2.2. Giọng trải nghiệm, day trở
2.2.1. Xâu kết nỗi buồn riêng để một quỳnh một ta
Thơ và những giọt buồn từ lâu đã chồng chất trong thế giới thơ của Lâm Thị Mỹ Dạ. Kể ra khi buồn nhất thì tâm trạng con người mới đong đầy cảm hứng sáng tạo cho thi sĩ. Dường như “miền quê thơ” chị thả trôi những nỗi buồn. “Thơ được cấy trồng trên nỗi dằng dặc có từ kiếp nào” [15, tr.484].
Ở những khúc dạo đầu của đời thơ, nỗi buồn làm thứ trang sức tôn vẻ yêu kiều của nữ giới. Nỗi buồn trong veo trong Khoảng thời gian xanh biếc, nỗi buồn chiêm nghiệm trong Hái tuổi em đầy tay. Dần dà, nỗi buồn đậm đặc thân phận người trong Đề tặng một giấc mơ và Hồn đầy hoa cúc dại. Nỗi buồn thiếu phụ trong thơ Mỹ Dạ qua thời gian càng sâu nhói. Độ kết tinh của dồn nén như “càng lắc càng đầy”.
Người phụ nữ hiện lên trong thơ tình Lâm Thị Mỹ Dạ đẹp một màu buồn.
Đó là nỗi buồn xâu kết từ chính “thân phận tơ trời” đầy truân chuyên. Xuất phát từ tâm trạng cô đơn, nỗi buồn không có người “gỡ rối tơ vò”, giăng mắc vào không gian và trái tim đa cảm của kẻ đa mang. Đầu tiên đó là chất chứa “nỗi buồn không tên”: Em không còn là em – Ai đánh mất em – Hay chính em đánh mất. Để một phút quạnh quẽ, độc khúc của tiếng lòng mới chất chứa, dâng trào đến tuyệt vọng:
Em chết trong nỗi buồn Chết như từng giọt sương Rơi không thành tiếng
(Tặng nỗi buồn riêng)
Thực chất, đó cũng vẫn là nỗi cô đơn không có sự chia sẻ, là những phút lạc bước nhau, hay những cái chết của những giọt sương, rơi không thành tiếng. Và đó cũng là bi kịch chung cho kiếp người, cõi người. Chỉ mình người phụ nữ mới thấu.
Và rồi cơn đau như ám ảnh, thành câu hỏi lớn của người phụ nữ:
Làm sao anh đủ sâu Cho em soi hết bóng Làm sao anh đủ rộng Che mát cho đời em
(Nhỏ bé tựa búp bê)
Thực sự bất hạnh nếu không có một người lý tưởng để đồng cảm, thấu hiểu và sẻ chia. Và để anh thành rộng cao, thành sâu sắc, thì em phải nhỏ bé lại, nhỏ bé tựa búp bê, để có thể được anh che chở. Người phụ nữa ấy dốc hết tâm trạng tủi hờn để căn dặn con gái hay cũng tự vấn:
Tự mình phải hiểu mình thôi Làm thân con gái một đời Buồn lo lặn vào trong mắt Nụ cười cứ nở trên môi
(Một thời con gái)
Đối diện với bản thể, miền cô đơn trực cảm trỗi dậy, da diết đến độ: Nỗi cô đơn không thu nổi vào tranh. Nỗi buồn ấy chất ngất điệp trùng… để đêm ngày người phụ nữ tìm đến thơ để thỏa ao ước, khát khao mình là “chiếc thuyền khơi” để lao ra biển lớn:
Hỡi chiếc thuyền khơi
Trên bãi úp mình đợi con nước Ước chi ta như ngươi
Nỗi khát ra khơi còn có được!
(Trước Nha Trang) Hay:
Xin cho một khắc Được hóa làm quỳnh Nở cùng đơn độc Để đời có đôi
(Một quỳnh một ta)
Vui buồn nào cũng thấm thía nỗi cô đơn cũng có nghĩa là nỗi cô đơn ấy đã phủ tràn cuộc sống. Đây nữa, những câu thơ chùng giọng, cô độc trĩu nặng số từ một của tác giả: Thôi xin từ tạ một người/ Đã ca hát, đã khóc cười cùng ta/ Thôi xin từ tạ một đời/ Đã cay đắng, đã ngọt bùi, đã chia (Tạ từ); Một người yêu không có thật trong đời (Người tình hư ảo); Mịt mù trong khoảng bể dâu/ Tuổi người một
chấm biết đâu kiếm tìm (Tuổi anh); Sau xuân/ Một bông đào nở/ Cánh thắm tươi/
Sự đơn độc thắm tươi...(Sau xuân); Ta một mình chạm ly với biển (Với biển)...
Sự cô đơn trở đi trở lại, chồng chất nhiều thêm trong tâm hồn người thiếu phụ. Trước hoàn cảnh gia đình không giải tỏa được, bạn bè không giải tỏa được, lẻ loi trống vắng đến tận cùng, hoang mang mà giọng như nức nở:
Em sinh ra để làm ra, để chứng kiến và để chứa đựng Nỗi buồn, tình thương và hạnh phúc
Không gian không sâu thẳm bằng em Biển khơi không dữ dội bằng em Mặt trời không nóng bức bằng em
(Nói với trái tim)
Dầu sao nỗi buồn vẫn là câu hỏi đã lớn chiếm trọn tâm thức người có nhiều tâm sự. Đó là nỗi buồn của cánh đồng nghệ thuật qua bao mùa gieo vãi, nhưng niềm vui không đi cùng năm tháng để rồi nhà thơ tự Giật mình – Hoang vắng – Bởi tôi đã gieo cằn kiệt đến không ngờ. Mà trông bất giác người bỗng nhận ra – mình cô độc, lẻ loi với một nỗi: Bây giờ ta như vỏ ốc – Trống rỗng hết bao chiều quên nhớ. Và từ trong sâu thẳm tâm hồn vẫn le lói một nhu cầu được đập vỡ mình để đầy ắp. Đó phải chăng là sự đam mê khôn xiết để chiến thắng những hệ lụy phiền muộn từ kiếp người trước nỗi buồn biếc xanh sau khi tự xóa mình đi Từng vết – Từng mảng. Đó là trạng thái đa phân của những giai điệu nước mắt và nụ cười qua bao tự thú, dày vò: Còn ai hiểu ta bằng ta – Còn ai yêu ta bằng ta – Còn ai ghét ta bằng ta – Còn ai thương ta bằng ta.
Đôi lúc chị cũng muốn dứt bỏ nỗi buồn bằng cách này hay cách khác nhưng hồn chỉ là phút chốc bắt gặp trong tích tắc: Ướp làn hương ở trong nhà/ Để cô đơn chẳng còn là cô đơn (Đi qua một làn hương); hay một chút ước khát một chân trời Ước gì cầm được cô đơn – Ném thia lia để hóa buồn thành vui. Nhưng những phương thức trị liệu cho tâm hồn chỉ là giải pháp tạm thời. Bởi cõi tạm mới là nơi để người đàn bà cảm thấy được bao dung, che chắn.