66
tuổi Ông Hạc đóng vai trò hòan thiện sơn mài ở công ty đó Ở xưởng cũng có rất nhiều
thế hệ sinh viên đang học vẽ tranh ở Tường Đại Học đến xưởng vẽ của ông Kim Mã để
thực hành vẽ tranh và học kỹ thuật sơn mài ở xưởng vẽ
2.2 Quá trình sản xuất tranh sơn mài KIMA
2.2.a Nguyên liệu được sử dụng để sản xuất tranh sơn mài KIMA
Công ty KIMA sử dụng 9 loại nghuyên liệu để sản xuất tranh sơn mài
1 là mùn cưa Người ta dùng mùn cưa hoàn toàn xuất xứ tự nhiên Mùn cưa sẽ
Trang 10làm cốt bền hơn
2 là cây tre nứa và gỗ công nghiệp, gỗ rừng tự nhiên để là cốt Xuất xứ ở Thanh
Hòa, Việt Nam
3 là nhựa cây sơn tự nhiên Xuất xứ ở Phú Thọ, một nơi nổi tiếng do cây sơn được
trồng nhiều và chất lượng nhựa sơn rất tốt Cây sơn đó có khoa học là: Rhus succedanea
Người ta gọi nhựa cây sơn đã được lấy từ cây và chưa được chế biến là sơn sống Sơn
sống được chế biến và tạo ra 3 loại sơn Loại thứ nhất là sơn cánh dán Sơn này được sử
dụng để pha màu và hoàn thiện Loại thứ hai là sơn dùng gắn trứng được sử dụng để
gắn vỏ trứng, ôc, và trai Loại thứ ba là sơn đen Sơn này thì được dùng để vẽ nét và
thực hiện màu đen trong tác phẩm
4 là vải cotton 100 phần trăm Người ta dùng để nhựa cây sơn sạch hơn và để
hoàn thiện mặt tác phẩm
5 là bột màu các loại Bột màu thể hiện ý tưởng của tác giả Trong bột màu có
những màu nhưng màu chính là 8 loại bột màu bao gồm: bột màu xanh lam, bột màu
vàng thư, bột màu dỏ Nhật, bột màu son trai, bột màu son tươi, bột màu son thắm, bột
màu trắng, bột màu phẩm lục 3 màu son trai, son thắm, và son tươi được lấy từ son đá
Còn 5 màu thì là bộ màu công nghiệp
Trang 116 là vàng lá, bạc lá và thiếc lá Vàng lá xuất xứ ở Kiêu Kị5 Nguyên liệu này làm
tác phẩm sáng hơn Nếu nhuộm bạc hoặc thiếc thì màu tối nhưng lung linh cũng có thể
được thể hiện
7 là bột than để đánh bóng
8 là tóc rối để đáng bóng Tóc này phải là tóc của phụ nữ hoặc là tóc của trẻ con,
vừa mềm vừa thẳng để mặt tranh không bị hỏng
9 là vỏ các loại chằng hạn như: vỏ trứng gà, vỏ trứng vịt, vỏ ốc, và vỏ trai
Nguyên liệu này thể hiện màu sắc khác với màu sắc của bột màu Thêm vào đó nó cũng
có thể biểu hiện sự long lanh trên bức tranh
2.2.b Các công cụ được sử dụng để sản xuất tranh sơn mài KIMA
Công ty KIMA dùng 6 loại công cụ để sản xuất tranh
Công cụ thứ nhất là thép tóc Tóc của phụ nữ hoặc là của trẻ con tức là tóc vừa
mềm vừa thẳng được dùng Công cụ này được dùng để vẽ màu trên tranh
Công cụ thứ hai là mo sừng Công cụ này được làm bằng sừng con trâu Người ta
pha màu bằng công cụ này Nếu chúng ta pha màu bằng mo sừng mà được làm bằng
kim loại chẳng hạn như sắt thì màu sẽ bị tối Vì vậy, mo sừng này rất phù hợp với việc
pha màu
Trang 12
Công cụ thứ ba là bút lông Bút này được dùng để vẽ nét khuôn và chi tiết Sau
khi vẽ tranh, chúng ta nên rửa luôn vì nó dễ bị sơn hỏng
Công cụ thứ tư là chổi lông Công cụ này được sử dụng để quét vàng lá, bạc lá, thiếc lá và v.v
Công cụ thứ năm là đá mài Người ta dùng đá mài của kích thước đa dạng Theo
chỗ mà mình muốn mài, người vẽ phải lụa chọn kích thước đá mài Đá mài được dùng ở
giai đoạn sớm trong quá trình mài tranh
Công cụ thứ sáu là giấy ráp Công ty KIMA dùng giấy dáp xuất xứ ở Nhật Bản vì
chất lượng cao Sử dụng giấy ráp số 240- số 1200 Giấy ráp thì được dùng ở giai đoạn
sau trong quá trình mài tranh Đầu tiên sử dụng số nhỏ, và dần dần ử dụng giấy ráp số
lớn hơn
2.2.c Quá trình sản xuất
Tùy theo kích thước của bức tranh, nhưng ít nhất khoảng 6 tháng cần thiết để sản
xuất 1 bức tranh sơn mài
Quá trình sản xuất tranh sơn mài của ông Phạm Kim Mã có thể chia ra 5 giai đoạn
chính:
(1) Thiết kế sản phẩm
Tạo ra dáng thiết kế tác phẩm theo ý tưởng của tác giả Lúc đó, cũng suy nghĩ về
nguyên liệu phù hợp với ý tưởng của mình
Trang 13(2) Làm cốt (cốt vóc)
Đầu tiên xử lý mặt của gỗ hoặc tre nứa để làm nó bền hơn
Sau đó “thảo sơn” tức là phủ sơn trên cả cốt Sau khi nó khô, mài toàn bộ
Giai đoạn tiếp theo là giai đoạn đánh vải Đầu tiên quét nhựa cây sơn Sau đó phủ
vải cotton trên tác phẩm và nén Phủ mùn cưa trên cả tác phẩm và làm nó khô Chúng ta
cần khoảng 3 ngày Sau đó mài và bó ( phủ nựa cây sơn trộn với mùn cưa.) Làm công
việc được nói đến đây 2 lân
Sau đó phủ hom ( nhựa cây sơn trộn với phủ sa) Và làm nó khô Sau khi khô
xông, mài cả mặt tranh Giai đoạn này sẽ được làm 2 lần
Lót trên mặt cốt bằng nhưạ cây sơn và cho nó khô, và mài Việc này cũng được
làm 2 lần Cuối cùng quét sơn
Điểm đáng chú ý là khi làm sơn khô trong tất cả giai đoạn, nó cần điểu kiện ủ ẩm
Tùy theo thời tiết nhưng cần 3-5 ngày để nó khô hoàn toàn
(3) Vẽ tranh
Đầu tiên, theo ý tưởng của mình, tác giả làm phác thảo trên cốt bằng cái phấn
trắng Sử dụng bút long và vẽ nét bằng sơn đen Sau khi sơn khô, biểu hiện màu sắc như
ý tưởng của mình Người ta có 3 phương pháp để thể hiện màu sắc như sau:
Phương pháp thứ nhất là khắc cốt và gắn vỏ trứng, ốc và trai Trước hết, khắc cốt