Giọng điệu thơ lâm thị mỹ dạ

Qua bao năm tháng rong ruổi, đời thơ chị ngưỡng vọng về cái đẹp như một sự trăn trở, tâm huyết: Tìm đâu được những câu thơ trinh nữ Suốt một thời ánh ỏi sống bên ta Ngoảnh lại Nguyện su

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Võ Thị Thúy Vy

Đà Nẵng, tháng 5/2013

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Một tuổi thơ “đầy nỗi trắc ẩn” đã gieo vào hồn thơ Lâm Thị Mỹ Dạ những

“cằn kiệt đến không ngờ”, góp phần định hình phong cách nghệ sĩ từ rất sớm Nhắc đến Lâm Thị Mỹ Dạ, người ta nghĩ ngay đến một nghệ sĩ suốt đời khát khao dâng hiến, tìm tòi và mang đến cho thơ những nguồn cảm xúc mới mẻ; ngọt ngào, sâu lắng “Nếu Xuân Quỳnh là ánh nắng góc cạnh, cháy bỏng và dào dạt của vầng mặt trời giữa ngọ, thì Lâm Thị Mỹ Dạ lại là ánh trăng xanh êm đềm, dịu mát ở khoảng nửa đêm về sáng” [2, tr.7] Nhưng bên trong “ánh trăng xanh” dịu hiền tươi mát đó lại ẩn chứa sức nóng mê hoặc của “vầng mặt trời” đang độ “lửa” Ta có thể dễ dàng nhận ra ở thế giới nghệ thuật ấy một giọng thơ vừa thủ thỉ ân tình, vừa sắc sảo, đa đoan Đó là gam giọng của một hồn thơ “sống thật với chính mình”

Hơn 30 năm theo nghiệp thơ, chị chưa có một sự nghiệp “tòa ngang dãy dọc” thế nhưng tác phẩm của chị lại đạt hàng loạt giải thưởng trên địa hạt thơ và được nhiều thế hệ độc giả trong và ngoài nước mến mộ Đó là những năm 70, với

chùm thơ Khoảng trời - hố bom, Gặt đêm, Tin ở bàn tay, Đường ở Thủ đô Lâm Thị

Mỹ Dạ nổi lên như một trong ba trụ cột của thơ nữ chống Mỹ cùng với Xuân Quỳnh và Phan Thị Thanh Nhàn Năm 2007, Lâm Thị Mỹ Dạ được nhận giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật

Trong những năm gần đây, Lâm Thị Mỹ Dạ còn được bạn bè thế giới biết đến khi tập Cốm non (Green rice) được dịch sang tiếng Anh Tác phẩm của chị cũng được đưa vào dạy - học trong nhà trường, được phổ nhạc Đây là thành quả xứng đáng cho một người luôn trăn trở và dành trọn tâm huyết đời mình cho thơ

Trong hành trình sáng tạo, Lâm Thị Mỹ Dạ luôn trỗi dậy ý thức khai phá, đào sâu để bóc, “tách vỏ” làm mới mình Chính vì vậy, đề tài mong muốn khẳng định vẻ đẹp của một hồn thơ chứa chan sắc giọng “không có tuổi” và dám “mang lấy nghiệp vào thân” Đây cũng là lí do người nghiên cứu lựa chọn tiếp cận thơ Lâm Thị Mỹ Dạ từ góc độ giọng điệu trữ tình Hi vọng những kết quả nghiên cứu của đề tài, khóa luận sẽ góp phần khám phá phong cách thơ Lâm Thị Mỹ Dạ; bồi

đắp thêm niềm say mê đối với những người yêu thơ Lâm Thị Mỹ Dạ; đồng thời cung cấp tư liệu cho việc nghiên cứu, giảng dạy tác phẩm trong nhà trường

2 Lịch sử vấn đề

Được mệnh danh là một “người đàn bà thơ” khôn ngoan trên “nghiệp bút”, Lâm Thị Mỹ Dạ đã xây nên “lầu đài thế giới thơ” cho riêng mình Cho đến nay, thơ Lâm Thị Mỹ Dạ đã được nhiều nhà nghiên cứu, phê bình văn học quan tâm, trong

đó có phương diện giọng điệu trữ tình

Với bài viết Nét riêng của thơ Lâm Thị Mỹ Dạ, tác giả Hồng Diệu khẳng

định: “Âm hưởng chính trong thơ Mỹ Dạ xuất phát từ những giai điệu trầm, nhẹ, đằm thắm, không ồn ào Nhưng có một lần – quý thay – nó thật khỏe mạnh, cái khỏe mạnh ít thấy ở những cây bút thơ nữ.” [21, tr.37] Tác giả còn nhấn mạnh:

“Mỹ Dạ có ý thức lao động nghiêm túc trong việc làm thơ Ý thức ấy đem lại một kết quả rõ rệt: thơ chị có những nét riêng, có bản sắc riêng ( ) Mà bản sắc riêng là một trong những yếu tố quan trọng nhất đối với một nhà thơ (…) Cái đáng quý nhất của thơ Lâm Thị Mỹ Dạ, theo tôi, chính là ở đó” [21, tr.39]

Đáng chú ý nhất là bài viết của tác giả Lê Thị Hường: Thơ Lâm Thị Mỹ Dạ - những giọt buồn chưa tan Tác giả xâu chuỗi những thi phẩm, qua đó nhận xét

tiếng thơ Lâm Thị Mỹ Dạ toát lên những “âm điệu buồn về thế giới nội cảm đầy xáo động” Tác giả cũng khẳng định: “Giọng thủ thỉ ấy quàn xuyến suốt hành trình thơ Lâm Thị Mỹ Dạ, làm thành một chất giọng riêng Nhà thơ thủ thỉ với truyền thống; thủ thỉ với thiên nhiên, quê hương, đất nước; với mẹ, với con, bạn bè, tình yêu và dĩ nhiên với trái tim mình.” [15, tr.485]

Trần Thị Thắng, trong bài viết Lâm Thị Mỹ Dạ, một hồn thơ duyên dáng, lại

khẳng định: “Thơ Lâm Thị Mỹ Dạ nổi lên như một trong ba trụ cột của thơ nữ thời chống Mỹ những năm 70 Khi đó người ta có thể nhắc tới Gió Lào cát trắng (Xuân Quỳnh), Khoảng trời, hố bom (Lâm Thị Mỹ Dạ), Hương thầm (Phan Thị Thanh Nhàn) Ba vóc dáng thơ khác nhau, riêng thơ Lâm Thị Mỹ Dạ duyên dáng mà khỏe khoắn dễ làm lay động độc giả.” [15, tr.444]

Với Tình yêu qua năm tháng, Đỗ Bạch Mai cho rằng: “Giữa cuộc đời có dại

có khôn, có dữ dội và có dịu êm, nhà thơ cứ đi với một tâm hồn trong trẻo, tha thiết

và luôn luôn sẵn sàng ngạc nhiên, sững sờ khi phát hiện lại những điều tưởng như

đã quá hiển nhiên đối với bao người khác Hồn thơ chị rất dễ thương.” [15, tr.467]

Khi bàn về Khuynh hướng hiện đại trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ, Hồ Thế Hà có

khẳng định Lâm Thị Mỹ Dạ là nhà thơ nữ hiếm hoi dấn thân vào “vương quốc mới

lạ cõi tâm linh” huyền ảo và vững tin Trong đó: “Gặp mình, tìm mình, tự vấn, tự thú, tự thoại về mình là tiếng nói khẩn thiết trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ - như cách thế, nhà thơ mới hiểu hết con người và chính mình Đó là ý thức tận cùng của cái tôi tự biểu hiện, cái tôi tự soi tỏ.” [15, tr.426]

Hay gần đây, khi hương thơ của Lâm Thị Mỹ Dạ đã vươn xa ra thế giới,

nhiều người biết đến chị hơn Nhà thơ Fred Marchant trong bài viết Đọc “Núi Bà Đen”của Larry Heinemann và “Cốm non” của Lâm Thị Mỹ Dạ, nhận xét bài thơ Cốm non miêu tả “cái khoảnh khắc sự vật biến mất mà trí tưởng tượng của chị bắt

được Thơ của chị là bản chúc thư của người đàn bà về những nguy hiểm mà họ đối mặt Đó là cốt lõi ẩn dụ của Dạ đối với nỗi buồn không tên” [15, tr.519]

Ngoài ra còn nhiều bài viết in trên các báo, tạp chí phân tích bình giảng về các bài thơ cụ thể; nhiều công trình nghiên cứu đánh giá, thẩm bình về thế giới nghệ thuật thơ Lâm Thị Mỹ Dạ Nhìn chung là những lời nhận xét, đa phần là những cảm nhận tinh tế về hồn thơ Mỹ Dạ Trong đó có một số lời nhận định, đánh giá khá xác đáng về một vài biểu hiện của giọng điệu trữ tình

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Những biểu hiện của giọng điệu trữ tình trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Khảo sát tác phẩm tiêu biểu trong các tập thơ:

Trái tim sinh nở (NXB Văn học) (1974),

Bài thơ không năm tháng (NXB Tác phẩm mới) (1983),

Hái tuổi em đầy tay (NXB Đà Nẵng) (1989),

Mẹ và con (NXB Phụ nữ) (1994),

Đề tặng một giấc mơ (NXB Thanh niên) (1998),

Hồn đầy hoa cúc dại (NXB Thuận Hoá) (2007)

4 Giới thuyết thuật ngữ

4.1 Giọng điệu

Giọng điệu là một phương tiện cơ bản cấu thành hình thức nghệ thuật của văn học Đây là thứ hình thức nghệ thuật mang tính quan niệm, nó là thước đo không thể thiếu để xác định tài năng và phong cách độc đáo của một nhà văn, nhà thơ

“Giọng điệu là thái độ, tình cảm, lập trường tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối với hiện tượng được miêu tả thể hiện trong lời văn quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc diện tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân, sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm” (…) Mặt khác, “Giọng điệu phản ánh lập trường

xã hội, thái độ tình cảm và thị hiếu thẩm mĩ của tác giả, có vai trò rất lớn trong việc tạo nên phong cách nhà văn và tác dụng truyền cảm cho người đọc Thiếu một giọng điệu nhất định, nhà văn chưa thể viết ra được tác phẩm, mặc dù đã có đủ tài liệu và sắp xếp trong hệ thống nhân vật.” [7, tr.112-113]

Trong các tác phẩm nghệ thuật, giọng điệu bao giờ cũng mang tính chủ đạo,

nó là sản phẩm sáng tạo đích thực của nhà văn Giọng điệu văn chương là một hiện tượng nghệ thuật mang tính cá nhân cao độ Đây là một yếu tố cơ bản của phong cách nghệ thuật Một nhà văn tài năng bao giờ cũng phải tạo được một giọng điệu độc đáo Giọng điệu gắn với cảm hứng chủ đạo, góp phần tăng giảm hiệu quả cảm xúc của tác phẩm văn chương

4.2 Giọng điệu trữ tình

Bàn về giọng điệu trong thơ trữ tình, theo nhà nghiên cứu Khrapchencô:

“Giọng điệu, tiết tấu, âm nhạc của tác phẩm được tạo ra bởi một “bức vẽ” phức tạp bằng từ ngữ mà những biến đổi – ngay cả những sự biến đổi dường như không lấy

gì làm đáng kể - liền có ảnh hưởng tức thời tới âm hưởng chung của tác phẩm hoặc những bộ phận riêng lẻ của nó” [22, tr.193]

Thực tế cho thấy, giọng điệu là một thành tố không thể thiếu được trong việc xây dựng và triển khai tư tưởng, xúc cảm của nhà thơ Ở một phương diện khác, giọng điệu chịu áp lực của thể loại Chính điểm mấu chốt có tính đặc trưng này khiến giọng điệu trữ tình khác hẳn giọng điệu văn xuôi tự sự

Thơ trữ tình chủ yếu được nói đến như một bản tự thuật tâm trạng của chủ thể và khách thể gần gũi nhau đến mức trong đa số trường hợp xem như hòa lẫn

Thơ trữ tình là “những bản tốc kí nô ̣i tâm”, là sự thể hiê ̣n trực tiếp cảm xúc

tr.165]

“Trong thơ trữ tình, giọng là một cấu trúc tổng hợp giữa âm điệu, từ ngữ và

ý nghĩa diễn đạt, đồng thời là hiệu quả cảm nhận và khu biệt ở người nhận do cấu trúc thơ đưa lại Giọng thơ của một nhà thơ khi có khả năng khu biệt với các giọng khác thì cũng có nghĩa là một phong cách được định hình và ổn định.” [8, tr.88]

5 Phương pháp nghiên cứu

5.1 Phương pháp hệ thống

Đặt những sáng tác của Lâm Thị Mỹ Dạ trước và sau 1975 trong một hệ thống logic, chặt chẽ, gắn với toàn bộ sự nghiêp sáng tác của tác giả Đồng thời, gắn chúng với tiến trình phát triển của văn học Việt Nam, đặc biệt là thơ ca để có một cái nhìn toàn diện và khách quan nhất; từ đó khái quát các luận điểm, triển khai

đề tài một cách khoa học

5.2 Phương pháp phân tích, tổng hợp

Trên cơ sở phân tích, làm sáng rõ đề tài thông qua một hệ thống luận cứ, luận chứng xác thực, dùng phương pháp tổng hợp để đưa ra những nhận định về giọng điệu thơ Lâm Thị Mỹ Dạ dưới góc nhìn khái quát

5.3 Phương pháp so sánh, đối chiếu

Không chỉ nghiên cứu, phân tích giọng điệu thơ Lâm Thị Mỹ Dạ sau 1975, tác giả khóa luận đã tiến hành so sánh, đối chiếu giữa giọng điệu thơ Lâm Thị Mỹ Dạ giai đoạn sau 1975 Bên cạnh đó, đặt thơ Lâm Thị Mỹ Dạ trong mối quan hệ với các hiện tượng cùng thời nhằm làm nổi bật những nét riêng, nét độc đáo trong giọng điệu thơ tác giả

5.4 Phương pháp thống kê

Khảo sát tần số xuất hiện của yếu tố nghệ thuật được sử dụng để đưa đến

6 Bố cục khóa luận

Ngoài Mở đầu, Kết luận, nội dung khoá luận gồm 3 chương

Chương 1 Lâm Thị Mỹ Dạ - hành trình sáng tạo “chân thật và dữ dội”

Chương 2 Thơ Lâm thị Mỹ Dạ - bản hòa âm giọng điệu

Chương 3 Giọng điệu Lâm Thị Mỹ Dạ - Nhìn từ phương thức thể hiện

NỘI DUNG CHƯƠNG 1

LÂM THỊ MỸ DẠ - HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO “CHÂN THẬT VÀ DỮ DỘI”

1.1 Lâm Thị Mỹ Dạ với quan niệm về thơ

1.1.1 Thơ là lãnh địa tinh thần của cái đẹp

Trong hành trình đi tìm lại chính mình, Lâm Thị Mỹ Dạ vẫn không quên mang theo sứ mệnh nghệ thuật bên mình – quan niệm mỹ học “Không thể lấy một bài thơ nào làm tiêu chuẩn chân lý cho thơ Mỗi thi nhân đích thực đều có sự “lấp lánh” riêng, không ai giống ai Người có bản lĩnh thơ là người biết chấp nhận sự thách đố của thời gian… Đam mê thơ, đam mê cái đẹp là sự thành công một nửa

của người làm thơ” [15]

Chính cái tên của chị, tự nó cũng gợi ấn tượng mạnh cho những người ái mộ trên thi đàn: Mỹ Dạ Một tấm lòng đẹp là biểu hiện cho một tâm hồn cao cả, sáng trong Có lẽ khi đặt tên cho chị, bao người thân yêu muốn đặt một cõi lòng đẹp, thơ… để chị ôm trọn tình yêu cuộc sống Nhà thơ của thủ thỉ và những miền cổ tích

ấy đã bao lần cho rằng mình là “người sa mạc trước thơ” Qua bao năm tháng rong ruổi, đời thơ chị ngưỡng vọng về cái đẹp như một sự trăn trở, tâm huyết:

Tìm đâu được những câu thơ trinh nữ Suốt một thời ánh ỏi sống bên ta

(Ngoảnh lại)

Nguyện suốt đời dâng hiến cho niềm say thơ, tiếng thơ Mỹ Dạ thoát thai

được bật ra từ lâu đài miền kí ức không phẳng lặng và là phiên bản chính xác nhất của tình cảm, tâm hồn Thơ có khả năng bộc lộ những rung cảm tinh tế của thi sĩ trước cuộc đời

Hơn thế nữa, đó là sự rộng mở nồng hậu đón những câu thơ ru vỗ hồn người Lâm Thị Mỹ Dạ luôn quan sát, lắng nghe từng cử chỉ, âm thanh nhỏ từ giọt sương

sa, cánh chuồn chao lượn, chú mèo bên cửa sổ… đến những cảm thức thời gian đi qua Mà nếu có bỏ sót từng động thái nhỏ thì tưởng như không thể thành thơ chị được Dường như đó là “thủ pháp chân không” của riêng thơ chị

Trong cuộc hành trình phù du dù biết rồi sẽ trở về với cát bụi song cũng không ít người đã trơ lì trước nỗi đau của đồng loại, trước cái đẹp của tạo hóa Bởi vậy chị luôn nhắc nhở mình không bao giờ “hóa thạch” – sống vô nghĩa giữa đời:

Đâu phải sống cho riêng mình

Mà sống cho người khác

Vì cái đẹp

Vì thơ

Ta sống Tâm hồn ơi Đừng hóa thạch Xin đừng

(Nguyện cầu) Chính chỗ biến những điều giản dị thành bức tranh tuyệt mĩ mà thơ chị đã có được chỗ đứng và bản sắc riêng Và bởi đinh ninh tiên liệu một điều “Với tôi – thơ

là cái đẹp – mãi mãi như vậy” mà cảm tưởng thơ cứ đến với người nghệ sĩ như một

“thứ quà trời cho”

Tuy nhiên, không vì thế mà Lâm Thị Mỹ Dạ chấp nhận sự dễ dãi thông

thường Nhận thức sứ mệnh thơ là một định mệnh muốn dứt chẳng đặng muốn dừng chẳng thôi, tác giả đã ấp ủ nhiều ý nghĩ, day dứt không ngừng trên hành trình

sáng tạo:

Nhặt chi con ốc vàng Sóng đưa vào tận bãi Những cái gì dễ dãi Chẳng bao giờ bền lâu (Biển)

1.1.2 Thơ là “bản tự thuật tâm trạng”

Biết bao ngôn ngữ trên đời Làm sao nói hết những lời trái tim

(Nói với trái tim)

Thơ có khả năng mở ra mọi bờ cõi tận cùng của trái tim Không phải là

“chuyện đời lựa lời mà viết” [15, tr.421] như nhiều thi sĩ khác, thơ Mỹ Dạ là lời bật thốt từ sự nhói buốt của con tim Mà con tim ấy được hồi âm từ trực cảm thơ mạnh

Vì thế tiếng lòng luôn chân thành, tiếng thơ luôn mới mẻ làm xáo động được lòng người Cái “trực cảm thơ” ấy vốn dĩ do số phận và sự từng trải của từng nhà thơ tạo nên, không thể học ở sách vở hay trường lớp nào mà có được Nó quy định xu hướng và giọng điệu của từng nhà thơ Ai không có nỗi niềm để chia sẻ với mọi người ấy, thì không thể đi đến cùng địa hạt văn chương

Cuộc đời của Lâm Thị Mỹ Dạ nhiều éo le, chông chênh Tài sắc đủ cả nhưng đường học vấn ít may mắn vì lý lịch bị vướng bận Sau này, khi đã nổi tiếng với

chùm thơ giải A báo Văn nghệ, chị mới được đi học Trường Viết văn Nguyễn Du

Thế mà nhờ cái vốn thiên phú, chị vẫn nuôi được cái chất đằm thắm, dịu dàng, quyến rũ đầy tính nữ trong thơ tình Người con gái của đời và người con gái của thơ là một, đồng nhất, trùng khít như người ta vẫn nói “văn là người” Thơ cũng như chính con người chị vậy Bởi vậy tiếng thơ cũng giản dị hệt tiếng trái tim thỏ thẻ, dễ thương như độ:

Những câu thơ hay nhất

Về hạnh phúc, tình yêu Lòng vui em nhẩm đọc

Và ao ước một chiều Ngồi bên anh yêu dấu

Đọc những lời thơ yêu

Thơ chị tự nhiên cứ ngỡ thốt ra là thành, không cần nhiều trau chuốt Nhưng

đó là sự tự nhiên của một tâm hồn đã chín; của những tứ thơ câm lặng, lãng quên được đánh thức sau “giấc ngủ mặt trời”, lúc mà cái tôi nghệ sĩ được lên ngôi cùng với những giấc mơ nhiệm màu tâm linh thì tất thảy thả vào nỗi vô biên của tâm trạng:

Tôi thấy mình tựa như dòng sông Gió thì thầm, gió hát, gió rên rỉ Gió vò nhàu từng cơn mưa Gió thăng hoa chính mình Rồi lâng lâng nhẹ lướt Điệu hát muôn đời sắc sắc không không (Tôi thấy mình…)

Không một bến bờ nào, cung bậc nào diễn tả được hết biên độ của cảm xúc Chỉ đến với thơ, Lâm Thị Mỹ Dạ với thổ lộ hết lòng mình Mỹ Dạ là một nhà thơ nhạy cảm Sự nhạy cảm có khi quá lên thành linh cảm Với nhà thơ, đó là tài sản thiên phú, chứ không cố mà được Và chị giữ nó như một chất men, một thứ men

kì lạ để khi cần nó có thể “nấu nhừ” cảm xúc, đưa cảm xúc lên đến tận cùng, để từ

đó nung ra tiếng thơ rất đời và dễ cảm Chị đã sống trong những khát khao lớn nhất

và bình dị nhất: được làm thơ – được là chính mình Như “quả trứng” nóng bức kia

đã vỡ vỏ ra, để trái tim của người phụ nữ đã ở tuổi năm mươi lại sinh nở những bài thơ không năm tháng

1.2 Hành trình sáng tạo của Lâm Thị Mỹ Dạ - sự biến chuyển của cái tôi trữ tình

Với Lâm Thị Mỹ Dạ - “Thơ là chứng chỉ thời gian và chứng chỉ tinh thần của chính người thơ trên cánh đồng thi ca vĩnh cửu” [15, tr.13] Hành trình thơ của

nữ thi sĩ quê gốc Quảng Bình này chở nặng tâm tư về những năm tháng không yên

bình, chật vật “không lúc nào tĩnh vật” Một đời thơ hạnh phúc thì mỏng đớn đau thì dày…

1.2.1 Từ cái tôi “hướng ngoại” trước 1975

Cái tôi trữ tình trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ vào đầu những năm 70 của thế kỷ

XX xuất hiện trên thi đàn Việt Nam với những biên độ cảm xúc mở rộng, với nhiều

tứ thơ mạnh mẽ, mang âm hưởng hào hùng của cả dân tộc trong công cuộc kháng chiến cứu nước Tiếng thơ ấy không chỉ trực tiếp góp tiếng nói của mình cho cuộc kháng chiến mà còn gián tiếp cống hiến bằng những lời ngợi ca, trân trọng truyền thống tốt đẹp Đó là sức bật của cái tôi đa cảm, đa mang

Khi cả dân tộc cầm súng, mỗi nhà là một pháo đài, mỗi người dân là một chiến sĩ Không ngoại lệ, Lâm Thị Mỹ Dạ với bao bồi hồi, nhiệt huyết của tuổi trẻ,

đã lao vào đạn bom dữ dội để gặt đêm, đánh giặc và đi mở đường như bao cô thanh niên xung phong khác Phẩm chất này đã nâng những vần thơ của chị hòa chung

vào nguồn mạch thơ giàu sắc thái dân tộc của truyền thống thơ ca Việt Nam Trái tim sinh nở ấy dấn thân vào hỏa tuyến mang khí thế của thời đại để rồi Bài thơ không năm tháng được giãi bày dưới ánh sáng mới Nét riêng ở Lâm Thị Mỹ là

không đeo đuổi sự kiện chiến tranh hay ôm đồm chi tiết sử thi, chỉ thấy hiện thực chiến tranh được soi rọi qua lăng kính tâm hồn đắm đuối:

Thức mấy đêm ròng cho xe pháo vượt qua Ngã ba, ngã ba

Những chòm sao tụ lại Trời xanh thế, sao thì trẻ mãi Đêm trực đường sao rơi đầy mắt em

(Ngã ba) Không chỉ những giá trị truyền thống đã lùi vào quá khứ xa xưa mới khơi dậy nơi đáy sâu tâm hồn giàu cảm xúc của Lâm Thị Mỹ Dạ Cái tôi trữ tình hòa vào dòng chung của thơ ca Cách mạng với tấm lòng trân trọng, biết ơn cả những truyền thống gần gũi mà cha anh và đồng đội đã làm nên trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ Cái tôi ấy bao giờ cũng gắn chiều sâu hình tượng, cảm xúc, với tâm trạng làm nên một điệp khúc lạ để tiễn đưa những đồng đội:

Những nấm mồ xếp đều bên nhau Như những phím dương cầm của đất Rung lên những âm thanh lặng thầm không tắt

Chỉ trái tim người mới nghe được mà thôi

(Một cuộc đời âm vang) Người thanh niên trẻ tuổi như Lâm Thị Mỹ Dạ nghĩ về cuộc sống lao động chiến đấu của quê hương, đất nước nhưng không sa vào ca ngợi một chiều theo lối

“tải đạo” Mỹ Dạ quan sát cuộc sống thời chiến bằng con mắt ngỡ ngàng, độ lượng, bao dung Từ đó, thơ truyền cảm hứng đến độc giả thông qua chiều sâu hình tượng

cụ thể, điển hình Vì thế mà thơ chị luôn hướng đến điều lý tưởng cao đẹp, có sức hoá giải theo chiều hướng tích cực và nhân bản:

Em nằm dưới đất sâu Như khoảng trời đã nằm yên trong đất Đêm đêm tâm hồn em tỏa sáng

Những vì sao ngời chói, lung linh

Đi qua khoảng trời em - Vầng dương thao thức Hỡi mặt trời, hay chính trái tim em trong ngực Soi cho tôi

Ngày hôm nay bước tiếp chặng đường dài

(Khoảng trời hố bom)

Chẳng phải ngẫu nhiên Khoảng trời hố bom không có tiếng bom đạn đã là sự

lắng lại của cảm xúc và nhận thức Cái tôi nghệ sĩ tài hoa của Mỹ Dạ không viết trực tiếp về sự kiện anh hùng, mà chủ yếu đánh động nhận thức sâu xa về nỗi đau chiến tranh Bỗng lạ, cái chết trong chiến tranh lại biến thành sự sống, thành tình yêu sâu nặng cho đời Phải chăng đó là liệu pháp tâm lý để hoá giải sự khốc liệt đạn bom của một thời chiến tranh mất mát?

Gần 10 năm sống giữa đạn bom (1965 - 1975), sống giữa “đầu trận tuyến,

Mỹ Dạ đã sáng tác nhiều bài thơ tình yêu mà đọc lên người ta không cảm thấy có mùi khói súng mà thấm đẫm chất thơ Có thể nói, sau Xuân Quỳnh, Mỹ Dạ là nhà thơ tình yêu được mến mộ Rất đông bộ đội hành quân vào chiến trường cùng thời thuộc thơ chị Họ yêu mến chị như em gái vì thơ khắc chạm vào thế giới tinh thần của họ

Thời kì chiến tranh chống Mỹ, bản thể cái tôi trữ tình của Lâm Thị Mỹ Dạ

mang nét đẹp mộc mạc nhưng rất lãng mạn Cái lãng mạn thuần khiết của tâm hồn

là chủ đạo, còn bọc bên trong là những khao khát bản năng nếu có cũng thường rất

thầm kín:

Những ngày không anh

Áo thơm mùi nhớ Những ngày không anh

Em mơ gặp gỡ

(Những ngày không anh)

Khi Đất nước chưa bình yên - Bài thơ còn trận mạc thì dường như chẳng

bao giờ có chỗ đứng cho những yếu mềm đời thường Để rồi trong những tháng

ngày đó, các cô gái hậu phương cố nén nỗi lòng riêng để dành trọn tình cảm cho

người mặt trận: Khung trời cửa sổ/ Những ngày không anh/ Trăng về xây tổ/ Ngắm

cũng không đành Hình ảnh Trăng về xây tổ đẹp đến se lòng Sự tàn khốc dữ dội

của chiến tranh dù không viết ra trực diện nhưng ở đằng sau hai câu thơ này là số

phận của rất nhiều phụ nữ Việt Nam thời ấy: Tuổi trẻ chưa qua/ Đã thành thiếu phụ

(Những ngày không anh) Nhưng cao hơn, đó là sự gửi gắm niềm lạc quan, tin yêu

vào cuộc sống hòa bình:

Mấy nghìn năm qua

Ai đếm được những cuộc chia ly trong lòng đất nước Đất nước của vô vàn những cuộc chia ly

Da diết lòng em khi gốc xoan đầu ngõ Lại nở bừng sắc tím buổi ra đi

(Cô gái trong ca dao)

Cái tôi ấy “dạm ngõ” đánh thức tình yêu quê hương đất nước, lòng tự hào

dân tộc, sự lạc quan trong kháng chiến Trong chiến tranh, tuổi trẻ tin ở bàn tay đến

độ Có hai bàn tay việc chi làm cũng được mà vững chãi chiến đấu, động viên nhau

Nào chị em mình đi gặt thôi – Để mùa về, trong đêm sâu trên cánh đồng gặt Mỗi

người đội một vành trăng nhỏ - Chấp chới nghiêng trên thảm lúa vàng “Vừa cầm

bút, vừa cầm súng”, Lâm Thị Mỹ Dạ không quên ngợi ca, khích lệ tinh thần những

con người hăng say trong lao động, trong chiến đấu Cái tôi bao dung của thi sĩ đã tạo nên những điệu nói “lạ thường” trong không gian khét lẹt mùi bom đạn:

Gió ở đây có mùi bom cháy

Mồ hôi rơi cho tiếng cười chín mẩy Bỏng làn da càng dẻo bàn tay

(Ngã ba)

Đạn bom thù chẳng sợ đâu Chỉ sương em ướt mái đầu lá chanh

(Gặt đêm) Niềm say đời, say thơ của Mỹ Dạ khôn vơi để rồi ngắm nhìn về Tổ quốc rồi dồn tụ kết thành thứ tình yêu và giá trị văn hóa ngàn đời của dân tộc Việt Để mãi

gọi tên thành Tiếng đàn bầu là Tổ quốc trong tôi, Lời mẹ là Tổ quốc trong tôi, Giọt

mồ hôi là Tổ quốc trong tôi để mãi mãi trong trái tim những người con yêu nước

vang vọng nhịp đập:

Tổ quốc ở trong lồng ngực tôi đây Trong hơi thở, trong mặn nồng máu thịt Trong giọng nói, trong giọng cười tha thiết Trong suốt cuộc đời cơ cực, sướng vui

(Tổ quốc) Hơn hết thảy, cái tôi đa cảm của Mỹ Dạ luôn quan tâm đến sự sống, sự hồi sinh của những hình ảnh tơ non, bé bỏng nhưng có sức lay động lớn Từ tình cảm

chan chứa Trẻ con là nơi sinh nở những chiếc hôn, người đàn bà nghĩ đến cái chết

của những người mẹ chiến đấu không còn gặp lại con mình để rồi chính mình tự nguyện làm người mẹ tinh thần xoa dịu nỗi đau cho những cuộc đời bé nhỏ, vụng dại:

Tôi chạy về với các em lòng như lửa cháy Mắt trong veo, các em ngồi đấy

Ôi bầy chim nhỏ của tôi!

Chiến tranh còn là còn trẻ mồ côi

(Chuyện một cô bảo mẫu)

Nhà thơ đã mở trái tim nhân ái của mình để viết về người lính Mỹ, những bà

mẹ có con tham chiến và chết ở Việt Nam bằng tình cảm xúc động Tác giả đồng cảm với nỗi đau để nói lên tiếng nói sẻ chia, nhận thức lại niềm tin vào chính nghĩa cùng những giá trị của cuộc sống Qua đó vén bức màn hiện thực, tố cáo mặt xấu của chiến tranh làm bào mòn giá trị nhân bản của con người Thông điệp thơ mà Lâm Thị Mỹ Dạ muốn gửi đến bạn đọc là lời tự thú của những người lính Mỹ mang trái tim không hận thù, thơ ngây:

Tôi muốn làm con nai nhỏ Chạy hoài dưới trời cỏ xanh

Đừng bắt tôi đi vào rừng rậm Tôi sẽ hóa thành chó sói dữ dằn

Xin hãy giở dưới lan da chó sói Trái tim nai thắm đỏ thơ ngây!

(Khuôn mặt ẩn kín) Tất thảy là nét đẹp vĩnh cửu của thiên nhiên, nhất là tâm hồn con người hiện diện trong thơ chiến tranh của Mỹ Dạ: tình mẹ con, lòng tin vào bản thân, sự hồn nhiên của tạo vật… Lâm Thị Mỹ Dạ “đánh hơi” trong mọi ngóc ngách tâm hồn để nhận ra đời “Đời của một con người in đỏ dấu ấn của thời người ấy sống Những cảm xúc của Lâm Thị Mỹ Dạ là cảm xúc chung có tính quy luật của loài người nhưng nó trở thành mới lạ thuyết phục ta bởi tính cá thể cụ thể” [15, tr.404]

1.2.2 đến cái tôi “hướng nội” sau 1975

Từ lớp lớp sóng dội từ cuộc sống thời kỳ đổi mới, Lâm Thị Mỹ Dạ nhanh chóng nhận ra diện mạo của cuộc sống với những đổi thay, biến động Đồng thời, nhà thơ cũng sớm nắm bắt những mối quan hệ của con người, đặc biệt là con người

cá nhân để đến với sự thay đổi trong quan niệm nghệ thuật Vì thế, trong thời hậu chiến, Lâm Thị Mỹ Dạ “quay về trò chuyện với trái tim mình”, trở về với muôn

mặt đời thường để rồi “tự họa” khuôn mặt mình

Từ những yếu tố manh nha trong Trái tim sinh nở - những bài thơ đầu tay, đã

hé lộ sắc diện hướng nội trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ Thơ những bản sắc của tâm hồn người viết, rõ nhất là tính nữ, nét dịu dàng của cảm xúc, cách khai thác, cách chọn lọc chất thơ trong đời sống Cùng với năm tháng, thơ Mỹ Dạ càng tìm sâu vào chính tâm hồn sống động, tạo nên một bản thể “khắc khoải” Thơ tình Lâm Thị Mỹ

Dạ sau “thời con gái” mang rất nhiều nỗi cô đơn, nỗi buồn thiếu phụ Màu hồng tình yêu có lẽ đã phai nhạt khá nhiều, chất lãng mạn bay bổng thời trẻ không còn mấy nữa mà thay vào đó là đắng cay, ngậm ngùi, xót xa cùng với những chiêm nghiệm đúc kết qua năm tháng Cuộc đời và tình yêu không còn phẳng lặng êm dịu nữa mà sóng gió đã nổi lên cùng những xoáy lốc số phận Dĩ vãng đẹp đẽ lắm khi không chống cự nổi những cám dỗ hiện tại và song hành với những rạn nứt trong tổ

ấm là tâm trạng chênh chao hụt hẫng giữa cô đơn lẻ loi của “sóng đời”

Lâm Thị Mỹ Dạ thấu hiểu sâu sắc mối quan hệ giữa nhà thơ với thánh đường thơ Đó là sự giao kết, trú ngụ vào nhau, tỏa sáng lẫn nhau Do vậy, Lâm Thị Mỹ

Dạ đã tìm cho mình một lối rẽ như một sự “chuyển dòng” để tiếp nhận một “kênh” yêu thương của ý thức “tiến bộ” hơn Cái nhìn của nhà thơ về cuộc đời cũng ngọt

ngào, nhân hậu, giàu lòng tin về con người hơn Thế là bắt đầu từ Hái tuổi em đầy tay, Lâm Thị Mỹ Dạ đã chọn lựa cho mình một hướng đi theo nhu cầu của thời đại

mới Giờ đây trên từng câu chữ, cái tôi trữ tình của nhà thơ trực tiếp, chân thật giãi bày những dằn vặt cá nhân, những âu lo mới đầy trắc ẩn về sự phức tạp khó lường của thế sự Ở đó, chị đã “sống tận cùng cái tôi của ta và cái ta của mọi người”:

Người đàn bà làm thơ trăm cái khổ Thấm vào trong như cát chẳng thấy gì

Vẫn nồng nàn, vẫn đắm đuối, vẫn nữ tính khi viết về tình yêu nhưng theo dòng trôi thời gian, những câu thơ tình của Lâm Thị Mỹ Dạ càng nhiều cân nhắc bồn chồn; nhiều ngẫm nghĩ sâu sắc hơn Không còn ở tuổi vào đời để tung tăng phơi phới, nhẹ nhàng nữa, người thơ bắt đầu thấy sợ:

Em tôi xinh đẹp Xin anh đừng khen

Tình yêu không ở Trên gương mặt em

Lòng kiêu hãnh không xanh mãi như cỏ thắm cho chị, “con chiến mã” tình yêu sau khi rong ruổi muôn dặm đường xa đã đến lúc giảm nhịp, hãm mình Có lá nào xanh mãi được, chỉ có vôi là bạc muôn đời như nữ sĩ tài danh Hồ Xuân Hương

từng thán cảm: Có phải duyên nhau thì thắm lại/ Đừng xanh như lá bạc như vôi

(Mời trầu) Biết “sợ” để vượt lên và trụ vững, để mãi nồng nàn nhân hậu, đó là những gì chị có trong thơ tình yêu sau này

Có thể nói trong tập “Hồn đầy cúc dại” mà Lâm Thị Mỹ Dạ vừa trình làng gần đây là sự khẳng định bản lĩnh một khuôn diện tài hoa mà khiêm tốn, kiêu hãnh

mà giản dị, cái tôi nồng nàn mà sâu lắng Ở chặng đường sau này, Mỹ Dạ hay viết

về cõi tạm cuộc đời Phải chăng sau những bài thơ hồn hậu về mẹ, con, về bạn bè hoặc những vùng đất đã đi qua, thi sĩ chiêm nghiệm đời, bất giác thức nhận mình?

Trong Hồn đầy hoa cúc dại, cái tôi trữ tình luôn chênh chao trên lằn ranh mỏng

manh giữa “chuyện đời thường”, “chuyện bệnh tật thuốc thang” và “đường đi chưa hết kiếp này chưa qua”:

Nghiêng vai đặt gánh qua cầu Hạnh phúc thì mỏng khổ đau thì dày Lệch người biết gánh sao đây

Đường đi chưa hết kiếp này chưa qua

(Tự bạch) Đôi lúc người đọc có cảm giác trong thế giới nghệ thuật thơ của mình, Lâm Thị Mỹ Dạ đang độc thoại với chính mình Nhưng xét cho cùng, chất tự sự trong thơ là cách để chị phơi trải lòng Khát vọng vô bờ nhưng thực tại thì không thỏa, người phụ nữ làm thơ đành tìm một cõi khác trong thơ để tự sự, để nói kể cho cạn kiệt tâm hồn

Thấu hiểu, đồng cảm và sẻ chia, đó là điều thường trực trong trái tim Lâm Thị Mỹ Dạ Mỹ Dạ không chỉ nhìn con người bằng cái vẻ hào nhoáng bên ngoài

mà chị thường chú ý đến thế giới nội tâm, tâm hồn của họ với mong muốn thấu

hiểu đến tận cùng những nhịp đập của trái tim người Đó cũng chính là lí do tạo nên đặc trưng tư duy hướng nội trong thơ chị Bởi vì ý tứ hay, lời thơ sâu sắc mà những tình cảm riêng tư thầm kín của nhà thơ đã bắt gặp tiếng đồng vọng của đời, đã tìm thấy tiếng nói tri âm trong lòng độc giả bao thế hệ

CHƯƠNG 2 THƠ LÂM THỊ MỸ DẠ - BẢN HÒA ÂM GIỌNG ĐIỆU

Giọng điệu là một trong những phương tiện cơ bản cấu thành hình thức nghệ thuật, là thước đo để xác định cá tính độc đáo của thi sĩ Bên dòng sông quê hương – nơi Lâm Thị Mỹ Dạ sinh ra lấp lánh bao vẻ đẹp lung linh của những buổi chiều xuôi thuyền gác mái mang theo âm hưởng của những điệu hò, câu lý mênh mang chắp cánh cho giọng điệu của chủ thể sáng tạo Tất cả vẻ đẹp của quê hương đã ghi dấu ấn sâu đậm, rất thơ; bắt nhịp cầu nối trái tim Hiểu như Ônga Bécgôn mới thực đúng là con người thật của Mỹ Dạ: “Tôi giản dị hơn và cũng đau đớn hơn nhiều.”

2.1 Giọng đằm thắm, da diết

2.1.1 Thả im lặng tựa trăng non và lá xanh

Cuộc đời đã thực sự có những đổi thay Có những đổi thay sâu sắc, những đổi thay mang màu sắc số phận mà thoạt nhìn không dễ nhận ra Khi đã nồng hậu cảm hết tất cả những hương vị của tạo vật, Mỹ Dạ “trầm mình” để thả cái lặng im vào trong bất tận vào vô biên của đồng nội Giờ đây cuộc sống vội vã, cùng tuổi thơ đi qua “dòng sông đen” khiến giọng thơ của người phụ nữ ấy lắng lại để mong tìm được sụ yên bình trong tâm hồn đầy xáo động Đó là người phụ nữ trong thế giới nghệ thuật thơ đã soi tận cuộc đời, nếm trải nhiều và cũng chịu đựng nhiều:

Đời có cho tôi lần nữa Lang thang trên dấu chân mình

Để nghe dư âm ngày tháng Trong từng hạt bụi lặng im

bên trong Không phải là cái lặng im bất chợt trên dây chuyền cảm xúc thông

thường mà là sự từng trải qua năm tháng, người đàn bà nhận ra một lẽ:

Cuộc đời bao nhọc mệt Cuộc đời bao dịu êm

Người đàn bà bước lên Người đàn bà lùi lại

Phải thực sự giản dị và thân phận như thế, mới thực sự là Mỹ Dạ của đời thường: nếm trải, chắt chiu và nhẫn nhịn Một “người đàn bà thơ” như Mỹ Dạ lại không hề là một người tự tin quá mức để sống trong đời thơ và đời thực Bởi cần và

có đủ yếu tố tiên quyết mà quan trọng hơn đối với một người từng nếm trải thì phải:

Dâng đời tiếng hát mê say Phải biết lặng im chờ đợi

Thiên nhiên giúp Mỹ Dạ nghĩ nhiều nỗi trắc ẩn Những nỗi niềm được neo thả từ kiếp nào, nghĩ về những thứ mong manh khó níu giữ trong cuộc đời Mà chỉ người đàn bà bước lên “lần đò” mới hiểu hết Không dễ gì yên lòng với một khoảng lặng hay tự náu mình yên ổn như chị muốn:

Hạt sương Như một nỗi yên tĩnh xa vắng Nỗi yên tĩnh mong manh Sóng sánh

Chợt vỡ Nỗi yên tĩnh của Con Người

Ngay trong chính tính cách hồn hậu cộng với chất giọng thiên phú của chị đã chở những đằm thắm, êm ả vằng vặc Mà tính cách làm nên một hồn thơ mang sắc điệu dập dờn, chênh chao mà đằm sâu:

Làm sao hiểu được lời hoa Nói mà im lặng thiết tha giữa đời

(Những lời của hoa)

Cả trong hạnh phúc, sẻ chia dường như trong giọng thơ Lâm Thị Mỹ Dạ có

sự “đầy vơi” Nhưng tất cả không phải để trách hờn mà là để tự triết lý về nỗi niềm

và sự kiêu hãnh bình yên như trăng non và lá xanh:

Rồi tất cả lại trở về im lặng Nỗi im lặng của trăng non và lá xanh

Nhưng vô hình chung không có một công thức tuyệt đối nào cho sự lặng yên trường tồn mãi Mà cái sự im lặng tuyệt nhiên lại là điều muốn sẻ chia, bộc bạch hết cõi lòng Cái sự không muốn vỡ thật ra cơ hồ Mỹ Dạ đã thổn thức trong gam giọng tự bạch:

Tôi đứng nhìn về đêm trắng Sông Matxcơva như hiểu hết lòng tôi Từng con sóng vỗ về đâu xa thế Ánh sao ngân một giai điệu không lời

Mỹ Dạ hay nói về trái tim mình Có thể xem đây là chiếc chìa khóa để mở ra thể giới tâm hồn của một nhà thơ Tiếng im lặng này là đỉnh cao âm thanh của một tâm hồn luôn nổi gió, những tiếng gió lặng âm thầm mà bền bỉ được kết tụ qua bao nhiêu ngày tháng vất vả, thâm trầm

2.1.2 Chất chứa những ngọt ngào chưa tan

Bánh thơm anh mang tặng Mong ngọt ngào cho em Anh đi vầng trăng mọc Ngàn sao lên ánh đèn (Chỉ riêng mình em thấy)

Có thể chỉ ra khúc vi diệu nữ tính trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ Có lúc thơ Mỹ

Dạ khiến người đọc nhói lòng ở cái “dịu dàng quá, dịu dàng không chịu nổi” Thà

chị hét lên như Xuân Quỳnh Không sĩ diện nếu tôi yêu được một người/ Tôi sẽ yêu anh ta hơn anh ta yêu tôi nhiều lắm/ Tôi yêu anh dẫu ngàn lần cay đắng; hay cháy

lên đam mê như Lê Thị Mây: Em dốc cạn cuộc đời anh/ Và uống/ Cũng không thôi hết khát một mình Nhưng đằng này, giọng thơ cứ nhẹ tênh mà nặng trĩu:

Cho tôi úp mặt Khóc to một lần Khóc như trẻ nhỏ Chẳng cần giấu quanh

(Ừ thôi tưởng tượng) Đối diện với đời thường, nhận thức được tốc độ, nhịp sống mưu sinh và chật vật đời thường; nhà “nhâm nhi” với chính mình Đã có lúc chị thủ thỉ, mường tượng một người đàn ông chia sẻ và thương cảm, mạnh mẽ và bao dung, hiền lành

và thương mến, che chở và nương tựa, hy sinh và thầm lặng… Nhưng chỉ là tưởng tượng Cái chúng ta mơ ước mới là có thật, còn cái có thật chưa bao giờ đạt đến tầm mơ ước Nhưng nếu không có một chút khát khao, mãi mãi con người sẽ không tìm được niềm đam mê và nguồn vui sống

Là một người phụ nữ, ai chả thích được ban tặng những lời khen Nhưng cõi

đời lại không đơn giản thế: Những lúc anh khen - Mặt em trẻ đẹp - Là lúc em buồn

- Và em thấy ghét Người phụ nữ có bao nhiêu vẻ đẹp để anh khen Nhưng: Hãy chỉ cho em cái kém – Để em nên người tốt lành – Hãy chỉ cho em cái xấu – Để em chăm chút đời anh Thực ra đó là sự chất chứa những nhập nhằng của nỗi niềm

riêng không có người để tâm sự và chia sẻ Thực ra đây là nghịch lí; là phấp phỏng,

lo âu của một người phụ nữ không muốn bằng lòng với chính mình, hay cũng có thể là sự “từ chối yêu”; là sự nép mình khiêm tốn…

Lâm Thị Mỹ Dạ không có cái bản lĩnh mạnh mẽ như Xuân Quỳnh Bằng cách này hay cách khác Xuân Quỳnh kiên quyết đi tìm cho mình một tình yêu đích

thực, để có được tình yêu chị không ngại: Núi cao biển rộng, sông dài/ Tôi đi khắp chốn tìm người yêu tôi Thì đây, Lâm Thị Mỹ Dạ chọn cho mình cách bộc lộ khác

Chủ thể trữ tình nén mình trong âm giọng như ứ nghẹn, “đông đặc” dồn lại từ tiếng động vọng nơi sâu thẳm trong tim mình:

Em có những ban mai giấu trong hồn như lửa

Em có nỗi buồn như tro

Hoang lạnh cả một thời thiếu nữ

Em có những ngọt ngào chưa tan Thấm dịu cả một thời thiếu nữ

Đây có thể là cách chối từ của người phụ nữ trong tình yêu đầy khéo léo và khiếm tốn, có chừng mực Giống như một số không nhiều những người làm thơ,

Mỹ Dạ nói được những điều ai cũng biết nhưng không nói ra được, mà nếu có nói thì cũng nói bằng cách khác Giọng trữ tình vì thế cũng mang “nhan sắc” riêng của người đàn bà:

Ngày tôi chưa ra đời Nỗi mong chờ đã có Ngày tôi vừa tuổi nhớ

Đã nghe “Đợi anh về”

Bạn gái đáng yêu đến thế Cho tôi quên hết nhọc nhằn Cho tôi về thời con gái Sáng tròn như một vầng trăng

Chỉ có được về lại cái thời con gái thì chị mới thả tung những eo sèo và vô

tư trong đời Vì thế, trái tim ấy luôn đượm chân tình yêu thương, đau đáu nỗi niềm

Đó là những giai điệu ngọt mềm, tràn trào không dứt qua bao nhiêu tháng ngày ưu

tư của người đàn bà đa đoan Có một sự chòng chành trong âm sắc khi một bên là

cho anh tựa vào em và bên kia là ước muốn được nhỏ bé tựa búp bê:

Này tôi ơi, có phải Làm một người đàn bà Người ta phải nhỏ bé Nhỏ bé tựa búp bê Mới dễ dàng hạnh phúc?

Cuộc đời em vo tròn lại

Và Ném vào cuộc đời anh

Nó sẽ lăn sâu tận đáy cuộc đời anh Sâu cho đến tận… cái chết

2.1.3 Trong trẻo với hồn đầy hoa cúc dại

Điều kì lạ là sau bao nhiêu thăng trầm, nếm trải bấy nhiêu vận hạn cuộc đời

… tâm hồn của Mỹ Dạ vẫn chứa đầy “hoa cúc dại” Nghĩa là người phụ nữ vẫn giữ được vẻ tươi tắn, hồn nhiên, yêu đời mà nhiều người ở cái tuổi như chị đã đánh mất

Phải anh là ngọn gió?

(Hương cau) Lâm Thị Mỹ Dạ cứ tiếc mãi cái tuổi hồn nhiên trong trẻo đến lạ mà ngập ngừng mơ, ngập ngừng nhớ những kí ức tuổi thơ Cũng vì thế mà chợ phiên cứ ăm

ắp trong trí nhớ của chủ thể trữ tình như trẻ lên năm; giọng thơ náo nức, trong veo:

Bây giờ xa lắc chợ tuổi thơ Mùi quả, mùi rau thơm đến giờ

Cá tôm còn nhảy long tong nước Tôi còn bé nhỏ mỗi lần mơ

Cái tuổi không phải ở khoảng hoàng hôn nhưng cũng không còn trẻ dại tíu tít Thế nhưng vẫn tràn trề tiếng gọi tuổi thơ Có ai mơ mà không ùa về nỗi nhớ? Và cũng không có ai như Mỹ Dạ, đi chợ Tết mua cho mình chứ không phải cho con chú gà bằng đất và sung sướng reo lên:

Chợt thấy cầu vồng trước mặt Trăm loài hoa đẹp nói lời mơ

Và có lẽ cũng không có ai như người nghệ sĩ này, đi lang thang bên dòng

sông Hương mà ngu ngơ trôi đến nỗi quên cả phố nhà Phải yêu vẻ đẹp của sông

Hương đến mức nào, phải hồn nhiên đến mức nào, Mỹ Dạ mới hóa thân thành đứa

trẻ ngây thơ như vậy Có lần Mỹ Dạ đã hỏi con gái: Có nghe trong cơn gió/ Hương của mùa xuân nào/ Có nghe thời tuổi dại/ Nói cười trong chiêm bao Điều đó có

nghĩa là Mỹ Dạ đang nghe hương của mùa xuân, đang nghe tiếng nói cười của thời trẻ dại Không phải ai cũng có cái “nghiêng tai kì diệu” như thế

Đứa con bé bỏng là suối nguồn của yêu thương Nơi đó người mẹ có thể thả trôi hết muộn phiền, đặt vào cung bậc cảm xúc trong veo Và đề tài gia đình lại ám

ảnh ngòi bút của chị Chính xúc cảm về tình mẫu tử trỗi dậy trong lòng Mỹ Dạ, nơi

đó mà người mẹ có thể ngân nga tình cảm dạt dào, không chút gượng gạo, mà giọng điệu đẹp đẽ như một lời ca dao:

Đôi làn môi con

Ngậm đầu vú mẹ Như cây lúa nhỏ Nghiêng về phù sa Như hương hoa thơm Nghiêng về ngọn gió

Tình thương con như một nốt nhạc êm đềm ngân rung trong những bản nhạc

ru sơ khai của chị Cũng bởi trẻ con là nơi sinh ra những chiếc hôn mà Trắng trong

là một bài thơ tích tụ sự trong trẻo, thanh khiết của yêu thương đọng lại trên vành môi người mẹ trẻ Vì thế, bài thơ của “người mẹ” được phổ nhạc mà mỗi khi cất tiếng hát ru đều làm cho lòng người rưng rưng:

…

Sữa mẹ trắng trong Con ơi hãy uống Rồi mai khôn lớn Con ơi hãy nghĩ Những điều trắng trong

(Trắng trong) Dòng sông không bao giờ ngừng chảy cũng như tình cảm của mẹ dành cho con là vô tận vô cùng Ở đó không chỉ có niềm yêu thương, hạnh phúc vô bờ, tự hào mà còn có cả những lời dặn dò, nhắc nhở, những khát vọng làm người được gửi gắm lời ru trên vành nôi con Một thế giới trữ tình không chỉ đằm thắm mà còn thấm đượm ý nghĩa giáo dục, nâng niu đưa con người đến cõi tốt đep Mọi thứ chỉ

có thể khởi nguồn từ tình yêu thương con vô bờ bến Dù có đi đâu xa, người mẹ vẫn có một tình yêu ở nhà làm chỗ dựa tinh thần:

Sớm nay lên đồi trực chiến Hoa chắt chiu nở trắng lưng đồi Con gọi hoa chắt chiu là hoa của mẹ Bởi tên hoa như đời mẹ, mẹ ơi!

Hay ta bắt gặp chỉ riêng Bông súng trắng mới đích thực là hoa của mẹ:

Chợt như gặp nỗi vui mừng Một bông súng trắng ngập ngừng hiện ra

Hồ xanh thẳm, gió bao la Chỉ bông súng nhỏ thiết tha chuyện trò

Bằng sức mạnh của một tâm hồn “xanh biếc” cộng với chất giọng ngọt ngào cung trầm cung bổng đã viết rất thơ những cảm thức ngọt ngào, đắm say nhưng cũng không kém cái thanh tao, trong trẻo Cái trong trẻo ngẫu nhiên đến lạ, ở sự biểu hiện chuỗi cảm xúc mà không cần cầu kì hay mỹ ý

Ý thức về sự tinh khiết, trinh trong ở vẻ đẹp của người thiếu nữ đã tỏa sáng vượt lên trên tất cả mọi sợ hãi bom đạn chết chóc Bọm đan quân thù cũng không làm thiếu nữ nao núng mà chỉ e làm lỡ mất nét duyên trên mái tóc:

Đạn bom thù chẳng sợ đâu Chỉ sương em ướt mái đầu lá chanh

Nghe đâu đó nhà thơ vẫn còn thắm cái tươi rói của hồn đầy hoa cúc dại của

một thời ngây ngô ăm ắp gọi về… Thiếu đi điều ấy không thể làm thành sắc giọng

dễ thương, hồn nhiên, chan hòa với cuộc sống này:

Có buổi sáng hồn như bông tỉ muội

Ta lại lùng tìm lại ta xưa Cánh chuồn đỏ chao một vòng thơ dại Chú ếch vàng ngơ ngác giậu thưa

Những khổ thơ xinh xắn gói ghém sự trong trẻo ở khoảnh khắc Ùa vào

trong “vũ điệu đất trời” với cánh chuồn, ếch vàng ngơ ngác… là một chất giọng

nhỏ nhẻ dễ thương như nói như cười Dưới ngòi bút của Mỹ Dạ, lòng tuổi thơ cứ ríu rít gọi Không bao giờ là hối hả, cuống quýt mà khoan thai, vô tư lự Chỉ khi về với tiếng gọi tuổi thơ, Lâm Thị Mỹ Dạ mới thả trôi hết những nao núng thường

nhật và được “viết cổ tích” cho tuổi mình trong một cung âm trong trẻo

2.2 Giọng trải nghiệm, day trở

2.2.1 Xâu kết nỗi buồn riêng để một quỳnh một ta

Thơ và những giọt buồn từ lâu đã chồng chất trong thế giới thơ của Lâm Thị

Mỹ Dạ Kể ra khi buồn nhất thì tâm trạng con người mới đong đầy cảm hứng sáng

tạo cho thi sĩ Dường như “miền quê thơ” chị thả trôi những nỗi buồn “Thơ được

cấy trồng trên nỗi dằng dặc có từ kiếp nào” [15, tr.484]

Ở những khúc dạo đầu của đời thơ, nỗi buồn làm thứ trang sức tôn vẻ yêu

kiều của nữ giới Nỗi buồn trong veo trong Khoảng thời gian xanh biếc, nỗi buồn chiêm nghiệm trong Hái tuổi em đầy tay Dần dà, nỗi buồn đậm đặc thân phận người trong Đề tặng một giấc mơ và Hồn đầy hoa cúc dại Nỗi buồn thiếu phụ

trong thơ Mỹ Dạ qua thời gian càng sâu nhói Độ kết tinh của dồn nén như “càng lắc càng đầy”

Người phụ nữ hiện lên trong thơ tình Lâm Thị Mỹ Dạ đẹp một màu buồn

Đó là nỗi buồn xâu kết từ chính “thân phận tơ trời” đầy truân chuyên Xuất phát từ tâm trạng cô đơn, nỗi buồn không có người “gỡ rối tơ vò”, giăng mắc vào không gian và trái tim đa cảm của kẻ đa mang Đầu tiên đó là chất chứa “nỗi buồn không

tên”: Em không còn là em – Ai đánh mất em – Hay chính em đánh mất Để một phút quạnh quẽ, độc khúc của tiếng lòng mới chất chứa, dâng trào đến tuyệt vọng:

Em chết trong nỗi buồn Chết như từng giọt sương Rơi không thành tiếng

(Tặng nỗi buồn riêng)

Thực chất, đó cũng vẫn là nỗi cô đơn không có sự chia sẻ, là những phút lạc bước nhau, hay những cái chết của những giọt sương, rơi không thành tiếng Và đó

cũng là bi kịch chung cho kiếp người, cõi người Chỉ mình người phụ nữ mới thấu

Và rồi cơn đau như ám ảnh, thành câu hỏi lớn của người phụ nữ:

Làm sao anh đủ sâu Cho em soi hết bóng Làm sao anh đủ rộng Che mát cho đời em

(Nhỏ bé tựa búp bê)

Thực sự bất hạnh nếu không có một người lý tưởng để đồng cảm, thấu hiểu

và sẻ chia Và để anh thành rộng cao, thành sâu sắc, thì em phải nhỏ bé lại, nhỏ bé tựa búp bê, để có thể được anh che chở Người phụ nữa ấy dốc hết tâm trạng tủi

hờn để căn dặn con gái hay cũng tự vấn:

Tự mình phải hiểu mình thôi Làm thân con gái một đời Buồn lo lặn vào trong mắt

Nụ cười cứ nở trên môi

(Một thời con gái) Đối diện với bản thể, miền cô đơn trực cảm trỗi dậy, da diết đến độ: Nỗi cô

đơn không thu nổi vào tranh Nỗi buồn ấy chất ngất điệp trùng… để đêm ngày

người phụ nữ tìm đến thơ để thỏa ao ước, khát khao mình là “chiếc thuyền khơi” để lao ra biển lớn:

Trên bãi úp mình đợi con nước Ước chi ta như ngươi

Nỗi khát ra khơi còn có được!

(Trước Nha Trang) Hay:

Xin cho một khắc Được hóa làm quỳnh

Nở cùng đơn độc

Để đời có đôi

(Một quỳnh một ta) Vui buồn nào cũng thấm thía nỗi cô đơn cũng có nghĩa là nỗi cô đơn ấy đã phủ tràn cuộc sống Đây nữa, những câu thơ chùng giọng, cô độc trĩu nặng số từ

một của tác giả: Thôi xin từ tạ một người/ Đã ca hát, đã khóc cười cùng ta/ Thôi xin

từ tạ một đời/ Đã cay đắng, đã ngọt bùi, đã chia (Tạ từ); Một người yêu không có thật trong đời (Người tình hư ảo); Mịt mù trong khoảng bể dâu/ Tuổi người một

chấm biết đâu kiếm tìm (Tuổi anh); Sau xuân/ Một bông đào nở/ Cánh thắm tươi/

Sự đơn độc thắm tươi (Sau xuân); Ta một mình chạm ly với biển (Với biển)

Sự cô đơn trở đi trở lại, chồng chất nhiều thêm trong tâm hồn người thiếu phụ Trước hoàn cảnh gia đình không giải tỏa được, bạn bè không giải tỏa được, lẻ loi trống vắng đến tận cùng, hoang mang mà giọng như nức nở:

Dầu sao nỗi buồn vẫn là câu hỏi đã lớn chiếm trọn tâm thức người có nhiều tâm sự Đó là nỗi buồn của cánh đồng nghệ thuật qua bao mùa gieo vãi, nhưng

niềm vui không đi cùng năm tháng để rồi nhà thơ tự Giật mình – Hoang vắng – Bởi tôi đã gieo cằn kiệt đến không ngờ Mà trông bất giác người bỗng nhận ra – mình

cô độc, lẻ loi với một nỗi: Bây giờ ta như vỏ ốc – Trống rỗng hết bao chiều quên nhớ Và từ trong sâu thẳm tâm hồn vẫn le lói một nhu cầu được đập vỡ mình để đầy

ắp Đó phải chăng là sự đam mê khôn xiết để chiến thắng những hệ lụy phiền muộn

từ kiếp người trước nỗi buồn biếc xanh sau khi tự xóa mình đi Từng vết – Từng mảng Đó là trạng thái đa phân của những giai điệu nước mắt và nụ cười qua bao tự thú, dày vò: Còn ai hiểu ta bằng ta – Còn ai yêu ta bằng ta – Còn ai ghét ta bằng ta – Còn ai thương ta bằng ta

Đôi lúc chị cũng muốn dứt bỏ nỗi buồn bằng cách này hay cách khác nhưng

hồn chỉ là phút chốc bắt gặp trong tích tắc: Ướp làn hương ở trong nhà/ Để cô đơn chẳng còn là cô đơn (Đi qua một làn hương); hay một chút ước khát một chân trời Ước gì cầm được cô đơn – Ném thia lia để hóa buồn thành vui Nhưng những

phương thức trị liệu cho tâm hồn chỉ là giải pháp tạm thời Bởi cõi tạm mới là nơi

để người đàn bà cảm thấy được bao dung, che chắn

2.2.2 Ưu tư trong cõi riêng nhập thế

Nhiều khi muốn mình như chiếc bóng Tan trong màu đêm

Để không ai nhận ra Mình có mặt trong đời

Mỹ Dạ đã “tự trào” với lòng mình như thế! Cuộc sống nhiều vướng vít, con

người buộc phải đối mặt với nhiều chông gai, thử thách, khổ đau, bệnh tật Nói

như cách của Mỹ Dạ: Bây giờ thì tôi hiểu - Lòng người hơn Bayon - Bốn mặt còn chưa đủ - Biến hoá còn nhiều hơn (Ngước nhìn trời cao) Những lúc như vậy,

người đàn bà buộc phải ngưng đọng lại trước thời gian chảy trôi để ngoái nhìn, suy

ngẫm: phải chăng lòng người đang đổi ngôi? Và vô ưu neo thả cõi vô cùng Giọng điệu có khi ưu tư, sầu miên để chất chứa hết thảy những biến suy từ cuộc đời:

Con chim trong mơ giọng hót nơi nào

(Đề tặng một giấc mơ)

Hay giọng trái khoáy khi một mình chạm cốc với biển:

Thôi cần chi, ta ném vào đáy thẳm Chén đời ta

Xoáy lòng biển một vết thương

(Với biển)

Đó là sự nhức nhối, khảm vào lòng đến đau thắt tột cùng Đó là một cách về

“với biển” mà chỉ Mỹ Dạ có; nửa hồn hậu, nửa quay cuồng, nửa muốn chia sẻ mà

nửa tuyệt vọng Hơn bất cứ nghệ thuật nào, thơ mở cõi lòng ra những cánh cửa bất ngờ vào mê cung của tâm hồn Khi mà tất cả không còn được cứu rỗi, những cánh cửa mà nhiều khi chìa khóa đã bị mất:

Nếu biển đau mong chi người chia sẻ Vết thương kia xin trả lại ta nào Sóng trắng xóa vỗ vào bờ nhè nhẹ:

Từ tâm thế cảm xúc trên, âm giọng Lâm Thị Mỹ Dạ “nổi mưa nổi gió” để

làm mới cõi thơ của riêng chị Một cõi thơ khác lạ với chính cả không gian thơ

trước đó Thực ra trong thế giới thơ riêng ấy, tác giả chỉ muốn khám phá và thổ lộ

chính bản thân cái tôi của mình như một đối tượng khách thể:

Có lẽ đây là một sự phân thân cần thiết chăng? Sự phân thân bao giờ cũng

nhằm tìm đến một sự siêu thoát trong tâm hồn mà để làm được điều đó người ta phải trải qua những đớn đau của bản thân mà chỉ có Mỹ Dạ mới thấu Thấu hiểu để người thơ nhận ra rằng:

Thưa rằng tôi vẫn là tôi Trăm năm trọn nghĩa thương đời trước sau Hồn như cát trắng nên màu

Qua bao nước mắt khổ đau vẫn là…

Một màu trời đất sinh ra Thanh thản trắng – trắng như là vô ưu…

(Thưa rằng) Cái màu sắc tinh khôi “trắng như vô ưu” – vô lo vô phiền ấy lại là cái sắc

giọng gắn với cõi thiền của nữ sĩ – sắc sắc không không Qua bao giông bão, qua