Đường dẫn truyền thần kinh cảm giác

A- Đường cảm giác nông ở cổ thân tứ chi Cảm giác nông ngoài da do bó cung Dejerine bó gai đồi thị-Tractus spinothalamus Có 2 phần : 1- Đường đau nóng lạnh Bó cung sau-gai đồi sau tractu

ĐƯỜNG DẪN TRUYỀN THẦN KINH CẢM GIÁC

I- ĐẠI CƯƠNG

1 Khái niệm chung

Các neuron liên tiếp làm nhiệm vụ dẫn truyền xung động thần kinh tạo thành đường dẫn truyền thần kinh (DTTK) Mỗi neuron (N) là một chặng dẫn truyền Mỗi đường dẫn truyền có nhiều N tham gia, chúng nối với nhau qua các synapse (khớp TK), mỗi đường

có nhiều chặng Có nhiều loại đường DTTK có chức phận khác nhau Tốc độ dẫn truyền

có thể đạt tới 100m/gy

2 Phân loại đường DTTK

Theo chức năng nhiệm vụ chia ra:

a- Đường dẫn truyền cảm giác (hướng tâm) về TK trung ương

b- Đường vận động (ly tâm) dẫn xung động từ hệ TK tới cơ quan hiệu ứng

c- Các đường liên hợp trao đổi thông tin trong nội bộ hệ thần kinh

Trong mỗi loại có nhiều đường, nhiều bó cho từng loại riêng biệt

II- ĐƯỜNG DẪN TRUYỀN CẢM GIÁC

Đường cảm giác ở đầu, mặt, cổ do các dây thần kinh sọ Cảm giác thân và chi còn lại do thần kinh sống chuyển về não qua tuỷ sống

Có nhiều loại cảm giác :

- Cảm giác nông: Đau, nóng, sờ, mó

- Cảm giác sâu: Có ý thức và không có ý thức

A- Đường cảm giác nông ở cổ thân tứ chi

Cảm giác nông ngoài da do bó cung Dejerine (bó gai đồi thị-Tractus spinothalamus)

Có 2 phần :

1- Đường đau nóng lạnh

Bó cung sau-gai đồi sau (tractus spinothalamus- posterior) có 3 Neuron:

- N1 - ở hạch gai, dẫn xung động cảm giác từ da qua rễ sau, vào tuỷ sống, dừng

ở cột keo Rolando (cột nhân sau ngoài) ở cùng tầng (N1- loại sợi ngắn)

- N2 - ở cột keo Rolando cho sợi bất chéo đường giữa ra cột trắng bên tạo bó cung sau Bó này chạy ở rìa cột trắng bên lên trên qua hành não, trung não, cầu não, dừng lại ở đồi thị

- N3 - ở đồi thị, dẫn truyền tiếp lên trên vỏ não hồi đỉnh lên

H 30: Sơ đồ các đường cảm giác (Sinelnikov)

1,6- Bó gai tiểu não trước (Gowers)

2,5- Bó gai tiểu não sau(Fllechsig)

3- Nhân Gol)

4- Nhân Burdach

7- Rễ bụng (trước)

8- Hạch gai

9- Rễ lưng (sau)

10- Tuỷ sống

11- Thần kinh sống

12- Bó Burdach

13- Bó Goll

14,18- Bó gai thị trước, bên 15- Hành não

16- Bó hành đồi thị 17- Cuống tiểu não dưới 19- Chán não

20- Mái trung não 21- Cuống đại não 22- Đồi thị

23- Bó đồi vỏ não 24- Thể chai

2- Đường xúc giác thô sơ

Bó cung trước -gai thị trước (Tractus spinothalamicus anterior) có 3 Neuron

- N1 - ở hạch gai, dẫn truyền xung động (DTXĐ) vào tuỷ qua rễ sau, dừng ở cột keo Rolando tầng tuỷ trên (loại sợi nhỡ)

- N2 - ở cột keo trên, cho sợi bắt chéo đường giữa tuỷ sang cột trắng bên đối diện tuỷ tạo bó cung trước Bó này đi lên trên qua thân não tới dừng ở đồi thị

- N3 - ở đồi thị DTXĐ tiếp lên vỏ não hồi đỉnh lên

3- Đường xúc giác tinh tế

Giúp ta nhận biết đồ vật bằng sờ mó, bó này theo đường cảm giác sâu có ý thức (Bó Goll - Burdach)

2- Đường dẫn truyền cảm giác sâu ở thân, chi

Dẫn truyền cảm giác ở cơ, xương, khớp, có hai loại:

a Đường cảm giác sâu có ý thức (Goll- Burdach)

- N1 - Dẫn truyền cảm giác sâu ở cơ xương khớp vào tuỷ sống qua rễ sau, ra cột sau tuỷ sống tạo ra bó thon (Goll- dẫn cảm giác sâu chi dưới) và bó chêm (Burdach - phần chi trên) hai bó này theo cột sau tuỷ sống, đi lên trên dừng ở các nhân Goll, Burdach, Monakov ở hành não (N1 sợi dài)

- N2 - ở các nhân trên cho các sợi bắt chéo đường giữa (bắt chéo cảm giác) tạo dải Reil giữa nằm ở sau bó tháp trước đi lên qua cầu, trung não tới đồi thị

- N3 - ở đồi thị dẫn truyền tiếp lên vỏ não hồi đỉnh lên

b Đường cảm giác sâu không có ý thức

Bó gai tiểu não (tractus spinocerebellaris) dẫn xung động về độ căng cơ, tư thế, thăng bằng

+ Bó gai tiểu não trước (tractus spinocerabellaris ant) bó Gowers

- N1 - ở hạch gai, dẫn XĐTK qua rễ sau vào tuỷ ở cột Bachterw cột sau trong

- N2 - Từ cột này cho sợi bắt chéo đường giữa tạo bó Gower ở rìa cột bên tuỷ sống, đi lên qua hành, cầu não, vòng qua cuống não trên, qua van Vieussene vào thuỳ giun vỏ tiêu não

- N3 - ở vỏ thuỳ giun dẫn đến nhân tiểu não

- N4 - ở nhân tiểu não dẫn truyền tiếp tới nhân đỏ ở trung não

- N5 - ở nhân đỏ dẫn truyền tiếp tới đồi thị

Chặng 4, 5 còn lại là đường liên hợp tiểu não Bó Gowers dẫn truyền cảm giác sâu

không có ý thức của chi

cảm giác sâu không có ý thức của thân:

- N1 – Tương tự như bó Gowers, khác là dừng ở cột nhân sau trong (Clark)

- N2 - ở cột Clark cho sợi dẫn truyền tiếp ra rìa cột trắng cùng bên, sau bó Gowers

Bó này đi lên qua cuống tiểu não dưới tới vỏ thuỳ giun

- N3 - Từ vỏ thuỳ giun đến dừng ở nhân TN (răng, mái)

- N4 - Từ nhân TN tới nhấn đỏ bên đối diện là chủ yếu

- N5 - ở nhân đỏ dẫn truyền tiếp lên đồi thị

Hai chặng sau còn được coi là đường liên hợp của TN

3 Đường cảm giác ở mặt đầu

Cảm giác da, các hốc niêm mạc ở mặt do thần kinh V là chủ yếu, ngoài ra còn có các thần kinh VII, IX, X (tham khảo thêm phần TK sọ)

a Thần kinh V - Tam thoa (Sinh ba)

N1 - ở hạch Gasser, tương tự như một hạch gai, nhận cảm giác từ da, niêm mạc hốc mũi, miệng qua nhánh trục hướng về não vào cầu não dừng ở cột nhân cảm giác TK

V (do cột sau ngoài từ tuỷ lên) Cột này chạy dọc hành cầu não

N2 - ở cột nhân này cho sợi theo giải Reil giữa lên đồi thị bên đối diện

N3 – Dẫn tiếp từ đồi thị lên vỏ não

b Thần kinh VII’ -TK trung gian ( Wrisberg)

N1 - ở hạch gối, ở giữa đoạn I, II, cầu Fallov, từ hạch các sợi tạo dây trung gian qua ống tai trong vào hành não ở rãnh cầu tới dừng ở phần trên nhân đơn độc

N2 - ở nhân đơn độc cho sợi dẫn truyền lên đồi thị

N3 - ở đồi thị cho sợi dẫn truyền lên vỏ não

c Thần kinh IX, X: Thiệt hầu và phế vị

N1 - Các sợi cảm giác từ các hạch trên (Andersch) hạch dưới (Erhenritte) của dây

IX và từ hạch cảnh, rối của dây X, các dây IX, X vào hành não qua rãnh sau trám hành, tới dừng ở phần giữa và dưới nhân đơn độc

N2 - Ở nhân đơn độc dẫn truyền tiếp lên đồi thị

4 Các đường giác quan

a Đường khứu giác

N1 - Tế bào nhận cảm mùi ở tầng trên mũi, cho sợi qua lỗ sàng dẫn xung động về trung ương, về não

N2 - ở hành khứu (bắt đầu chặng trung ương) cho sợi đi qua hành khứu, cuống khứu, tam giác khứu, rễ khứu để tới các nhân xám khứu não

- Móc hải mã trong đó có nhân hạnh nhân

- Nhân ở vùng vách trong suốt củ khứu Từ đây có các sợi đi tới thể vú, đồi thị, thuỳ khuy, thuỳ đỉnh, thuỳ trán, hoặc qua chất lưới liên hệ với các dây thần kinh

sọ, hoặc qua thể tam giác liên hệ với các nhân vùng trên và dưới thị

b Đường thị giác

+ Phần ngoại biên:

- Các tế bào cảm thụ ánh sáng và màu sắc ở võng mạc thị giác, các tế bào nón tập trung nhiều nhất ở điểm vàng (trong mỗi mắt có khoảng 7 triệu tế bào nón)

- Các tế bào que có nhiều ở vùng rìa võng mạc (mỗi mắt có khoảng 125 triệu tế bào que)

- Các sợi trục của chúng tập trung tại điểm mù, nơi tạo thành và đi ra của thần kinh II

- Dây II qua lỗ thị giác vào hộp sọ

+ Phần trung ương:

- Các sợi từ nửa ngoài võng mạc của thần kinh thị giác (TK.II) đi thẳng tới dải thị giác cùng bên, còn các sợi nửa trong bắt chéo qua giao thoa để tới dải thị bên đối diện

- Phần lớn các sợi dừng ở thể gối ngoài, rồi từ đó toả thành tia(Gratiolet) tới hồi chẩm 6 - hồi chêm là trung khu phân tích thị giác ở vỏ não, thể gối ngoài được coi

là trung khu thị giác dưới vỏ

- Một số ít các sợi qua thể gối ngoài đến dừng ở vỏ não đồi chẩm hoặc tới củ não sinh tư trên, từ đây có một số sợi liên hệ với một số nhân thần kinh sọ, III, VII, XI

để có các phản xạ nhắm mắt, quay đầu tránh các luồng sáng mạnh, đột ngột Một

số sợi khác tới trung khu giao cảm của tuỷ sống tham gia vào các phản xạ điều tiết thể thuỷ tinh, đồng tử

c Đường thính giác

Dẫn truyền nhận cảm âm thanh, có hai chặng:

+ Ngoại biên: Tế bào nhận cảm âm thanh của cơ quan Corti dẫn truyền về hạch Corti(N1),

từ đây tạo thần kinh ốc tai (N.cochlearis) qua ống tai trong vào sọ Hạch Corti ở trong đường xoắn ốc tai trong

+ Trung ương: Các sợi vào não ở rãnh hành cầu (ngoài thần kinh VII) tới dừng ở nhân

ốc bụng và lưng ở cầu não, từ các nhân trên, N.II cho sợi:

- Phần nhỏ chạy thẳng trong hành não

- Phần lớn bắt chéo đường giữa tạo thành thể thang (Corpus tra-pezoideum) trong chất trắng cầu não các sợi đi nông tạo ra vân thính giác ở nền thất não IV tới dừng ở trám cầu Trám cầu cho sợi tạo giải Reill bên (bó thính giác) đi lên phần lớn dừng ở thể gối trong, phần nhỏ dừng ở củ não sinh tư dưới (trung khu phản

xạ nghe dưới vỏ)

- Từ thể gối trong có các sợi đi lên hồi thái dương 1, 2 - Trung khu phân tích thính giác vỏ não Cũng từ củ não sinh tư dưới một số sợi liên hệ với sừng trước tuỷ sống (bó mái gai) vào các nhân các dây thần kinh sọ III, IV, VI

4 Đường tiền đình

cho các sợi về hạch tiền đình Scarpar (g.vestibulaire) ở tai trong Từ hạch tạo dây tiền đình (n.vest-ibularis) qua ống tai trong vào sọ, vào não qua rãnh hành cầu cùng với dây

ốc tai tới dừng ở các nhân tiền đình (Schwalbe-Bechterew, Deiteurs)

b N.2- ( chặng trung ương) ở các nhân trên cho các sợi:

- Lên các nhân tiểu não cùng bên qua cuống tiểu não trên

- Lên vỏ thuỳ thái dương, chẩm Do đó có các phản xạ về tai, mắt, tư thế đều liên quan tới tiền đình

- Từ nhân giữa Deiters có 2 đường:

- Xuống tuỷ sống tạo bó tiền đình gai, dừng ở sừng trước tuỷ sống và ở nhân TK

XI nên có nhận thức về tư thế đầu

- Đường đi lên (thẳng hoặc bắt chéo) tới các nhân thần kinh III, IV, VI nên có các phản xạ về nhãn cầu và tư thế Bởi vậy khi tổn thương ở tiền đình có thể có rung giật nhãn cầu (nystagmus) hoặc ngoẹo cổ