Chiến tranh trong cao lương đỏ của mạc ngôn

Vì vậy, tác phẩm của Mạc Ngôn thu hút được nhiều tầng lớp độc giả trong cũng như ngoài nước: “Mạc Ngôn được coi là một trong những tiểu thuyết gia lớn nhất của văn học Trung Quốc và đượ

1

ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

và xuất sắc của nền văn học Trung Quốc đương đại Khác với các nhà văn đương thời, Mạc Ngôn không bao giờ lặp lại chính mình Mỗi tác phẩm của Mạc Ngôn đều rất độc đáo và mới lạ, nó kế thừa sâu sắc tư tưởng truyền thống và kết hợp với hiện đại Vì vậy, tác phẩm của Mạc Ngôn thu hút được nhiều tầng lớp độc

giả trong cũng như ngoài nước: “Mạc Ngôn được coi là một trong những tiểu

thuyết gia lớn nhất của văn học Trung Quốc và được hiệp hội nhà văn Châu Á bình chọn là một trong những nhà văn có triển vọng nhất thế kỷ XXI Sáng tác của ông là sự kết hợp giữa thủ pháp của chủ nghĩa hiện đại và bút pháp truyền thống, giữa cái huyền ảo và cái hiện thực làm thay đổi diện mạo nền văn học đương đại Trung Quốc” [17, tr.590]

Chiến tranh, kháng chiến chống Nhật cứu nước là một trong những đề tài quan trọng trong các sáng tác của Mạc Ngôn Ở mỗi tác phẩm của Mạc Ngôn có

một cách nhìn nhận và thể hiện riêng về cuộc chiến tranh Thông qua Báu vật

của đời, Mạc Ngôn đã tái hiện lại giai đoạn lịch sử Trung Quốc từ khi Nhật xâm

chiếm Trung Quốc đến năm 1995 Những biến cố lịch sử được nhìn nhận thông

3

qua những thay đổi của gia đình Thượng Quan - theo phương thức truyền kỳ hóa

kết hợp với hiện thực Trong khi đó Cao lương đỏ lại dẫn người đọc đến cách

nhìn mới về lịch sử, về chiến tranh - từ góc độ cái tôi cá nhân, đi ngược với lịch

sử chính thống Cái tôi ở đây đã kể lại lịch sử: bối cảnh lịch sử Trung Quốc những năm 1920 và 1930, tại miền quê Cao Mật ở miền Nam Trung Hoa thông

qua nhân vật bà tôi, ông tôi, bố tôi “Cao lương đỏ rũ bỏ quy phạm chính sử,

vượt qua những quan điểm đảng phái, chính trị, giai cấp để trở về với chủ nghĩa dân tộc dân gian truyền thống” [17, tr.61]

Qua cách kể lại lịch sử sáng tạo và khách quan, chiến tranh đã được nhìn nhận theo một hướng hoàn toàn mới mẻ và thú vị Mạc Ngôn đã giúp người đọc

thấy được hiện thực lịch sử, những khuất lấp lịch sử Qua đó, chúng ta nhận thấy

tài năng, sức sáng tạo nghệ thuật của Mạc Ngôn

Với những lí do trên, chúng tôi quyết định chọn đề tài: Chiến tranh trong

Cao lương đỏ của Mạc Ngôn làm đề tài khóa luận tốt nghiệp

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Nghiên cứu về tiểu thuyết tân lịch sử

Khi chủ nghĩa hậu hiện đại được du nhập vào Trung Quốc, nó có sự ảnh hưởng lớn đến tư duy sáng tác của các nhà văn Hầu hết các tác phẩm thời kỳ đương đại đều mang đậm dấu ấn của chủ nghĩa hậu hiện đại Các nhà văn đương đại Trung Quốc đã tiếp thu và bị ảnh hưởng bởi khái niệm của chủ nghĩa hậu

hiện đại Hiện nay trào lưu viết tiểu thuyết theo phương thức cố sự tân biên đang

nở rộ trên văn đàn Nó đạt được những thành công rực rỡ Hiện tượng viết truyện

lịch sử gắn liền với khái niệm liên văn bản

Trong công trình nghiên cứu Văn học hậu hiện đại thế giới đã dịch bài

viết của I.P Ilin Tác giả đã đưa ra một số khái niệm và thuật ngữ về chủ nghĩa

hậu hiện đại Trong đó có khái niệm liên văn bản Tác giả đã đưa ra nhận xét:

“Luận điểm cho rằng lịch sử và xã hội là những thứ có thể đọc được như văn

bản, đã dẫn đến việc coi văn hóa của nhân loại như một thứ liên văn bản, mà đến

Trong công trình nghiên cứu Chủ nghĩa hậu hiện đại và tiểu thuyết đương

đại Trung Quốc, tác giả Lê Huy Tiêu đã đề cập đến tiểu thuyết tân lịch sử Tác

giả của công trình đã nhận định rằng: “Tiểu thuyết của các nhà tiên phong Trung

Quốc giống với tiểu thuyết tân lịch sử ở Phương Tây [37, tr.61] Nhìn lại những

tiểu thuyết tiên phong của văn học đương đại Trung Quốc, chúng ta nhận thấy hầu hết các tác phẩm đó đều lấy đề tài lịch sử làm cơ sở Tuy nhiên, những tác phẩm đó không phải là những tiểu thuyết kể lại lịch sử đã qua, mà các nhà văn chỉ dùng nó như chất liệu để hư cấu và biến nó thành một sản phẩm sáng tạo:

“Các nhà văn tiên phong và tân tả thực Trung Quốc lại hoài nghi tính chân thực

và tính hợp lý của lịch sử, họ nhấn mạnh việc khôi phục lại tính hư cấu của văn học và mong lấy danh nghĩa của văn học để phủ định tính hợp lý của lịch sử” [6, tr.59]

Với công trình nghiên cứu Tiểu thuyết tân lịch sử của Trung Quốc đương

đại, tác giả Lê Huy Tiêu đã khái quát quá trình ra đời của tiểu thuyết tân lịch sử

Tác giả đã đưa ra một số tác phẩm để phân tích, mổ xẻ rồi từ đó đưa ra những đặc điểm của tiểu thuyết tân lịch sử như sau:

Giải thích lịch sử mang đậm màu sắc dân gian, có tính truyền kì, hoang đường

Tiểu thuyết tân lịch sử chú trọng đến những chuyện vụn vặt ở bên ngoài

cuộc sống

Tiểu thuyết tân lịch sử hướng tới những đề tài xưa nay coi là vùng cấm địa Tiểu thuyết tân lịch sử không phục vụ cho giai cấp mà giải thích một cách khách quan Tiểu thuyết tân lịch sử hướng tới việc lý giải nguồn gốc lịch sử

5

Từ đó, tác giả đã đi đến khái niệm về tiểu thuyết tân lịch sử: “Tiểu thuyết

tân lịch sử Trung Quốc không tuyệt đối trung thành với lịch sử mà coi lịch sử chỉ

là chiếc áo khoác bên ngoài, còn tất cả sự kiện, nhân vật đều có thể hư cấu…” [37, tr.135]

Tiểu thuyết tân lịch sử hay còn gọi là tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết lịch

sử mới là một khái niệm mới, nó gắn liền với chủ nghĩa hậu hiện đại Tiểu thuyết

tân lịch sử còn là tên gọi của một tư trào văn học Trung Quốc, đó là mảnh đất

hứa của các nhà lý luận, nghiên cứu, phương pháp sáng tạo của các nhà văn Tuy nhiên do giới hạn về mặt thời gian và ngoại ngữ chúng tôi chỉ giới thiệu một số công trình tiêu biểu, từ đó nắm bắt những lý luận chính về khái niệm và đặc

điểm của tiểu thuyết tân lịch sử để phục vụ cho bài khóa luận

2.2 Nghiên cứu về Mạc Ngôn và “Cao lương đỏ”

Tác phẩm Cao lương đỏ mở đầu cho danh tiếng của Mạc ngôn Cao lương

đỏ đã phản ánh cuộc chiến chống quân xâm lược Nhật đầu thế kỉ XX Cao lương

đỏ mở đường cho phương pháp sáng tác mới của nhà văn Mạc Ngôn nói riêng và

các nhà văn Trung Quốc nói chung Tuy nhiên số lượng nghiên cứu về Cao

lương đỏ còn hạn chế

Trong cuốn Mạc Ngôn và những lời tự bạch, Nxb Văn học (Nguyễn Thị

Thại dịch), Lâm Kiến Phát và Vương Nghiêm đã tập hợp những bài nói chuyện chính của Mạc Ngôn tại diễn đàn các nhà văn Trong đó có ba bài đáng chú ý

hơn cả và liên quan đến khóa luận Cụ thể bài số một là: Vì sao tôi lại viết Gia

tộc Cao lương đỏ [26, tr.46] ; bài hai là: Ba cuốn sách xuất bản ở Mỹ của tôi [26,

tr.110] ; cuốn thứ ba là: Đi tìm quê hương của Cao lương đỏ [26, tr.243] Mạc

Ngôn đã đưa ra những lời tự bạch về số phận tác phẩm Cao lương đỏ và bối

cảnh nơi ông chọn để thể hiện trong tác phẩm của mình vùng quê Đông Bắc Cao Mật

Trong bài viết Năm mươi năm văn học của nước Trung Quốc mới, tác giả

Trương Quýnh đã nhận xét, đánh giá về những đổi mới của văn học Trung Quốc

6

Tác giả của bài viết này đưa ra nhận xét về xu hướng văn học Trung Quốc đương đại, đó là chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại cùng một số tác giả tiêu biểu Tác giả đề cập đến “Tiểu thuyết tiên phong” [24, tr.32] Xuất hiện tiểu thuyết tiên phong chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện đại Như tác phẩm của Mạc Ngôn, Mã Nguyên, Tô Đồng, Dư Hoa…” [24, tr.36]

Lê Huy Tiêu (dịch, 2006), Cao lương đỏ, nhà xuất bản Lao động Tác giả

Lê Huy Tiêu đã nhận định: “Cao lương đỏ được giải thưởng văn học Mao Thuẫn

1985 - 1986 Tiểu thuyết này đã được đạo diễn điện ảnh tài danh Trương Nghệ Mưu đưa lên màn ảnh và được giải "Con gấu vàng" ở liên hoan phim Tây Béc -1in và "Quả pha lê vàng” tại liên hoan phim Các - lô - vi Vary Văn học nghệ thuật Trung Quốc những năm gần đây đang thăng hoa và được thế giới biết đến

Cao lương đỏ là một trong những viên gạch xây lên lâu đài nghệ thuật đó” [35,

tr.7]

Trong bài viết Thế giới nghệ thuật trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn, Lê

Huy Tiêu đã đề cập đến nghệ thuật trần thuật và cho rằng tiểu thuyết của Mạc Ngôn là tiểu thuyết cảm giác mới: “Tiểu thuyết cảm giác mới đối lập với tiểu thuyết hiện thực truyền thống, nó không đơn thuần là miêu tả hiện thực bề ngoài,

mà nhấn mạnh cảm thụ trực giác, đưa cảm giác trực quan vào trong khách thể đang sáng tạo ra một hiện thực mới mẻ” [37, tr.198] Tác giả cho rằng Mạc Ngôn

đã sử dụng bút phát tả thực kết hợp với bút pháp tượng trưng, biến hình, kì ảo:

“Lạ hóa là hình thức tự sự trữ tình độc đáo, mục đích là tạo nên cảm giác mới lạ đối với những sự vật bình thường trong cuộc sống hàng ngày” [37, tr.208]

Trên báo Văn nghệ, số 5 tháng 12 năm 2003, có đăng bài viết “Tiểu thuyết Mạc Ngôn với độc giả Việt Nam” của Hồ Sĩ Hiệp Bài viết tổng kết những bước

đường sáng tạo tiểu thuyết của Mạc Ngôn từ những tiểu thuyết đầu tiên

Nhà văn Nguyễn Khắc Phê đào sâu vào Thủ pháp lạ hoá của Mạc Ngôn

bằng cách nhìn tổng quát toàn bộ những tác phẩm đã được dịch sang tiếng Việt

trong bài viết Tài phù phép của Mạc Ngôn

7

Nguyễn Thị Tịnh Thy có hai bài viết nhận định về Cao lương đỏ là bài

“Kết cấu đa điểm nhìn, đa giọng điệu” trong Cao lương đỏ” của Mạc Ngôn Tác giả đã nhận định: “Điểm nhìn nghệ thuật trong Cao lương đỏ không phải là cái

nhìn đơn nhất, bất biến xuyên suốt tác phẩm mà còn là sự phối hợp của nhiều điểm nhìn đan xen và tương tác lẫn nhau” [ 29, tr.54]

Còn trong bài viết “Kết cấu dán ghép điện ảnh trong Cao lương đỏ của Mạc Ngôn”, Tạp chí Nghiên cứu văn học, tháng 3 - 2007 Tác giả đã đi sâu vào nghiên cứu thủ pháp dán ghép điện ảnh, được thể hiện ở hai phương diện: Không

gian, thời gian và sự kiện, biến cố Tác giả bài viết này đã phân tích và đưa ra

dẫn chứng cho hai luận điểm của mình: “Cao lương đỏ là tác phẩm thuộc dòng

văn học phản tư, nhìn lại chặng đường lịch sử đã qua, nhìn lại cha ông và nhìn

lại chính mình” [30, tr.102]

Trên đây là sơ lược một số công trình nghiên Cao lương đỏ cứu về tiểu thuyết Cao lương đỏ của các nhà nghiên cứu Các công trình nghiên cứu mới đi

sâu vào tìm hiểu tác giả Mạc Ngôn mà chưa có sự quan tâm nhiều đến tác phẩm

Cao lương đỏ Một số công trình nghiên cứu về tiểu thuyết tân lịch sử chỉ dừng

lại ở việc đưa ra khái niệm và một số đặc điểm, mà chưa có hệ quy chiếu vào

một tác phẩm cụ thể Khi nghiên cứu về Cao lương đỏ thì các công trình nghiên

cứu chỉ tập trung vào nghệ thuật hoặc nội dung Chúng tôi chưa đọc thấy công

trình nào đi sâu nghiên cứu phương diện Chiến tranh trong Cao lương đỏ của

Mạc Ngôn, để thấy được những giá trị đáng ghi nhận trong các sáng tác cũng

như những sáng tạo độc đáo về phương diện nghệ thuật của nhà văn Mạc Ngôn

Với tinh thần học tập không ngừng, chúng tôi sẽ kế thừa và tiếp thu có chọn lọc những thành tựu nghiên cứu, những ý kiến bổ ích từ người đi trước để

đi sâu tìm hiểu Chiến tranh trong Cao lương đỏ của Mạc Ngôn một cách cụ thể,

có hệ thống

8

3 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

3.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu đề tài này là điểm nhìn mới về Chiến tranh trong

Cao lương đỏ của Mạc Ngôn qua tác phẩm cùng tên Cao lương đỏ

3.2 Phạm vi nghiên cứu

Với đề tài Chiến tranh trong Cao lương đỏ, chúng tôi muốn làm rõ Cao

lương đỏ của Mạc Ngôn trên hai phương diện là nội dung và nghệ thuật: nội

dung trong khóa luận, chúng tôi hướng tới hiện thực chiến tranh trong Cao lương

đỏ Biểu hiện của hiện thực chiến tranh tập trung ở hình ảnh con người, tình yêu

trong chiến tranh Hình ảnh cây cao lương - biểu hiện cho linh hồn bất khuất của con người vùng quê Cao Mật; về phương diện nghệ thuật chúng tôi tập trung vào nét đặc sắc nhất đó là: đặc điểm về điểm nhìn, kết cấu, giọng điệu và thủ pháp

phóng đại cái chết trong tác phẩm Cao lương đỏ

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện luận văn này, chúng tôi đã kết hợp sử dụng các phương pháp:

- Phương pháp so sánh

- Phương pháp phân tích - tổng hợp

- Phương pháp liệt kê

- Phương pháp đồng đại, lịch đại

Cùng với việc kết hợp các phương pháp là đưa ra các dẫn chứng, lời bình, nhận xét, đánh giá

5 Cấu trúc của khóa luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và phụ lục, phần nội dung gồm ba chương:

Chương 1: Một số vấn đề khái quát về lịch sử văn học Trung Quốc đương đại

Chương 2: Hiện thực chiến tranh trong Cao lương đỏ

Chương 3: Chiến tranh được lạ hóa trong Cao lương đỏ của Mạc Ngôn

9

CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ KHÁI QUÁT VỀ LỊCH SỬ VĂN HỌC

TRUNG QUỐC ĐƯƠNG ĐẠI 1.1 Tình hình văn học Trung Quốc đương đại

Nhắc đến nền văn học Trung Quốc hầu hết chúng ta nhớ đến những vần

thơ hàm xúc, ý tại ngôn ngoại trong Kinh Thi, Đường Thi Những bộ tiểu thuyết nổi tiếng Minh - Thanh: Tam Quốc Diễn Nghĩa, Thủy Hử, Tây Du Ký, Hồng Lâu

Mộng Có thể nói nền văn học cổ điển Trung Quốc, đến thời cận đại là thời kỳ

huy hoàng và đạt được nhiều thành công rực rỡ Sang thời hiện đại, dòng chảy

ấy dường như có phát triển nhưng chưa đạt được thành tựu đáng kể Ngoài cây bút nổi tiếng như Lỗ Tấn thì hầu như các sáng tác của những nhà văn khác chưa thực sự có dấu ấn, nên so với các nền văn học Nga, Pháp, Anh thì nền văn học Trung Quốc hiện đại chưa thực sự nổi bật Bước sang thời kỳ đương đại, nền văn học Trung Quốc đã có những cách tân, đổi mới cả về phương thức, cách thức và

tư duy sáng tác Một số nhà văn đã đạt đến đỉnh cao nghệ thuật sáng tác: “Phong cách riêng của nhà văn cũng thể hiện mặt nào đó của nền văn học đang đến độ chín Dạo qua vườn tiểu thuyết thời kỳ này, ta thấy phong cách hào sảng, sục sôi của Trương Tử Long, Đặng Hữu Mai; phong cách humour của Vương Mông tồn tại bên cạnh phong cách nghiêm túc của Trương Huyền; phong cách hàm xúc của Cao Hiển Thanh tồn tại bên cạnh phong cách chất phát của Vương An Ức Các nhà văn vùng tây có phong cách tượng trưng, các nhà văn ở phương nam có phong cách trữ tình; còn các nhà văn thành phố có phong cách kỉ thực” [13, tr.48]

Tiểu thuyết thời kỳ này được ưa chuộng, với nhiều đề tài phong phú, phản ánh, nhìn lại văn hóa truyền thống, nhìn lại lịch sử một cách khách quan Một số

tác phẩm tiêu biểu thành công ở đề tài này có: Ba vua của A Thành; Cha, cha,

cha ơi! của Hàn Thiếu Công; Gót sen ba tấc của Phùng Ký Tài Ngoài ra tiểu

thuyết còn phản ánh tình yêu đôi lứa, nếu ngày xưa đây là khu cấm, thì hiện nay

10

nó lại là đề tài chính của tiểu thuyết Một số tác phẩm tiêu biểu: Áo hồng không

cài cúc của Thiết Ngưng; Đôi cánh nặng nề của Trương Khiết Viết về đề tài

thanh niên tri thức có những tác phẩm tiêu biểu: Nghiệp chướng của Diệp Tân;

Đêm nay có bão tuyết của Lương Hiển Thanh Qua một số tiểu thuyết chúng ta

nhận thấy rằng: tiểu thuyết đương đại Trung Quốc không chỉ nhiều về số lượng

mà nội dung còn có chất lượng Tiểu thuyết thời kỳ này đã nhìn thẳng vào hiện thực đầy rẫy bất công, gay go của xã hội, các nhà văn đã đi sâu vào hiện thực đời sống, mổ xẻ, phân tích để xây dựng nên những hình tượng nhân vật chân thực

Nhà văn đương đại Trung Quốc rất ưa chuộng phương thức sáng tác cố sự

tân biên Đó là viết lại lịch sử, mượn lịch sử như cái khung sườn để thể hiện cái

nhìn cá nhân, nhìn nhận mặt khuất lấp của lịch sử: “Có thể nói cố sự tân biên là

chìa khóa vàng cho sáng tác mới ít nhất là ở Trung Quốc - nơi có nền văn hóa hàng ngàn năm và cực kỳ phong phú…” [9, tr.38] Đặc biệt phương thức sáng

tác này tập trung ở truyện dài và truyện vừa Một số truyện dài tiêu biểu: Chiếc

áo vàng của Từ Hưng Nghiệp; Thiên tử nhỏ tuổi của Lăng Lực Những truyện

vừa nổi tiếng như tập truyện vừa: Gia tộc Cao lương của Mạc Ngôn; Lý Tự

Thành của Diêu Thuyết Ngân; chùm truyện ngắn nổi tiếng của Chu Mai Sâm: Cánh đồng huyên náo, Mảnh đất trầm luân

Trong dòng văn học tiểu thuyết đương đại thời kỳ mới, một hiện tượng nổi bật đáng chú ý là truyện vừa; xuất hiện vừa nhiều, lại rất chất lượng Năm

1996 - 1997, truyện vừa đã đạt những thành công vang dội, trong thời kỳ này

được đánh giá như “làn sóng xô bờ của tiểu thuyết hiện thực chủ nghĩa” Sự

phồn vinh của truyện vừa làm thay đổi bộ mặt tiểu thuyết đương đại Trung Quốc, thúc đẩy sự phân hóa tiểu thuyết, nó phù hợp với việc phản ánh thời đại

vừa cô đọng, súc tích Cao lương đỏ của Mạc Ngôn là truyện vừa xuất sắc và

tiêu biểu cho thể loại này

Truyện dài đã gặt hái được nhiều thành công, đặc biệt năm 1998 là năm hoàng kim của truyện dài với số lượng khổng lồ: 800 cuốn Truyện dài sử dụng

11

phương thức dùng: “Cấu trúc lớn để dẫn dắt lời kể của cá nhân, kết hợp khéo léo giữa thể hiện cuộc sống rối rắm không đầu, không cuối bằng giọng kể thoải mái Ngôn ngữ lời kể như kiểu nói trong mộng, trải dài cuốn truyện hơn hai triệu chữ, không nể nang bạn đọc chút nào” [27, tr.43]

Thơ đương đại Trung Quốc có những đột biến và cách tân Những nhà thơ trẻ như Thư Đình, Bắc Đảo, Cổ Thành, Giang Hà, Dương Đông,… đã sáng tạo

ra một loại thơ đặc biệt với tên gọi là thơ Mông Lung: “Về hình thức thơ, họ

dùng thủ pháp tượng trưng phá bỏ sự ràng buộc của hệ hình ngôn ngữ thơ ca truyền thống, vận dụng các thủ pháp biểu hiện nghệ thuật của dòng ý thức, motagene, phái ấn tượng, phái siêu thực, phái duy mỹ và chủ nghĩa Mác - Phương Tây Đặc trưng của thơ họ là nhiều ẩn dụ, không rõ ràng, đa nghĩa, biểu

trưng, khó hiểu do đấy bị gọi là thơ Mông Lung” [35, tr.11] Từ Kính Á đã nhận

xét về thơ ca đương đại Trung Quốc: “Phong trào thơ mới mang đặc sắc mạnh

mẽ của văn học hiện đại chủ nghĩa chính thức xuất hiện trên thi đàn Trung Quốc, thúc đẩy thơ mới bước lên một bước về mặt nghệ thuật Nó đánh dấu sự bắt đầu

của thơ ca nước ta trưởng thành và toàn diện hơn” [35, tr.12]

Văn học đương đại còn nổi bật với truyện ngắn mini Đây là một thể loại hoàn toàn mới mẻ, nhưng nó gặt hái nhiều thành công Một số tác phẩm tiêu biểu

đó là: Cá to của An Thạch Lựu; Chuyện xưa hải quân của Lục Dĩnh Mặc; Chim

bói cá của Dương Quang Châu; Nhân vật dược đô của Dương Tiểu Phàm; Kỳ nhân Đại Phùng của Tô Bắc; Lúa mạch vàng rồi của Lưu Lập Cần; Trà mới của

Tương Dục Đình; Hai thế hệ người phục kích của Lý Bồi Tuấn; Ước hẹn với

mùa xuân của Phùng Hạo Dũng Những tác phẩm này tuy ngắn nhưng chứa

đựng tư tưởng lớn và sự cách tân về nghệ thuật Tất cả góp phần làm phong phú thêm cho nền văn học Trung Quốc đương đại Tuy nhiên, nhiều nhà phê bình nghiên cứu cho rằng nền văn học Trung Quốc hiện này là nền văn học đại chúng

Nó chạy theo thị yếu thị trường, sáng tác văn học để phục vụ lợi ích kinh tế Trần Đình Sử cho rằng: “Văn học Trung Quốc trong cơ chế thị trường đã có những

12

biến đổi khá lớn Theo các tác giả của sách văn học Trung Quốc thế kỷ XX xuất bản tại Quảng Châu năm 1988 có thể nắm được một đôi nét diện mạo, chứng tỏ văn học Trung Quốc không còn có thể tồn tại theo phương thức cũ Cơ chế thị trường đã làm cho nhà văn và nhà phê bình phải suy tính lại về sách lược sinh

tồn và phương hướng phát triển nghề nghiệp” [38, tr.1]

Từ năm 1985, tại Trung Quốc đại lục bùng nổ về văn học thông tục, tức văn học thiên về giải trí, cốt truyện hấp dẫn với nhiều loại đam mê Hơn 10 bộ tiểu thuyết Kim Dung, Lương Vũ Sinh lần in đầu đã đạt hơn 2 triệu bản, 15 bộ

tiểu thuyết Quỳnh Dao cũng không thua kém Các tạp chí lớn như Thu hoạch,

Nhân dân Văn học, Thượng Hải Văn học từ số in hai chục vạn rút xuống còn ba

vạn, tạp chí Manh Nha từ 35 vạn đến năm 1995 còn hai vạn, các tạp chí khác

đều hướng về tác phẩm văn học thông tục, tác phẩm văn học thuần túy ít được chú ý Rất nhiều ý kiến đang lên án và phê phán nền văn học Trung Quốc đương đại Nhưng sự thực có phải nền văn học Trung Quốc đương đại chỉ chạy theo nền kinh tế thị trường mà không có sự đóng góp về nghệ thuật hay không? Chúng ta có nên phủ nhận hoàn toàn nền văn học đó? Nhà phê bình văn học Lý Kiến Quân nhận xét: “Văn học đương đại Trung Quốc chuyên viết về cái xấu Đúng là văn học có sứ mệnh phải đối mặt với cái xấu, miêu tả và đối kháng cái xấu Song cần nhấn mạnh rằng, viết về cái xấu không thể là mục đích của sáng tác Xưa nay các nhà văn lớn viết về cái xấu để tìm đến cái sáng, cái đẹp Cũng như họ tả cái ác để cầu cái thiện, tả cái ác để hiển thị giá trị của cái sáng đẹp, để biểu hiện cái cao quý của nhân tính, để hướng tới sự phát triển và hoàn thiện nhân cách tốt đẹp của con người Nhưng các sáng tác của văn học đương đại Trung Quốc hiện nay xem cái xấu, cái ác là trọng tâm của sáng tác Họ phô bày cái xấu, cái ác một cách như khoái trá tán đồng…” [38, tr.2] Như vậy, văn học Trung Quốc đạt được những thành tựu đáng kể về nghệ thuật cũng như đã tìm được con đường mới Văn học Trung Quốc chuyển biến mạnh mẽ, đặc biệt là việc mở rộng các phạm trù thẩm mỹ và quan niệm hiện thực đa chiều Bên cạnh

13

đó, chúng ta phải kể đến những tên tuổi của làng văn học Trung Quốc đương đại, những nhà văn, nhà thơ nổi tiếng, tiểu biểu đã làm nên sự đổi thay của nền văn học Trung Quốc Họ không chỉ tìm ra phương thức sáng tác mới, mà bằng tình yêu dành cho văn học họ đã dồn hết trí tuệ, tâm huyết và dám nhìn nhận sự thật, phản ánh sự thật một cách khách quan Vì vậy, mà nền văn học đương đại T rung Quốc đang tiến gần hơn và hòa nhập với nền văn học đương đại của thế giới Thật vậy, chúng ta không thể phủ nhận được những đóng góp nghệ thuật cũng như tìm ra hướng đi mới của một số nhà văn như Giả Bình Ao, Vương Mông, Lâm Kiến Phát, Diêm Liên Khoa, Lưu Trấn Vân và Mạc Ngôn… Giáo sư Zhongyi nhận định rằng: “Đóng góp không thể trộn lẫn của Diêm Liên Khoa là cách ông ứng xử với vấn đề xã hội Giả Bình Ao và Lưu Trấn Vân lại thể hiện được sự phức tạp, tinh tế của ngôn ngữ và nghệ thuật kể chuyện Trung Quốc Mạc Ngôn là người có khả năng kết hợp các thủ pháp hiện đại phương Tây với giá trị cổ điển Trung Hoa cùng với hiểu biết sâu sắc về vùng quê Cao Mật” [38, tr.2] Những nhà văn đầy nhiệt huyết luôn đau đáu đi tìm con đường phát triển cho nền văn học đương đại Trung Quốc Các nhà văn đã tìm ra một hướng đi mới lựa chọn viết tiểu thuyết tiên phong, chịu ảnh hưởng của chủ nghĩa hậu hiện

đại Nguyễn Thị Bích Hải nhận định: “Ở đây có cái bác học đa tài và tinh tế của

Phùng Kỳ Tài, có sự siêu thần nhập hóa của A Thành, có cái bi tráng của Trương Khiết, có cái trầm ngâm của Hàn Thiếu Công, có cái nhiệt thành dữ dội của Mạc Ngôn” [11, tr.19] Nói tóm lại, chúng ta có thể thấy nền văn học Trung Quốc đương đại có những thành tựu nổi bật về phương pháp sáng tác, số lượng tác phẩm và sự sáng tạo nghệ thuật của các nhà văn

Trong vườn hoa muôn sắc màu ấy, có thể nói Mạc Ngôn đang tỏa hương và khoe sắc rực rỡ Là người khá trầm tĩnh và kín đáo, nhưng những đóng góp của Mạc Ngôn cho nền văn học Trung Quốc không hề khiêm tốn Ông là một trong những nhà văn tiêu biểu của nền văn học Trung Quốc đương đại, ông không ngừng sáng tạo Ông được xem là nhà văn có bút lực mạnh nhất Trung Quốc

14

Giới nghiên cứu đã đánh giá Mạc Ngôn khá cao về cách tân nghệ thuật tiểu

thuyết, văn tự ưu mỹ, kết cấu tân kỳ Đặc biệt, viện trưởng viện nghiên cứu văn

học Trung Quốc ông Lưu Tái Phục còn đánh giá: Mạc Ngôn là nhà văn có khả

năng thức tỉnh những sức sống nguyên thủy thể hiện sự tôn nghiêm với sinh mệnh con người Mạc Ngôn luôn biết cách làm mới mình, ông không bao giờ lặp

lại chính mình Ông đã từng bộc bạch: “Tôi không thể học cái kiểu biến những thứ của các nhà văn phương Tây thành những cái của mình Tôi muốn viết ra những thứ thuộc về tôi, nó khác với mọi người, khác với các nhà văn phương

Tây và cũng khác với các nhà văn Trung Quốc” [26, trang bìa] Đó chính là

tuyên ngôn cho sự sáng tạo, tìm tòi lối đi riêng của Mạc Ngôn Hơn thế nữa, Mạc Ngôn còn là người không ngừng ước mơ Ông đã mượn nhân vật trong

truyện Hồng Hoàng nói lên ước mơ của mình: “Sẽ có một ngày tôi soạn một vở

kịch chân chính, trong đó mộng ảo và hiện thực, khoa học và đồng thoại, thượng

đế và ma quỷ, ái tình và mãi dâm, cao quý và ti tiện, mĩ nữ và đại tiện, quá khứ

và hiện tại, huân chương và bao cao su… đều đan xen với nhau, gắn chặt với

nhau, cái nọ nối cái kia, tạo thành một thế giới hoàn chỉnh” [26, tr.45]

1.2 Những điều kiện xã hội cho sự phồn vinh của văn học Trung Quố c đương đại

1.2.1 Ảnh hưởng chủ nghĩa hậu hiện đại trên thế giới

Sau khi cách mạng văn hóa kết thúc, Trung Quốc đã thực hiện chính sách

mở cửa, tiếp thu luồng tư tưởng, phương pháp văn học của nhiều nước phương Tây, với phương châm tiếp thu có chọn lọc, tiếp thu có phê phán

Trước đây, một số nhà văn Trung Quốc đã tiếp thu ảnh hưởng của các yếu

tố ngoại lai Đó là tiền đề, cơ sở cho sự tiếp thu những phương pháp mới từ bên ngoài Bước sang thời kỳ văn học đương đại, làn sóng văn học nước ngoài được dịch và giới thiệu hàng loạt Hơn nữa, các nhà dịch giả còn giới thiệu những ấn phẩm lý luận, phê bình, những trào lưu tư tưởng tiến bộ Đó là những tư tưởng tiến bộ thuộc chủ nghĩa khoa học, chủ nghĩa nhân bản, chủ nghĩa hiện đại và hậu hiện đại phương Tây… Việc du nhập tràn lan văn hóa nước ngoài đã tác động mạnh mẽ đến toàn bộ đời sống của người dân Trung Quốc Mà chủ nghĩa hiện

15

sinh Sartre, học thuyết Libiđô của Frơt, triết học sinh mệnh của Schoenhaur và Nietzsche đã gây ảnh hưởng lớn, nhất là trong lớp trẻ Nhờ vậy mà phương pháp sáng tác của nhà văn Trung Quốc đang tiến gần với văn học đương đại trên thế giới Mặc dù nhiều trào lưu tiến bộ nước ngoài được tiếp thu, nhưng các nhà văn Trung Quốc đã biết cách vận dụng linh hoạt, sáng tạo Đó là những tác phẩm ảnh hưởng của yếu tố ngoại lai, nhưng vẫn thấm đẫm tính dân tộc Từ đó, tạo ra những tác phẩm mới mẻ, độc đáo không thể lẫn Nói đến Vương Mông, chúng ta nhận thấy trong tác phẩm của ông vận dụng thủ pháp dòng ý thức của dòng văn học hiện đại phương Tây Nhưng chất liệu làm nên các tác phẩm của ông lại là truyền thống, tư tưởng Trung Quốc, nên tiểu thuyết của ông không phải là bản sao của phương Tây mà đậm đà bản sắc phương Đông Mạc Ngôn là nhà văn sớm có tinh thần tiếp thu luồng tư tưởng mới và vận dụng các phương pháp mới nhuần nhuyễn Vì thế, mỗi tác phẩm của Mạc Ngôn đều mới lạ và có sức thu hút

độc giả và giới nghiên cứu Ông là người đầu tiên đặt nền móng cho tư trào tiểu

thuyết tân lịch sử

Tóm lại, nền văn học Trung Quốc đương đại, nhờ tiếp thu những tư tưởng, quan điểm sáng tác, trào lưu văn học từ bên ngoài đã và đang làm cho nền văn học có những bước chuyển mình, đột phá, phát triển trên nhiều phương diện Nhờ những phương pháp sáng tác mới, mà nền văn học Trung Quốc đương đại đang vươn mình ra thế giới và khẳng định được vị trí của mình

1.2.2 Kinh tế, chính trị, văn hóa của Trung Quốc

Năm 1976, Cách mạng Văn hóa chấm dứt, văn hóa - văn học Trung Quốc được khởi sắc Đến năm 1978, hội nghị Trung Ương 3 khóa XI, Đảng Cộng sản Trung Quốc đã xác định phương hướng và nhiệm vụ mới của văn học Theo đó

tư tưởng được giải phóng, các phương diện từ quan niệm văn học, lý luận văn học, chủ đề, đề tài, đến các phương pháp sáng tác đều có sự đột phá Có thể nói văn học thời kỳ này phát triển rực rỡ “Với phương châm văn nghệ trăm hoa đua

nở, xóa bỏ vùng cấm, văn nghệ tuyến đen, các phạm trù thẩm mỹ trong văn học thời kỳ mới được mở rộng với cái bi, cái hài hước bên cạnh cái thấp hèn, nhằm

16

tạo ra giá trị thẩm mỹ mới Cùng với quan niệm thẩm mỹ thay đổi là hiện thực

đa chiều, đa diện Đi vào tư duy sáng tạo của nghệ sỹ hiện thực bề sâu của nền kinh tế thị trường mở cửa, là sự tư duy lại lịch sử và tìm về cội nguồn văn hóa dân tộc trong các vấn đề về bạo lực và chết chóc, tình dục tôn giáo…” [16, tr.11] Qua đó, chúng ta nhận thấy văn nghệ không còn để phục vụ chính trị Nhà văn được cởi trói, được tự do sáng tạo vùng cư trú thẩm mỹ của riêng mình Đó chính là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển văn học Những đổi thay trong lòng

xã hội Trung Quốc hiện nay cũng đang tác động mạnh mẽ đến nền văn học đương đại

Nền kinh tế thị trường đã tác động đến mối quan hệ giữa văn hóa và chính trị Giờ đây vấn đề kinh tế cấp thiết hơn nên văn hóa phục vụ chính trị đã trở nên phức tạp hơn Mối quan hệ giữa văn học - chính trị - kinh tế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết Chính nền kinh tế thị trường phát triển kéo theo nền văn học kinh tế thị trường “Tình hình kinh tế xã hội phát triển, đồng nhân dân tệ giữ giá Sự nghiệp văn hóa giáo dục có nhiều chuyển biến tốt đẹp [15; tr.44] Chính kinh tế

thị trường đã làm nảy sinh một khái niệm mới đó là: “Kinh tế - thị trường - văn

học” Kinh tế phát triển kéo theo văn học phát triển Nền kinh tế thị trường với

nhiều mặt trái đã trở thành đề tài cho sự sáng tạo văn học Nhu cầu, lợi nhuận đã khiến các nhà văn tập trung bút lực để sáng tạo Tuy nhiên chỉ có một số nhà văn thực sự tâm huyết mới có được thành công Trong đó, chúng ta không thể không

kể đến nhà văn Mạc Ngôn - một trong số nhà văn yêu sự sáng tạo nghệ thuật

1.2.3 Kế thừa và phát huy giá trị văn học truyền thống

Nhìn tổng thể nền văn học Trung Quốc, chúng ta nhận thấy những tác phẩm đương đại đều bị ảnh hưởng bởi các phương pháp sáng tác của nước ngoài Tuy nhiên, trong bản thân nó lại là dòng chảy của văn học truyền thống Chính sự mới mẻ của những quan niệm, tư tưởng phương Tây kết hợp với yếu tố truyền thống đã tạo ra những mâu thuẫn trong chính những nhà văn Tạo ra cho họ cảm giác không thỏa mãn với hiện trạng văn học nước nhà Nhờ vậy, đã thúc đẩy họ dốc lòng tìm kiếm và tiếp nhận có chọn lọc những giá trị mới

17

Mạc Ngôn được coi là một trong những đại diện tiêu biểu cho nền văn học Trung Quốc đương đại Tác phẩm của ông kết hợp nhuần nhuyễn giữa truyền

thống và hiện đại Nên giới nghiên cứu cho rằng: Mạc Ngôn đã làm mờ và phá đi

trung tâm của các chủ đề Phân tích và phán xét văn hóa của tác phẩm tìm ra cội nguồn, tiến tới làm cho lịch sử trở thành đối tượng thẩm mỹ và lĩnh vực tưởng tượng, siêu nhiên Thực tế đã chứng minh, muốn thực sự thành công trong

việc hấp thụ các yếu tố ngoại lai, sự vận dụng khéo léo nền tảng truyền thống là yếu tố then chốt Một giống cây muốn ươm thành công trên mảnh đất mới, ngoài giống tốt ra phải tạo điều kiện thích nghi cùng môi trường mới Có thể nói nền văn học đương đại Trung Quốc đã bị ảnh hưởng bởi yếu tố ngoại lai Nhưng trong sâu thẳm và cốt lõi văn học vẫn chứa đựng những giá trị tinh hoa tốt đẹp

của giá trị truyền thống

1.3 Mạc Ngôn và tác phẩm Cao lương đỏ

1.3.1 Mạc Ngôn - Vua của vương quốc Cao Mật

Mạc Ngôn tên thật là Quản Mạc Nghiệp Ông sinh ngày 17 tháng 02 năm 1955, xuất thân trong một gia đình nông dân, người vùng Cao Mật - tỉnh Sơn Đông - Trung Quốc Ông đã tự bạch vì sao mình lấy bút danh là Mạc Ngôn một cách hóm hỉnh:

Trong tiếng hoa chữ Mạc có nghĩa là cơ mưu Nhưng ông đã tách đôi chữ Mạc trên thành chữ Ngôn và chữ Mạc Trong chữ Hoa nếu chữ Mạc không có bộ Ngôn đứng trước có nghĩa là không có gì, không nói nhiều Chính bút danh của ông đã gợi nên nét tính cách của nhà văn nổi tiếng nhưng hiền lành, ít nói

Do Cách mạng Văn hóa, ông phải nghỉ học khi đang học dở tiểu học và

phải tham gia lao động nhiều năm ở nông thôn Trong thời gian đó ông đã làm rất nhiều việc, từng làm công nhân hợp đồng ở nhà máy chế biến bông, có cuộc sống gần gũi với người nông dân Chính mảnh đất và con người nơi ông sinh ra

là nguồn cảm hứng vô tận cho những sáng tác của ông Mạc Ngôn đã tuyên bố

ông đã xây dựng Đông Bắc Cao Mật thành vương quốc riêng của mình và ông

sẽ là “ vua” của vương quốc ấy

18

Tháng 02 năm 1976, ông nhập ngũ, từng làm chiến sĩ, rồi tiểu đội trưởng, giáo viên, sau đó chuyển sang sáng tác Năm 1984, ông trúng tuyển vào khoa

Văn thuộc Học viện nghệ thuật Quân Giải phóng và tốt nghiệp năm 1986 Năm

1988, ông lại trúng tuyển lớp nghiên cứu sinh sáng tác thuộc Học viện Văn học

Lỗ Tấn, trường Đại học Sư phạm Bắc Kinh, năm 1991 tốt nghiệp với học vị thạc

sĩ Hiện nay, ông là sáng tác viên bậc một của Cục Chính trị – Bộ Tổng tham

mưu Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc Chính những thăng trầm trong

cuộc đời đã tạo ra một vốn sống, vốn hiểu biết làm giàu cho ngòi bút Mạc Ngôn

Từ năm 1980, Mạc Ngôn bắt tay vào sáng tác Những tác phẩm nổi tiếng

của ông có: Gia tộc Hồng Cao lương, Báu vật của đời, Đàn hương hình, Tửu

quốc, Sống đoạ thác đày… Ngoài tiểu thuyết, ông còn viết hai mươi bốn truyện

vừa, trên sáu mươi truyện ngắn và nhiều vở kịch cho sân khấu Nhà văn Mạc

Ngôn từng được thế giới biết đến qua tác phẩm Cao lương đỏ Bộ phim cùng tên

do đạo diễn nổi tiếng Trương Nghệ Mưu chuyển thể từ tác phẩm này đã đoạt giải

Cành cọ vàng tại Liên hoan phim Canne (Pháp) năm 1994 Mạc Ngôn đã đóng

góp cho nền văn học Trung Quốc nhiều tác phẩm có giá trị và được dịch ra nhiều thứ tiếng trên thế giới Giống như Lỗ Tấn thường đen những hình ảnh, con người, sự việc của làng Mùi vào trang văn của mình, Mạc Ngôn cũng đã đem mọi thứ có trên thế giới vào trong tác phẩm của mình từ chiến tranh, tôn giáo, văn hóa, chính trị, kinh tế và đặt nó trong vùng Đông Bắc Cao Mật quê hương

ông Khiến nơi đây trở thành vùng đất cư trú thẩm mỹ của ông, mặt khác khiến

những điều Mạc Ngôn đề cập mang tính nhân loại Vùng đất Cao Mật nơi ông sinh ra, gắn bó, hiện thực của vùng đất này đã đi vào tác phẩm của ông Ông đã

để cả thế giới biết về quê hương của mình “Cao Mật của Mạc Ngôn đã vượt ra ngoài biên giới của nó hơn là York Na-fan-ta-fa của Ư Faulker bằng sự xào xáo, đồng hóa mọi thứ ông lượm lặt được Có một Cao Mật với bề dày văn hóa

Miêng Xoang trong Đàn hương hình, xứ sở của rượu trong Cao lương đỏ” [16,

tr75] Đông bắc Cao Mật là vùng đất “ vừa anh hùng, vừa thổ phỉ” là địa bàn đã được “đóng dấu đỏ” trên trang sách của Mạc Ngôn

1.3.2 Tác phẩm “ Cao lương đỏ”

Tác phẩm Cao lương đỏ là tác phẩm mở đầu cho danh tiếng của Mạc Ngôn Tác phẩm nằm trong tập truyện Gia tộc Cao lương Tác phẩm Cao lương đỏ

19

sáng tác năm 1981 Cao lương đỏ được giải thưởng Mao Thuẫn năm 1985 -

1986, giải thưởng văn học quốc tế Italia năm 2005 Tác phẩm đã phản ánh cuộc kháng chiến chống quân xâm lược của nhân dân Trung Quốc đầu thế kỷ XX Tác

giả Mạc Ngôn cũng tự bạch về số phận của tác phẩm Cao lương đỏ: “Cuốn đầu tiên dịch sang tiếng Anh của tôi là Gia tộc Cao lương đỏ, trước lúc đó đã được

đạo diễn Trương Nghệ Mưu dựng thành phim và dành được giải thưởng lớn tại liên hoan phim và giành được giải thưởng lớn tại liên hoan phim Bec - lin Vì có liên quan đến điện ảnh nên tiếng tăm càng lớn Ở Trung Quốc những người yêu văn học khi nhắc đến tôi sẽ lập tức nói: Ôi! Cao Lương Đỏ!” [26, tr111]

Nhiều nhà nghiên cứu phê bình văn học cho rằng tác phẩm Cao lương đỏ

phản ánh cuộc kháng chiến chống Nhật xâm lược của nhân dân Trung Quốc đầu

thế kỷ XX Nhưng chính tác giả lại cho rằng: “Gia tộc cao lương đỏ tưởng như

nói về cuộc kháng chiến chống Nhật, song thực ra là về những truyền kỳ dân gian mà người dân quê tôi kể lại Tất nhiên trong đó có cả khát vọng của tôi về một tình yêu đẹp và cuộc sống tự do Trong lòng tôi không có lịch sử, chỉ có truyền kỳ Rất nhiều người tiếng tăm lừng lẫy trong lịch sử thực ra cũng là người bình thường như chúng ta, sự tích anh hùng của họ là kết quả không ngừng thêm thắt bổ sung trong quá trình truyền từ miệng người này sang miệng người khác”

[26, tr118] Đó chính là nét độc đáo của tác phẩm Cao lương đỏ và một phong

cách rất riêng của Mạc Ngôn Mặc dù, tác phẩm lấy bối cảnh là cuộc chiến tranh chống Nhật của nhân dân Cao Mật, nhưng qua cuốn tiểu thuyết này, chúng ta còn nhận thấy hình ảnh con người vùng quê Đông Bắc Cao Mật Ở đó, Mạc Ngôn còn phản ánh cuộc đấu tranh chống lại sự bạo ngược nữ giới Thông qua thân phận của người phụ nữ trẻ buộc phải kết hôn với một người mắc bệnh kinh phong, nhưng người phụ nữ lại đem lòng yêu một chàng trai trẻ Điều khiến cho

người đọc xúc động là câu chuyện tình yêu giữa ông tôi và bà tôi Đó còn là

cuộc đấu tranh cho tự do yêu đương, chống lại hủ tục, lễ giáo phong kiến Cuộc chiến tranh đó dưới ngòi bút của Mạc Ngôn không đơn giản là kể lại một câu chuyện lịch sử mà ẩn chứa bên trong đó là một ẩn số mà chúng ta đang cùng nhau đi tìm và khám phá

20

CHƯƠNG 2: CHIẾN TRANH TRONG CAO LƯƠNG ĐỎ

TỪ GÓC NHÌN TIỂU THUYẾT TÂN LỊCH SỬ 2.1 Tiểu thuyết tân lịch sử - cách làm mới lịch sử của Mạc Ngôn

2.1.1 Về khái niệm tiểu thuyết tân lịch sử

Tiểu thuyết tân lịch sử là tên gọi của một phương pháp sáng tác văn học

Phương Tây, với đặc trưng về đề tài lịch sử, nhưng không còn là dưới cái nhìn của các bậc tiền nhân ghi lại một cách chủ quan theo quan điểm của giai cấp Mà

nó dựa trên khung lịch sử đã có sẵn, khôi phục lại lịch sử dưới nhiều góc độ, điểm nhìn khác nhau Từ đó lịch sử được phản ánh toàn diện hơn dưới cái nhìn đương đại Nhà triết học người Ý B.Croce nói: “Tất cả lịch sử đều là lịch sử đương đại” Xuất phát từ quan niệm đó mà một số nhà văn Trung Quốc đã tìm ra phương thức và hình thức sáng tạo mới Đó là chỉ coi lịch sử là chất liệu vay mượn của văn học, nhà văn có quyền nhào nặn, biến nó thành những phương tiện cho những mục đích nghệ thuật khác

Các nhà nghiên cứu xuất phát từ những cách hiểu khác nhau về thuật ngữ

tân lịch sử, khi đặt nó trong việc coi nó như một trào lưu sáng tác văn học đương

đại Trung Quốc Nhìn tổng thể bức tranh tiểu thuyết đương đại Trung Quốc viết

về lịch sử, chúng ta có thể phác thảo vài nét về thuật ngữ này

Theo Lê Thị Dương trong bài viết Hiện tượng truyện cũ viết lại trong văn

học Trung Quốc hiện đại, tác giả cho rằng: Tiểu thuyết tân lịch sử gắn liền với

khái niệm cố sự tân biên, và nó bắt nguồn từ việc ảnh hưởng bởi khái niệm liên

văn bản của nhà lý luận phê bình chủ nghĩa nữ quyền người Pháp Julia Kristeva:

“Lý thuyết liên văn bản chú trọng các ảnh hưởng văn bản hóa ngoại tại, tất cả

các ngữ cảnh bất luận là chính trị, lịch sử, xã hội, tâm lý, nghệ thuật đều có thể

thành quan hệ liên văn bản” [9, tr.29] Ở Trung Quốc, sau khi khái niệm liên văn

bản được tiếp thu và ảnh hưởng Nó đã trở thành trung tâm chú ý của giới nghiên

cứu và các nhà văn về phương pháp sáng tác mới Hiện tượng truyện cũ viết lại

trong văn học hiện đại Trung Quốc cũng là một dạng liên văn bản

21

Lỗ Tấn là người đã đi tiên phong và thử nghiệm phương thức sáng tác này

qua tác phẩm Cố sự tân biên, câu chuyện của ông đã xây dựng trên cơ sở các

thần thoại, truyền thuyết lịch sử cổ đại Cách làm mới lịch sử độc đáo của Lỗ Tấn đã tạo ra sự mới mẻ, hứng thú và cái nhìn đa chiều về lịch sử trong lòng người đọc Hơn thế nữa, nó đã có sức ảnh hưởng lớn đến các nhà văn Trung

Quốc đương đại, họ đã học tập phương pháp sáng tạo này Vì vậy, cố sự tân biên

đã trở thành một thuật ngữ văn học và được hiểu là truyện cũ viết lại: “Viết lại vốn là hiện tượng văn học rất phổ biến trong lịch sử Hiểu đơn giản đây là một loại hình sáng tác - một phương thức cải biên các tác phẩm văn học đã có từ trước Viết lại bao gồm hình thức: viết lại, viết thu gọn, viết mở rộng, trích dẫn, vay mượn Khi viết mở rộng, người viết có thể phát huy trí tưởng tượng của bản thân, làm cho các tình tiết sinh động, phong phú hơn, song không tách khỏi nội

dung hạt nhân của văn bản gốc” [9, tr.29] Tiểu thuyết viết theo phương thức cố

sự tân biên, về phương diện nghệ thuật nó ảnh hưởng bởi phương thức sáng tác

của chủ nghĩa hậu hiện đại: “Đặc điểm lớn nhất của kết cấu trần thuật của tiểu thuyết viết lại truyện cũ là phá vỡ quan niệm không gian - thời gian cố hữu, kết hợp cổ kim, chuyện cũ - chuyện mới, làm thành một loại kết cấu trần thuật “chưa hoàn thành”, vừa tác động vào trí nhớ của người đọc vừa khơi gợi trí tưởng tượng và cảm nhận của họ” [9, tr.30]

Theo Hoàng Thị Bích Hồng thì tiểu thuyết tân lịch sử của Mạc Ngôn gắn

liền với nghệ thuật trần thuật, cụ thể hơn nữa là nó gắn liền với người trần thuật

và điểm nhìn trần thuật: “Tiểu thuyết lịch sử mới theo quan niệm của Mạc Ngôn

là tiểu thuyết mà lịch sử phản ánh được cải tạo theo suy nghĩ, mang dấu ấn mang tính cá nhân” [16, tr.15] Chính vì vậy, chúng ta nhận thấy lịch sử qua những tiểu thuyết của Mạc Ngôn được phản ánh có chiều sâu và vấn đề nhân sinh, lịch sử xã hội được phản ánh theo dòng văn học phản tư mang nhiều màu sắc khác nhau Lịch sử được làm mới còn nhờ vào điểm nhìn nghệ thuật: “ Điểm nhìn trần thuật

là cái vị trí để chủ thể phát ngôn quan sát, cảm nhận đánh giá các sự kiện tình tiết

22

trong tác phẩm bao gồm các khoảng cách giữa chủ thể và khách thể về cả phương diện vật lý, tâm lý, văn hóa, khoảng cách đó xác lập được thái độ khi tả, kể hay bộc lộ điều gì đó qua đối thoại, độc thoại” [16, tr.20] Nên trong các sáng tác của mình, Mạc Ngôn đều dùng cái tôi để nhìn nhận lịch sử, nhìn về cuộc kháng chiến chống Nhật

thông qua cái nhìn của “bà tôi”, “ông tôi”, “bố tôi” trong tiểu thuyết Cao lương đỏ

Nhìn về cái khuất lấp của lịch sử Trung Quốc gần chọn thế kỷ XX, qua cái tôi trẻ thơ

“Kim Đồng” trong Báu vật của đời, tất cả đã tạo ra sự mới mẻ, cách nhìn nhận về lịch

sử mang đậm phong cách cá nhân của Mạc Ngôn

Theo Lê Huy Tiêu nhận định về tiểu thuyết tân lịch sử là: “Lịch sử giờ

đây được xử lý thành lịch sử thế tục hóa Những vấn đề trọng đại trong chính sử

không còn là tư liệu duy nhất cung cấp cho tiểu thuyết nữa Tiểu thuyết tân lịch

sử chú ý đến những câu chuyện mang màu sắc truyền kỳ hoặc hư cấu theo thể

nghiệm của riêng nhà văn Bất luận là lấy từ dân gian hay hư cấu thành dân gian, tất cả những câu chuyện đó đều xa “thượng tầng” và trung tâm mà hướng tới “hạ tầng” và ngoại biên Sự kiện và nhân vật trong chính sử là hoàn chỉnh hóa, đơn giản hóa nhưng sự thật không phải như vậy, nó tản mạn vỡ vụn, rất khó phân

biệt, sắp xếp cho chỉnh tề Tiểu thuyết tân lịch sử trở về với trạng thái của cuộc

sống dân dã Do đó, đặc điểm của nó là vỡ vụn, manh mún và phi logic” [37,

tr.128] Cho dù quan niệm về tiểu thuyết tân lịch sử như thế nào thì lịch sử vẫn

luôn là miền đất hứa cho các nhà văn Vì thế mà những ý kiến của các nhà nghiên cứu, chúng tôi xin rút ra ý kiến cơ bản để phục vụ cho đề tài này:

Tiểu thuyết tân lịch sử ở Trung Quốc được coi là một tư trào văn học, lấy

chất liệu từ lịch sử kết hợp với phương thức sáng tạo của nhà văn Lịch sử lúc này không còn là lịch sử trong quá khứ mà nó đã trở thành lịch sử trong lòng đương đại Những khuất lấp lịch sử, những đánh giá lịch sử không theo quan điểm chính trị, lập trường giai cấp mà theo suy nghĩ và cảm nhận cá nhân Từ

đó, lịch sử đã tạo ra một cách khách quan, mới mẻ, toàn diện và thu hút sự tò mò của bạn đọc Hơn thế nữa nó thể hiện được tài năng và sự sáng tạo của nhà văn

23

2.1.2 Tiểu thuyết tân lịch sử - cách làm mới lịch sử của Mạc Ngôn

Bằng khả năng sáng tạo ra hiện thực dồi dào, Mạc Ngôn đã chuyển hóa hình tượng văn học, những phạm trù hiện thực phong phú về con người, về vấn

đề tân lịch sử Báu vật của đời đã lấy quan niệm của nhân dân để nhìn lại lịch sử

với chiều dài gần một thế kỷ Tác giả đã để cho lịch sử được nhìn dưới con mắt trẻ thơ “Kim Đồng” Mạc Ngôn đã chọn cái tôi trẻ thơ đánh giá lịch sử đầy dụ ý, một đứa trẻ luôn đánh giá mọi sự vật bằng trực giác một cách khách quan, không thiên kiến, không phán xét Và trẻ con thì không thể nào đứng trên lập trường giai cấp hay quan điểm chính trị để nhìn nhận lịch sử Vì thế, lịch sử qua tiểu

thuyết Báu vật của đời của Mạc Ngôn được nhìn nhận đánh giá khách quan và

vô tư, không thiên vị Nếu như lịch sử Trung Quốc ca ngợi về Đảng Cộng sản, thì Thượng Quan Kim Đồng lại có sự nhìn nhận đánh giá về Đảng Cộng sản qua

Tư Mã Khố - một đại diện tiêu biểu một cách hoàn toàn khác Không phải là sự phán xét, hay đứng trên bất cứ lập trường giai cấp nào để đả kích mà bằng những hình ảnh trẻ thơ nhìn thấy: “Tư Mã Khố mặc quân phục màu xanh bằng dạ cao cấp, đầu đội chiếc mũ mà chúng tôi gọi là mũ trôn lừa, ngực đeo hai huân chương vàng chóe to bằng vó ngựa” [18, tr.234] Mặc dù đó là chỉ huy đại diện cho Đảng Cộng sản nhưng dưới con mắt của Kim Đồng, không ấn tượng gì trước huân chương vẻ vang của Tư Mã Khố Giờ đây, Cộng sản không phải là những người luôn luôn đẹp như trong lịch sử vẫn viết, mà ngược lại còn là con người suy thoái đạo đức: “Tư Mã Khố thèm thuồng nhìn đôi môi cương nghị của chị công an, nhìn lại rất lâu bộ ngực nhô cao sau lần áo quân phục màu vàng và nói:

- Này cô em, vú cô không nhỏ chút nào !” [18, tr.441] Nếu đứng trên lập trường giai cấp lúc này thì Mạc Ngôn không được phép viết như vậy, nhưng nhà văn đã

để cho cái tôi trẻ con Kim Đồng nhìn nhận, đánh giá khách quan, lịch sử được

phơi bày một cách trần trụi, hiện thực nhất Báu vật của đời đã khái quát lịch sử

Trung Quốc cận - hiện đại, Mạc Ngôn khái quát lại một cách sinh động cụ thể thông qua số phận của các cô gái trong gia đình Thượng Quan Cái tôi trẻ thơ

24

Kim Đồng đã xâu chuỗi tất cả chiều dài lịch sử trong số phận gia đình mình, mỗi nhân vật gắn liền với mỗi trang sử của vùng quê Cao Mật Sự ra đời của mỗi đứa con trong gia đình Thượng Quan lại gắn liền với sự ra đời của một trang sử mới

và cái chết của từng nhân vật cũng đánh dấu sự kết thúc của một chặng đường lịch sử Những mất mát, đau thương của lịch sử in dấu trong sự khổ đau của từng

số phận nhân vật, lịch sử được in dấu cá nhân, Mạc Ngôn đã để lịch sử gắn liền với số phận con người Vì thế mà lịch sử được hiện ra không chỉ là con số, sự kiện mà còn bằng ký ức đau thương, bạo lực, chết chóc Giờ đây lịch sử như được vẽ ra với nhiều gam màu tối sáng khác nhau, Mạc Ngôn đã thể hiện được con người bi kịch trong thời lịch sử chứa đầy bi kịch Đó chính là sự sáng tạo của nhà văn Mạc Ngôn Tưởng Đệ chết báo hiệu giai đoạn sản xuất của xã hội chủ nghĩa kết thúc và bước vào thời kỳ mới đó là cuộc cách mạng văn hóa:

“Ngoài đường vọng lại tiếng hô khẩu hiệu của bọn học sinh tiểu học Chúng hô

“tấn công, tấn công, tấn công những kẻ thù giai cấp, tiến hành đến cùng cuộc cách mạng vô sản” Hô đến khản giọng, đến tận hang cùng ngõ hẻm, vẽ những hình rất trẻ con trên tường nhà mọi người bằng phấn màu, những khẩu hiệu dữ dội, lỗi chính tả hàng đống” [18, tr.543] Như vậy, lịch sử đã được hiện ra chân thực nhất Không phải là những lời ca ngợi hay bôi nhọ, mà dưới con mắt trẻ thơ, cách mạng văn hóa được phơi bày theo những gì “Kim Đồng” nhìn thấy T ừ

đó, chúng ta tự phán xét lịch sử, giai cấp

Trong khi đó, tiểu thuyết Đàn hương hình là tiểu thuyết tân lịch sử viết

theo phương thức truyền kỳ dân gian là câu chuyện diễn ra ở vùng đất Cao Mật vào năm 1890 - thời kỳ Trung Quốc chống quân xâm lược Đức cho đến năm

1990 Tác phẩm đã tái hiện lại cuộc đấu tranh mang tính tự phát của vùng quê Cao Mật, nhân vật trung tâm là nhân vật Tôn Bính được xây dựng trên nguyên

mẫu một nhân vật có thật trong lịch sử Đàn hương hình không chỉ đề cập đến

những vấn đề lịch sử, chiến tranh của vùng quê Cao Mật mà qua đó tác giả còn muốn đề cập đến lịch sử Trung Hoa Đó chính là mâu thuẫn giữa chính nghĩa -

25

những người chống lại xâm lược và phi nghĩa kẻ xâm lược Dưới con mắt Mị Nương, Tôn Bính người cha đẻ của cô đã được tái hiện qua lời nhận xét: “Cha là gan cóc tía, chuột nhắt dám phủ lạc đà, dám làm những việc tày đình” [19, tr.12]

Đó là cách ví von mang đậm màu sắc dân gian, chúng ta nhận thấy bản lĩnh anh hùng của Tôn Bính Dưới con mắt của Triệu Giáp thì Tôn Bính hiện ra với bản lĩnh phi thường: “Người như ông mà chết không được thăng hoa thì trời đất đâu

có chịu? Chỉ Đàn hương hình, chỉ thăng thiên đài mới xứng đáng với ông” [19,

tr.36] Ngược lại, Giáp con lại nhìn về giai cấp phong kiến tiêu biểu là cha anh, quan huyện, Viên Thế Khải tất cả hiện lên như những con vật Báo đen là Triệu Giáp, hổ trắng là Tiền Đinh, ba ba là Viên Thế Khải, quái vật đầu sói mình người là Viên Các Lốt, sói dài đuôi là lính của Viên Thế Khải, chó cụt đuôi là lính Đức… Đó là cái nhìn hóm hỉnh mang đậm chất dân gian Qua đó, chúng ta nhận thấy lịch sử đang được nhìn nhận lại một cách khách quan dưới con mắt của người đương thời Cuộc đấu tranh của Tôn Bính xét theo quan điểm hiện đại

là hành động ngu muội, không chịu tiếp nhận cái mới Tuy nhiên qua đó, nó đã phản ánh được thái độ của nhân dân Trung Quốc trước quân xâm lược

Đàn hương hình bắt đầu kể lại câu chuyện lịch sử bằng ngôi thứ nhất

Nhân vật ngôi thứ nhất vừa kể bằng ca vịnh vừa kể bằng lời Đến phần thứ hai kết hợp với người kể chuyện ngôi thứ ba mang cảm quan dân gian, rồi sau đó lại quay lại hình thức kể từ đầu đến kết thúc truyện Các nhân vật trong tác phẩm cầm lấy máy quay đó, quay lại lịch sử theo ý riêng của mình Một tên đao phủ Triệu Giáp nhìn đời lạnh lùng, Mị Nương thì hướng con mắt cảm tính để nhìn bản chất con người xung quanh Giáp con thì nhìn thẳng vào bản tướng và suy luận của con người Tiền Đinh với dáng vẻ đạo mạo nhưng không giấu nổi ánh mắt đa tình Tất cả những điểm nhìn của nhân vật đã tái hiện lại lịch sử chân thật

và sống động Bên cạnh đó, âm thanh hí kịch Miêng Xoang trong phương thức

kể bằng ca vịnh làm cho câu chuyện trở nên sống động Đối với những người thiện khi nghe điệu hát Miêng Xoang có sức hút kì lạ Cả người diễn xướng và

Hai tác phẩm trên đều là những tiểu thuyết tân lịch sử đặc sắc, thu hút giới nghiên cứu, tuy nhiên tác phẩm mở đầu cho tư trào tiểu thuyết tân lịch sử là Cao

lương đỏ Mặt khác, Cao lương đỏ không phải là tác phẩm xuất sắc nhất, nhưng

nó lại là viên gạch đầu tiên đặt nền móng cho tiểu thuyết tân lịch sử sau này

Cao lương đỏ được nhiều nhà nghiên cứu đánh giá là một trong những tiểu

thuyết tiên phong cho tư trào tiểu thuyết tân lịch sử, lấy bối cảnh lịch sử đấu

tranh tự phát của nhân dân Đông Bắc Cao Mật: “Năm 1939, quân Nhật xâm lược Trung Quốc gây nên bao cảnh chết chóc cho nhân dân và phá tan cuộc sống hoà bình của quê hương Đông Bắc Để trả thù cho những người đã chết, để bảo vệ quê hương, bảo vệ cuộc sống yên vui thơm nức mùi rượu cao lương, dưới sự lãnh đạo của Tư lệnh Từ Chiêm Ngao (chính là anh phu kiệu và là người tình

của Phượng Liên), đội du kích đã đánh một trận anh dũng tuyệt vời” Ở Cao

lương đỏ, lịch sử đã được nhìn từ cái tôi cá nhân thông qua lời kể của “ông tôi”,

“bà tôi”, “bố tôi” Đó là cách kể theo đặc điểm sử quan, có nghĩa là người kể phải đi thu thập, điều tra, gặp nhân chứng, thu thập tư liệu để viết gia phả, rồi từ

đó mới viết nên cuốn tiểu thuyết này Để kết thúc tác phẩm nhân vật tôi mới xuất

hiện thổ lộ tâm tư của mình rằng Cao lương đỏ chính là nén hương thành kính

của mình dâng lên những người đã khuất: “Xin chỉ có những dòng văn này gọi là

để viếng các anh hồn và oan hồn ở trong ruộng cao lương mênh mông quê hương của tôi Tôi là con cháu không xứng đáng của các vị, tôi nguyện đem trái tim không trong sạch (Nguyên văn là trái tim nhúng đầy xì dầu bẩn thỉu (ND)) của tôi, cắt nhỏ ra, xếp thành ba bát, đặt vào trong ruộng cao lương Cúi xin về thượng hưởng, thượng hưởng.” [35, tr.150] Đó chính là sự tôn kính đối với lịch

27

sử, tự hào dân tộc, tự hào về quê hương, về những thế hệ cha anh đi trước đã hi

sinh và cống hiến cho quê hương Cao lương đỏ là văn bản của tấm lòng đau đáu

với lịch sử, tái hiện lịch sử như một sử quan, mượn lại lịch sử và thông qua tiểu thuyết để bày tỏ sự tôn kính, niềm tự hào đối với lịch sử và văn hóa của quê hương

Vì vậy, Cao lương đỏ được đánh giá là cuốn tiểu thuyết tân lịch sử với

những sáng tạo nghệ thuật đặc sắc, tác phẩm: “gây được chấn động bởi vì nó đã

có chút sáng tạo riêng Hai mươi năm trôi qua, điều mà tôi tương đối vừa lòng

với Cao lương đỏ là góc nhìn để miêu tả tiểu thuyết Các tiểu thuyết trước đây thường có đại từ nhân xưng ngôi thứ nhất, thứ hai, thứ ba, còn ở Cao lương đỏ vừa vào đầu đã là bà tôi, ông tôi, vừa là góc nhìn của ngôi nhân xưng thứ nhất,

nhưng vừa viết đến bà tôi thì lại phải đựng ở góc độ của bà tôi và tất cả thế giới nội tâm của bà đều có thể hiện một cách trực tiếp, khi thuật lại sẽ rất thuận tiện Như vậy nó sẽ phong phú và mở rộng hơn rất nhiều so với góc nhìn của ngôi thứ nhất, điều này lúc đó có lẽ là một cái mới, họ đã hiểu cuốn sách là bộ truyền kỳ dân gian Điều đó thật hợp với suy nghĩ của tôi” [26, tr.48]

2.2 Hiện thực chiến tranh trong Cao lương đỏ

2.2.1 Hình ảnh con người trong cuộc chiến tranh

Người kể lại lịch sử, chiến tranh chính trong truyện là nhân vật tôi như một cậu bé háo hức muốn biết về lịch sử của gia đình mình, muốn biết dù đó là sự kiện nhỏ nhất đã xảy ra, để có thể tường thuật lại cho người nghe Nhân vật xưng tôi đã đi tìm lại lịch sử qua việc đi thu thập lại sự kiện, biến cố về gia đình mình Những câu chuyện trở nên hấp dẫn hơn khi lịch sử không chỉ được nhìn từ người

kể chuyện, mà Mạc Ngôn đã để chính những người tham gia cuộc chiến tranh kể lại câu chuyện này Vì thế, nhìn về chiến tranh, con người trong cuộc kháng chiến chống Nhật trở nên khách quan hơn, không còn đứng trên lập trường giai cấp để đánh giá nhận xét Tác giả đã đi từ hiện thực chiến tranh, hiện thực đời sống để người đọc tự nhận ra và đánh giá mới về con người, về lịch sử qua cuộc chiến tranh

28

Nếu tiểu thuyết lịch sử trước kia viết về chiến tranh hay ca ngợi những vị anh hùng, những con người ấy có xuất thân phi phàm, tướng mạo phi phàm, nhân cách và phẩm chất của anh hùng hảo hán, Thi Nại Am đã miêu tả Võ Tòng

- một trong 108 vị anh hùng Lương Sơn Bạc: Ông là người tráng kiện, oai hùng,

mắt sáng như sao, mày ngài, ngực rộng, cơ bắp cuồn cuộn, cao 8 trượng, nhưng

khi đến Cao lương đỏ của Mạc Ngôn, chúng ta lại thấy được điều ngược lại Ở

đây những thổ phỉ, những tên cướp,… lại trở thành những anh hùng cứu quốc

Nhưng họ là những con người bình thường nhất: “Họ giết người cướp của nhưng

tận trung báo quốc Họ diễn từng màn vũ kịch anh hùng bi tráng khiến lũ con cháu còn sống chúng tôi cảm thấy không sao theo kịp” [35, tr.15] Đoàn quân chống Nhật không phải là những đại đội, những con người được đào tạo bài bản,

có vũ khí, có lập trường chính trị giai cấp, mà họ là những người dân Đông Bắc Cao Mật thật thà, thuần khiết và ngu muội: “Bố biết đoàn quân của Tư lệnh Từ,

kể cả người điếc, người câm, người què chỉ có bốn mươi người, nhưng họ đóng lại ở trong làng làm náo động khiến gà bay chó nhảy, tựa hồ cả làng đều là lính Đội quân rải ra trên đường, hơn ba mươi người chụm lại thành một khối, trông như một con rắn chết cứng Súng thì đủ loại cái ngắn cái dài súng cối, súng bắn chim đủ cả Lão Hán Dương và anh em Phương Lục, Phương Thất vác một khẩu súng cối bắn được cả viên đạn to bằng quả cân Ông câm vác chiếc bừa hình chữ nhật, có hai sáu răng bằng sắt dùng để san bằng ruộng đất, ngoài ra có ba đội viên nữa vác mỗi người một chiếc bừa Bố bấy giờ còn chưa biết đánh du kích là như thế nào, và càng không hiểu đánh phục kích mà lại mang bốn chiếc bừa răng bằng sắt đi để làm gì” [35, tr.28-29] Qua đó, chúng ta nhận thấy đây chỉ là một cuộc chiến đấu tự phát của những con người vùng quê Cao Mật Tác giả đã để

“bố tôi” nhìn về cuộc chiến tranh, về những con người tham gia chiến tranh Mạc Ngôn không dùng nhân vật để nhận xét về những con người tham gia cuộc kháng chiến mà để cho nhân vật của mình nhìn về hiện thực chiến tranh và dành phần suy nghĩ, nhận xét cho bạn đọc

29

Mạc Ngôn đã nhận ra bản chất của những con người vùng Cao Mật, họ là những người rụt rè, nhút nhát, nhưng trong họ lại có khí phách của người anh hùng cứu quốc: “Quê hương Đông bắc Cao Mật, không còn nghi ngờ gì nữa, là nơi đẹp đẽ nhất, xấu xa nhất; siêu thoát nhất, thế tục nhất; trong trắng nhất, nhơ bẩn nhất; anh hùng hảo hán nhất; đểu giả mất dạy nhất; giỏi uống rượu nhất; biết

yêu đương nhất, ở trên trái đất này” [14, tr.15] Đó chính là hình ảnh của ông già

gia nô La Hán với tính tình rất nhút nhát, sợ sệt cho nên, khi phải tham gia vào công việc vác đá ở công trường của Nhật, ông đã bị đánh tàn bạo mà chỉ biết: “ Bẩm quan, quan đánh tôi vì tội gì” [35, tr.38] Ông chỉ biết phục tùng, khuân đá qua mặt đốc công một cách sợ sệt Nhưng chính con người đó lại làm nên lịch sử

vẻ vang, ông đã được ghi lại trong sách Huyện trí: “Nông dân Lưu La Hán, đang đêm lẻn vào dùng xẻng đánh gẫy chân một số lừa, ngựa và bị bắt Hôm sau quân Nhật giải Lưu La Hán ra trói vào buộc ngựa, lột da thịt chúng đe dọa nhân dân

Mặt ông Lưu không hề sợ sệt, chửi luôn mồm đến chết mới thôi” [35, tr.32]

Nhưng động cơ của ông có phải xuất phát từ lòng yêu nước, yêu quê hương hay không? Có lẽ một gia nô như ông chỉ biết đến hai chữ phục tùng chủ nhân mà thôi Khi ông bị bọn Nhật hành hạ thì trở nên căm ghét và nảy ra ý định

bỏ trốn nhưng khi có cơ hội, ông lại nhớ đến hai con la của chủ mình Ông đã định giải thoát cho hai con la, nhưng chúng không nhận ra chủ nên chống đối, ông đã nổi đóa lên: “Hai con súc sinh này, ông nổi đóa nghiêng nghiêng tìm vũ khí” [35, tr.46] Chính sự bực tức trong lòng ông đã dẫn đến hành động đánh què hết số la và ngựa mà bọn Nhật cướp được: “Đồ súc sinh? Uy phong của mày đâu? Đồ súc sinh! Mày là cái đồ vong ân bội nghĩa, ăn cháo đá bát! Mày là đồ lang chạ, tư thông với nước ngoài” [35, tr.48] Có lẽ chính ông La Hán cũng không ngờ rằng hành động của ông là hành động cứu quốc đáng khâm phục Thông qua nhân vật ông La Hán, Mạc Ngôn như đang cãi ngầm với lịch sử về nhân sinh, về quyền sống của con người Tác giả đã tái hiện hiện thực của cuộc chiến tranh, sự tàn ác của giặc Nhật qua cái chết thảm khốc của ông La Hán: “Bố

30

nhìn thấy con dao của Tôn Ngũ thiến vào tai ông già như cưa cây gỗ vậy Ông

La Hán kêu rống lên không ngớt, một dòng nước đái vàng khè vọt ra giữa hai đùi ông” [35, tr.70] Quân Nhật đã dùng hình phạt tàn khốc của giai cấp phong kiến Trung Quốc để dăn đe người Trung Quốc Hình phạt tàn khốc lột da cắt thịt tàn khốc do chính Tôn Ngũ một người Trung Quốc thực hiện: “Bố kể với tôi rằng, sau khi da mặt bị lột hết cái mồm không thành hình cái mồm của ông La Hán vẫn phát ra những tiếng ồ ồ; từng giọt máu đỏ tươi vẫn từ trên đầu giỏ xuống Tôn Ngũ không còn là con người nữa, hắn dùng dao điệu nghệ thế, lột cả tấm da người mà không sót một chỗ nào Ông già bị lột hết da biến thành một cục thịt, ruột ở trong bụng chuyển động co vào giãn ra, từng đàn nhặng xanh bay kín trời” [35, tr.73]

Dưới cái nhìn của bố tôi - một người chứng kiến trực tiếp hiện thực đó

Qua đó, chúng ta nhận thấy được ngòi bút nhân đạo của Mạc Ngôn Ông dám nhìn thẳng hiện thực chiến tranh một cách thẳng thắn để vạch trần tội ác của giặc Nhật, đồng thời phê phán sự ngu muội của người dân Cao Mật Đó chính là lời cảnh tỉnh, đòi quyền sống cho con người, qua đó, ông đã tuyên bố về quan niệm của ông khi viết về chiến tranh: “Các nhà văn viết về đề tài chiến tranh - một hiện tượng ngu muội nhất của tiến trình của lịch sử nhân loại, điều mà họ muốn lột tả chính là sự bóp méo linh hồn con người của chiến tranh hoặc là sự biến dạng của nhân tình trong chiến tranh Từ ý nghĩa đó, xét cho cùng thì cho dù là người chưa trải qua chiến tranh cũng có thể viết lại chiến tranh” [26, tr.47] Vì vậy, Mạc Ngôn đã nhìn lịch sử giờ đây không còn là lịch sử của giai cấp nào nữa, mà nó trở nên trần trụi, đau thương

Chỉ huy đội quân là Tư Lệnh Từ - một thổ phỉ, đã từng giết người không ghê tay: “Từ Chiếm Ngao túm lấy gáy hắn, lôi lại trước kiệu, quẳng mạnh một cái xuống đường, đoạn nhằm cái miệng đang van xin không ngớt đá một cú Tên cướp bèn thét lên, một nửa nhổ đi, một nửa nuốt vào trong bụng, máu mũi chảy ra” [35, tr.92] Không xuất thân trong gia đình dòng dõi nhà tướng, không tướng

31

mạo phi phàm, không phải là người có cơ mưu lớn, nhưng Từ Chiêm Ngao - một tên thổ phỉ trở thành người anh hùng lãnh đạo nhân dân Cao Mật chống lại giặc Nhật, làm nên những trang sử hào hùng cho quê hương Cao Mật: “Ai là thổ phỉ?

Ai không là thổ phỉ? Ai đánh được quân Nhật tức là đại anh hùng Trung Quốc Lão đây năm ngoái đã bắt được ba thằng lính gác Nhật Bản, thu được ba khẩu súng Chi đội anh không phải là thổ phỉ, nhưng giết được mấy tên giặc? Không nhổ được cái lông của chúng nó !” [35, tr.56] Quan niệm về anh hùng giờ đây

đã được thay đổi, trong mắt người cháu thì Từ Chiêm Ngao đúng là một anh hùng thực sự: “Ông bắn ba phát, hai tên lính Nhật nằm trên mũi xe, máu đen chảy lênh láng trên đầu xe Theo tiếng súng của ông, sau đê phía đông và phía tây đường, vang lên mấy chục tiếng súng rời rạc, lại bảy, tám tên lính Nhật đổ

Có hai tên lính Nhật ngã lộn nhào ra ngoài xe, chân tay chới với, lao thẳng xuống dòng nước đen hai bên cầu” [35, tr.137] Từ Chiêm Ngao đã trở thành người anh hùng kiên quyết, lạnh lùng trong chiến đấu nhưng cũng là con người yếu đuối trước cái chết của người mình yêu: “Bố lần đầu tiên thấy hai dòng nước mắt từ khuôn mặt kiên nghị của ông tôi chảy xuống Ông quỳ xuống bên cạnh

bà, dùng bàn tay chưa bị thương vuốt mắt cho bà” [35, tr.144]

Tuy Tư lệnh Từ chỉ huy cả một đội quân, là người anh hùng của nhân dân Cao Mật, nhưng trong con người Từ Chiêm Ngao vẫn mang đậm tính cách của một tên thổ phỉ Khi bị phó chỉ huy Nhiệm buộc Tư Lệnh phải xử phạt Từ Đại Nha chú ruột của mình, Từ Chiêm Ngao cảm thấy rất tức giận: “Tư lệnh Từ cầm súng, nhìn theo lưng phó chỉ huy Nhiệm, nghiến răng nói: - Cút mẹ mày đi, một thằng học trò ranh ma dám chỉ huy cả lão! Lão đây đã làm thổ phỉ mười năm, chưa một đứa nào dám làm phách như thế bao giờ” [35, tr.104] Qua đó, chúng

ta có thể thấy đây hoàn toàn là một cuộc đấu tranh tự phát, lãnh tụ của cuộc cách mạng này chỉ có khí phách ngang tàng, anh dũng, không sợ chết của một tên thổ phỉ Do không có đầu óc chiến lược của một lãnh tụ nên khi quân Nhật kéo đến

Tư lệnh Từ đã rất vui sướng: “Tư lệnh Từ sung sướng gào lên: - Thế là các

32

chúng mày đến rồi! Hỡi các anh em, chuẩn bị cho tất cả vào, tôi hô bắn là bắn Bên tây bờ đường, anh câm phủi đất, nhảy cẫng lên Mấy chục đội viên đều đứng dậy, cầm lấy súng bò lên ụ đất trên đê” [35, tr.115] Qua đó, chúng ta nhận thấy Từ Chiêm Ngao hiện lên là một tên thổ phỉ dã man mà cao thượng, ngang tàng phóng túng mà yêu nước Những người nông dân chất phát, hiền lành dám đứng lên đấu tranh cho sự bình yên của vùng quê Cao Mật, hành động của họ thật quả cảm và anh dũng Trong chiến đấu họ không biết sợ cái chết, giám hi sinh vì mảnh đất quê hương mình: “Vô tình, ông liếc nhìn sắc mặt các đội viên, trông người nào người nấy đều hằm hằm dữ tợn như các ông tượng dữ trong miếu Vương Văn Nghĩa thè đầu lưỡi nhọn, ánh mắt trông như con thạch sùng, nhìn trừng trừng không động đậy” [35, tr.117]

Giờ đây lịch sử, chiến tranh, anh hùng không còn được nhìn một cách phiến diện, duy ý trí nữa, mà nó được đánh giá dưới con mắt của cá nhân nên nó trở nên toàn diện hơn Phó chỉ huy Nhiệm là hình ảnh tiêu biểu cho chiến sỹ cộng sản Đây là con người có đầy đủ cốt cách cũng như tác phong cộng sản:

“Phó chỉ huy Nhiệm là sĩ quan huấn luyện, anh ta thắt dây da bò rộng bản, khẩu súng ngắn brô - ninh đeo lủng lẳng trên thắt lưng da Phó chỉ huy Nhiệm ưỡn ngực thót bụng, đi đến trước hàng quân, hô nghiêm, hai gót chân dập đánh bốp một cái Phó chỉ huy Nhiệm nói: - Khi đứng nghiêm, hai chân phải thẳng, bụng thót, ngực ưỡn về phía trước, mắt mở tròn như con báo ăn thịt người vậy” [35, tr.99] Dưới điểm nhìn của người trong cuộc - Đậu Quan, người cộng sản này hiện lên và đánh giá khách quan qua những hành động dám nghĩ, dám làm, dám

tố cáo hành động vô liêm xỉ và mất hết tính người của Từ Đại Nha Anh đã thách thức với Tư lệnh Từ và khi bị Tư lệnh Từ uy hiếp dọa dẫm anh vẫn ngẩng cao đầu hiên ngang bước đi: “Bố tôi thấy khẩu súng lục trong tay Tư lệnh Từ rung lên Bố hầu như không nghe thấy tiếng viên đạn nổ, nó nổ bé quá và ở xa nữa Nhưng bố nhìn thấy viên đạn bay liệng trên không trung, rồi lướt qua tóc đen ánh của phó chỉ huy Nhiệm Phó chỉ huy Nhiệm không quay lại, ông vẫn bước