2.2. Giọng trải nghiệm, day trở
2.2.3. Xót đau trước “cuộc đời lặn sâu vào đáy”
Có một cuộc “lột xác”, tái tạo trên “đường cày nghệ thuật”. Cuộc đời cày lên trái tim để thành thơ. Đau khổ cũng có thể là “bà đỡ” của sáng tạo. Cuộc đời lấm lem bụi trần của tuổi thơ là ngọn nguồn, là mạch sống vô tận để tiếp sức cho thơ.
Trái tim mang dáng lưỡi cày ấy âm thầm chứa bao trăn trở, suy tư, bao yêu thương cháy bỏng, hồi hộp đập nhịp cùng thời gian, rộng mở ôm trùm cả không gian.
Giọng thơ đa cảm rung lên những đường cày tinh tế. Tuổi thơ Lâm Thị Mỹ Dạ sống trong mặc cảm số phận, thiếu vắng người cha. Cha “đi miền Nam” đã nằm phẳng trong dòng lý lịch của quan niệm một thời, để cô bé thông minh đa cảm không thể bước chân vào trường Đại học vì mặc cảm. Mỹ Dạ thui thủi sống với mẹ
và mang nỗi buồn đau kia đặt vào trang thơ cùng với những thanh âm nức nở, thổn thức:
Mẹ sinh em ngày này Mưa dột dầm mái tóc Gió tê buốt hai tay
Mẹ không có cửa nhà
Em – đứa trẻ vắng cha Như mầm cây trên đá Biết khi nào nở hoa
(Hái tuổi em đầy tay)
Nhịp đầu tiên của trái tim non nớt lại là nhịp bối rối, tổn thương không gì bù đắp nổi trong tâm hồn. Giọng thơ Lâm Thị Mỹ Dạ âm thầm nhói buốt mang nỗi đau của đứa trẻ vắng cha, thiếu chỗ dựa như mảnh đất thiếu đi sự chăm bẵm nên màu mỡ tươi tốt. Chị cảm nhận sự thiếu vắng cha là một tổn thất lớn trong tâm hồn đứa trẻ. Tâm hồn ấy nếu không được bù đắp sẽ bị đời thường làm cỗi cằn, xơ cứng, quắt queo… như mầm cây trên đá… biết khi nào nở hoa. Chủ thể trữ tình đã đem nỗi buồn đau dệt vào trang thơ với những dòng da diết như khảm vào không thể nhạt nhòa:
Tôi buồn như dòng sông đen
Những khúc quành lấp đầy bóng tối Tuổi thơ tôi như ráng chiều đỏ lựng Hắt máu xuống dòng sông đen
Những âm sắc đớn đau và mặc cảm, tủi phận của đứa trẻ đã đè bóng lên ngây thơ, hồn nhiên, hạnh phúc. Thơ đi ra từ khúc quành lấp đầy bóng tối, từ dòng sông đen đầy ráng chiều đỏ lựng ấy của chị. Thơ ca chìa đôi tay cứu rỗi đầy nhân hậu đưa chị đi qua giông bão của cuộc đời. Dẫu vậy thì những mặn chát, chua cay của khúc quành dòng sông đen buồn tủi tuổi thơ cứ vướng hoài vướng mãi trên cái u hoài của giọng điệu:
Tôi đã trải bao vui buồn, sướng khổ Trước cuộc đời vất vả, gian lao Năm tháng dày thêm xa dần tuổi nhỏ Giai điệu xưa chẳng quên được đâu nào
(Khoảng thời gian xanh biếc)
Như vết cắt thời gian không thể nào xóa nhòa trong tâm trí, nỗi đau âm ỉ cháy như những vết thương chưa lành. Đó như nỗi ấm ức uất nghẹn của chị vì quan niệm một thời về gia cảnh. Trong giọng thơ có lẫn nỗi buồn thương, tủi hờn nhoi nhói ở trong đáy lòng.
Vòng vây những cám dỗ hiện tại và song hành với những rạn nứt trong tổ ấm hiển hiện tâm trạng chênh chao hụt hẫng giữa cô đơn lẻ loi. Giọng thơ vui tươi trong sáng của thời con gái đã nhường chỗ cho những âm buồn thời thiếu phụ. Nhà thơ không hề giấu giếm điều đó. Đây là day dứt, cũng là tự thú của người thiếu phụ tài sắc mà đa cảm đa đoan: tự trách móc mình sao thân phận bẽ bàng:
Trách chi em, trách chi đời đen bạc Khi chính mình lắm lúc tự vùi chôn...
(Nụ tầm xuân đã khác)
Bi kịch tình yêu hiển hiện ngay trong đời thường, mỗi ngày sống là một ngày chết, cái chết lặng lẽ, âm thầm buồn bã. Không thể khác được Từ lâu rồi. Em không còn là của anh. Em vùi chôn tuổi trẻ của mình. Trên tháng ngày khô cứng. Phải chăng thời thiếu phụ, giọng thơ chị man mác buồn, chở những nỗi niềm giăng mắc để chính mình tự vùi chôn phận mình.
Với một tâm hồn nữ, khổ đau có thể tăng gấp bội khi người ta ý thức mình phải đơn thân đối mặt với ngang trái. Thơ Lâm Thị Mỹ Dạ dù cố nuốt nỗi đau vào trong, nhưng âm điệu vẫn có chút hờn tủi lẫn tràn trào lời trách móc:
Trên đôi vai bình yên
Mà bão giông nghiêng ngửa!
Em chênh vênh đối mặt với chính mình Nào ai biết, đến anh cùng chẳng biết Em quằn mình như rễ giữa đất im
(Cho anh tựa vào em)
Người phụ nữ phải cầm lòng, nén chặt nỗi đau dưới tận đất sâu. Với tiếng dội từ cuộc đời khiến chị phải “gập lưng lặng lẽ giữa đời thường”. Âm thanh đau đớn của trái tim luồn trong từng tế bào khiến chị phải quằn mình để mà sống. Sống để mà nếm nỗi đau. Sự sống đôi khi phải trải qua chiêm nghiệm và suy ngẫm mới thấm thía được tận cùng cảm giác.
Trong thơ Lâm Thị Mỹ Dạ, với những tháng ngày chật hẹp, gánh nặng trần gian, với cõi đời phiền nhiễu là sợi vương mong manh có sức gợi trong tâm hồn.
Những lo toan vất vả không làm thui chột nguồn thơ mà còn phát hiện ra một vẻ đẹp khác của người thơ: nghị lực, lòng kiêu hãnh, sự vững chãi trong tâm hồn cũng như sự tự tin vào giá trị bản thân mình.