Trên cơ sở của những số liệu này và quá trình giảng dạy thực tế ở trường phổ thông chúng ta có thể thấy việc dạy học lịch sử chỉ với những phương tiện truyền thống như bảng đen, lời nói[r]
Trang 1Ứng dụng CNTT trong dạy học lịch sử
Lịch sử là một một môn học đặc thù, kiến thức lịch sử là những gì đã diễn ra trong quá khứ chính vì thế nhiệm vụ của dạy học lịch sử là khôi phục lại bức tranh quá khứ để từ đó rút ra bài học từ quá khứ, vận dụng nó vào trong cuộc sống hiện tại và tương lai Trong việc khôi phục lại bức tranh quá khứ một cách sinh động, phương tiện trực quan là một yếu tố hết sức cần thiết Tuy nhiên, các
đồ dùng truyền thống hiện nay
I Đặt vấn đề:
Trong giai đoạn hiện nay, xu hướng dạy học hiện đại với sự kết hợp những thành tựu công nghệ thông tin đã và đang diễn ra một cách khá phổ biến ở các ngành học, cấp học Công nghệ thông tin với tư cách là một phương tiện hỗ trợ cho việc dạy học đang chứng tỏ những ưu thế và hiệu quả trong quá trình dạy học nói chung và đối với bộ môn lịch sử nói riêng Trong phạm vi bài viết này tôi chỉ xin trình bày một khía cạnh của việc ứng dụng thủ pháp truyền thông đa phương tiện qua một tiết học lịch sử cụ thể nhằm nâng cao khả năng nhận thức cho học sinh ở bậc THCS
II Cơ sở phương pháp luận của việc ứng dụng truyền thông đa phương tiện trong dạy học lịch sử:
1 Dạy học lịch sử là quá trình truyền thông mang tính đặc thù:
Theo các nhà lí luận dạy học, phương pháp dạy học là cách thức, là con đường đi tới nhận thức sự vật hiện tượng khách quan hay là sự tập hợp các phương tiện để đạt đến mục đích đề ra Cũng có các ý kiến cho rằng “phương pháp dạy học là tổ hợp các cách thức phối hợp hoạt động thống nhất của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học được tiến hành dưới vai trò chủ đạo của giáo viên nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ dạy học” Như vậy, khi bàn đến phương pháp dạy học, tuy
có nhiều cách hiểu khác nhau song tất cả đều hướng đến tính mục tiêu của quá trình dạy học và vai trò của giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học Bên cạnh đó, một yếu tố không thể thiếu đảm nhiệm vai trò trung gian của quá trình dạy học đó chính là phương tiện dạy học.Xét trên phương diện mục tiêu, chúng
ta có thể thấy quá trình dạy học cũng chính là quá trình truyền thông Bởi
vì truyền thông là sự chuyển tải thông tin từ một hoặc một nhóm đối tượng này đến một hoặc một nhóm đối tượng khác nhằm cung cấp kiến thức, thay đổi nhận thức và cải biến hành vi của con người Điểm khác biệt ở dạy học và các loại
hình truyền thông khác là ở chỗ: dạy học là quá trình truyền thông nhiều chiều trong đó học sinh là đối tượng trung tâm, là chủ thể và giáo viên đóng vai trò chủ đạo để quá trình truyền thông đạt hiệu quả.Ở phạm vi hẹp, quá trình dạy học lịch
sử ở trường phổ thông là một quá trình dạy học mang tính đặc thù Dạy học lịch
sử là quá trình giúp học sinh tìm hiểu những gì đã diễn ra ở quá khứ, và mục tiêu của bộ môn lịch sử chính là việc giúp học sinh biết quá khứ, hiểu quá khứ đồng thời rút ra những bài học từ quá khứ để vận dụng vào trong cuộc sống hiện tại và tương lai Hay nói cách khác đó cũng chính là quá trình giúp học sinh nắm kiến thức và hình thành kĩ năng, kĩ xảo và vận dụng kiến thức, kĩ năng đó vào giải
Trang 2quyết những vấn đề của cuộc sống Vấn đề khó khăn nhất của bộ môn lịch sử là việc tái hiện những sự kiện, những hiện tượng và nhân vật lịch sử Để biết, hiểu
và vận dụng lịch sử yêu cầu các em phải tái hiện lịch sử một cách chính xác, sinh động, tránh hiện tượng hiện đại hoá lịch sử Nhưng làm được điều này cũng không đơn giản, hiện nay giáo viên chủ yếu chỉ dựa vào thủ pháp trình bày miệng, tường thuật, tích cực hơn là có sự kết hợp với một số phương tiện tối thiểu như tranh ảnh, bản đồ (với số lượng không nhiều) Chính vì những lẽ đó cho nên hiệu quả của các tiết dạy vẫn chưa cao thậm chí học sinh cảm thấy không có hứng thú khi tìm hiểu bộ môn lịch sử Vậy để quá trình dạy học lịch sử đạt hiệu quả chúng ta cần có những hướng đi mới, những thủ pháp mới để kích thích khả năng nhận thức và hứng thú cho học sinh
2 Truyền thông đa phương tiện và những ưu thế vượt trội:
- Truyền thông đa phương tiện (mutimedia communication) là một khái niệm
mới được xuất hiện trong những năm gần đây Xung quanh khái niệm này vẫn có nhiều cách hiểu nhưng tất cả đều cho rằng: truyền thông đa phương tiện chính là quá trình chuyển tải thông tin bằng âm thanh và hình ảnh hay sự kết hợp giữa âm thanh và hình ảnh (có thể là kênh chữ, kênh hình) Theo báo cáo của Trung tâm nghiên cứu kỹ thuật máy tính của Mỹ vào năm 1993, (tạm dịch) “Con người lưu lại trong bộ nhớ được 20% những gì họ thấy và 30% những gì họ nghe Nhưng
họ nhớ 50% những gì họ thấy và nghe; và con số này lên đến 80% nếu họ thấy
và nghe sự vật, hiện tượng một cách đồng thời.” Trên cơ sở của những số liệu này và quá trình giảng dạy thực tế ở trường phổ thông chúng ta có thể thấy việc dạy học lịch sử chỉ với những phương tiện truyền thống như bảng đen, lời nói của thầy giáo và một ít phương tiện dạy học mang tính tĩnh (bản đồ, tranh ảnh,
sơ đồ) chắc chắn hiệu quả sẽ không cao, mức độ ghi nhớ của học sinh sẽ thấp và chóng quên Trong khi đó nếu học sinh được xem phim tư liệu, bản đồ, sơ đồ động (được thiết kế theo logic sự kiện), tranh ảnh với màu sắc sinh động kết hợp với lời nói của giáo viên thì khả năng ghi nhớ của các em sẽ tăng lên Không những thế, nếu làm được điều này chúng ta sẽ tạo ra được một bầu không khí học tập sinh động, khơi gợi hứng thú học tập cho các em đồng thời khắc sâu những kiến thức mà các em tiếp thu được Rõ ràng, việc kết hợp cùng một lúc hai hay nhiều phương tiện truyền thông sẽ giúp cho nguời học tiếp thu thông tin nhanh, chính xác và nhớ lâu hơn
III Thực trạng và giải pháp:
1 Thực trạng dạy học lịch sử và sự cần thiết phải ứng dụng công nghệ thông tin:
Như chúng ta đã nói ở trên, lịch sử là một môn học đặc thù Kiến thức lịch sử là kiến thức về quá khứ Có những sự kiện đã diễn ra cách ngày nay hàng trăm, hàng ngàn năm thậm chí lâu hơn Yêu cầu bộ môn đòi hỏi, khi nhận thức học sinh phải tái hiện những sự kiện, hiện tượng đó một cách sống động như đang diễn ra trước mắt mình Bên cạnh đó, khả năng tư duy của học sinh THCS còn hạn chế nên việc sử dụng phương tiện trực quan để giúp học sinh tái hiện là một
Trang 3nguyên tắc trong dạy học lịch sử Trong lúc đó, các phương tiện trực quan phục
vụ dạy học lịch sử hiện nay còn nhiều hạn chế Phương tiện vừa thiếu lại vừa không phù hợp Thử lấy ví dụ về hệ thống bản đồ, chúng ta có thể khẳng định một điều rằng hệ thống bản đồ và tranh ảnh lịch sử trong danh mục đồ dùng do
Bộ giáo dục phát hành là không đủ cho các bài dạy Bên cạnh đó kênh chữ và các kí hiệu quá nhỏ không thể sử dụng được, thậm chí có một số bản đồ còn mâu thuẫn với kiến thức ở sách giáo khoa (Lược đồ cuộc khởi nghĩa Yên Thế ở lớp 8) Các tranh ảnh ở sách giáo khoa màu sắc còn đơn điệu và thiếu đồng bộ, chưa
kể đến phim tài liệu thì hầu như không có So với yêu cầu đặt ra của bộ môn và định hướng đổi mới phương pháp trong giai đoạn hiện nay thì có thể nói rằng : những phương tiện dạy học không đáp ứng được yêu cầu và không thể tạo nên hứng thú học tập cho học sinh
2 Một số giải pháp mang tính định hướng cho quá trình ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông đa phương tiện trong dạy học lịch sử ở trường THCS Lý Tự Trọng – TP Huế
Trước những khó khăn thực tế, việc dạy học theo hướng ứng dụng công nghệ thông tin là một giải pháp tích cực, là hướng đi kịp thời để giải quyết những khó khăn nêu trên Tuy vậy việc sử dụng công nghệ thông tin và các phương tiện dạy học hiện đại trong dạy học lịch sử hiện nay vẫn còn gặp nhiều khó khăn:
- Thứ nhất, trình độ tin học của giáo viên (đặc biệt là người lớn tuổi) còn gặp nhiều hạn chế.- Thứ hai, chi phí cho việc mua sắm thiết bị còn quá cao.- Thứ ba, hiện nay vẫn chưa có một mô hình thống nhất cho việc bài giảng điện tử nên việc ứng dụng còn mang tính chất tuỳ tiện, hiệu quả mang lại không cao.Mặc dù còn nhiều khó khăn, cản trở song không phải là không có hướng giải quyết Thực tế dạy học ở trường THCS Lý Tự Trọng – TP Huế cho thấy việc phổ biến kiến thức tin học cho giáo viên là vấn đề có thể giải quyết được Những giáo viên trẻ đã biết ứng dụng công nghệ thông tin sẽ là những hạt nhân để tạo ra mô hình thí điểm Sau khi xây dựng mô hình thí điểm là quá trình đào tạo và hướng dẫn các
kĩ năng ứng dụng cho những giáo viên khác Kết quả, sau một năm thí điểm chúng tôi đã có một đội ngũ biết ứng dụng công nghệ thông tin vào soạn bài giảng điện tử Còn việc mua sắm trang thiết bị cũng không khó, chúng ta thử làm một bài toán về kinh tế để so sánh giữa việc phải bỏ kinh phí mua sắm các phương tiện dạy học hiện đại (máy tính, projector) với việc mua sắm hàng chục triệu đồng những thiết bị dạy học khác (tranh ảnh, bản đồ, bảng phụ …) thì sẽ thấy tính kinh tế và hiệu quả của nó Trong lúc đó một hệ thống phương tiện dạy học hiện đại có thể sử dụng cho tất cả các môn và thời lượng sử dụng lên đến hàng chục ngàn giờ cùng với giá thiết bị đang giảm dần thì vấn đề kinh tế chắc chắn sẽ không còn lo ngại.Đối với bộ môn lịch sử, ngoài việc hướng dẫn giáo viên cách soạn giáo án và cách khai thác tư liệu trên mạng internet chúng tôi còn phổ biến cách sử dụng các phần mềm đa phương tiện để chỉnh lí tư liệu
Trong quá trình thực hiện, việc đánh giá và đưa ra mô hình ứng dụng và nguyên tắc khai thác tư liệu để đạt hiệu quả là vấn đề quan trọng nhất Chính vì vậy, các
Trang 4giáo viên lịch sử chúng tôi đã thống nhất và đưa ra quy trình soạn giảng và sử dụng thủ pháp truyền thông đa phương tiện theo mô hình của bài giảng dưới đây
3 Quy trình soạn một giáo án điện tử có sử dụng thủ pháp truyền thông đa phương tiện:
Sau đây là quy trình soạn giảng một bài lịch sử có sử dụng thủ pháp truyền thông
đa phương tiện ( Lịch sử 7, tiết 11: Nước Đại Cồ Việt thời Đinh - Tiền Lê, phần I)
a Bước chuẩn bị tài liệu:- Các phần mềm được sử dụng: PowerPoint 2003 (để
thiết kế bài giảng); Photozoom (để phóng các lớn các hình ảnh); paint (để chỉnh
lí các hình ảnh); window movie maker (để cắt các đoạn phim) (Tôi xin giới thiệu các phần mềm này bởi vì nó được tích hợp sẵn trong các hệ điều hành và sử dụng đơn giản Quý vị có thể sử dụng các phần mềm khác có chung công năng)
- Các tư liệu cần cho bài giảng: sau khi định hướng bài giảng và các tài liệu cần
thiết như một đoạn phim về Đinh Tiên Hoàng và kinh đô Hoa Lư; sơ đồ về bộ máy Nhà nước thời Tiền Lê và lược đồ về cuộc kháng chiến chống Tống
- Cách tìm và xử lí: chúng ta có thể khai thác các đoạn phim này trên các trang
web truyền hình (vtv.org.vn; vntelevision.vn; htv.vnn.vn…) và đoạn phim tôi khai thác được có tựa đề “Hoa Lư non nước Tràng An” của VTV1 Các hình ảnh
và lược đồ Việt Nam chúng ta có thể tìm kiếm trên www.googel.com
+ Xử lí phim: chúng ta dùng WMM (windows movie maker) để tạo ra những
đoạn phim với hình ảnh và âm thanh phù hợp với bài giảng Từ đoạn phim khai thác được tôi đã tạo ra 2 đoạn phim với nội dung “những biện pháp của nhà Đinh” và “kinh đô Hoa Lư”
+ Xử lí ảnh: các hình ảnh chúng ta tìm được thường có kích thước nhỏ, độ phân
giải thấp nên phải dùng Photozoom để phóng lớn Ưu điểm của phần mềm này là khi phóng lớn hình ảnh vẫn không bị nhoè Nếu là bản đồ thì chúng ta nên dùng chương trình Paint để xoá hết những kí hiệu, chữ viết để biến nó thành bản đồ câm
* Lưu ý: nên đặt tất cả các hình ảnh, tư liệu, phim kể cả bài giảng PowerPoint
vào trong một thư mục trên máy tính Bởi vì nếu ta không làm như vậy khi copy thì các đoạn phim sẽ không hiển thị và khi sao chép thì phải sao chép cả thư mục
b Bước thiết kế bài giảng điện tử:
- Trên cơ sở giáo án chúng ta có thể hiện thực hoá ý tưởng thành giáo án điện tử theo một trình tự các bước lên lớp Theo kinh nghiệm giảng dạy thực tế chúng ta nên có một slide chính sau đó tạo các liên kết đến các slide thành phần Ở slide chính và slide thành phần nên có các nút liên kết đến và quay về tranh chính để giúp giáo viên chủ động hơn trong quá trình điều khiển Bài giảng của tôi gồm
có 15 slide được thiết kế theo mô hình sau (xin tham khảo phụ lục)
- Khi thiết kế giáo án theo mô hình này cần lưu ý: trang chính của giáo án chính
là đề cương của bài giảng Từ trang chính, các tiểu mục lần lượt hiển thị từng phần, trên cơ sở đó chúng ta có thể liên kết đến các slide thành phần và quay về
Trang 5trang chính để học sinh có thể ghi nội dung bài học Đối với sơ đồ và lược đồ chúng ta cũng cho hiển thị từng phần theo ý tưởng của người dạy
c Bước lên lớp giảng dạy thực tế:
- Đầu tiên giáo viên nên tạo ra động cơ học tập bằng một câu nói của lãnh tụ( ví dụ: Dân ta phải biết sử ta …) hoặc đưa ra một nhận định về mục đích của việc học lịch sử để gây sự hứng thú cho học sinh ở màn hình chờ.- Khâu kiểm tra bài
cũ cần nêu câu hỏi và phương án trả lời để học sinh quan sát và ghi nhớ kiến thức cũ
- Trang chính: Giáo viên cho hiển thị từng phần, từng mục giống như quá trình ghi bảng đen Từ đó tạo các siêu liên kết đến các tranh phụ có chứa câu hỏi và nội dung từng phần hoặc đoạng phim, tranh ảnh, bản đồ …
- Sau khi hướng dẫn học sinh tìm hiểu bài học, giáo viên sử dụng câu hỏi trắc nghiệm để đánh giá mức độ tiếp thu kiến thức của học sinh hoặc sử dụng lược đồ cho học sinh trình bày lại (nếu bài giảng có diễn biến của một trận đánh, một biến cố, một cuộc chiến tranh …) để đánh giá kĩ năng.- Cuối cùng là phần chuẩn
bị cho bài mới: Giáo viên phải đặt ra các yêu cầu cụ thể và hướng dẫn học sinh giải quyết các yêu cầu
* Khi giảng dạy cần lưu ý:
+ Nguyên tắc của việc sử dụng trực quan: nêu vấn đề trước khi cho học sinh xem phim hoặc sơ đồ, bản đồ…trên cơ sở đó giúp học sinh khai thác và rút ra kết luận Nếu làm ngược lại thì những tư liệu mà chúng ta đưa ra chỉ mang tính chất minh hoạ, không đem lại hiệu quả cho bài học
+ Để tạo nên hiệu quả, khi sử dụng các đoạn phim câm (không có âm thanh), sơ
đồ, bản đồ… lời nói của giáo viên phải đi liền với các hiệu ứng để cho kênh âm thanh và kênh hình ảnh luôn kết hợp nhuần nhuyễn với nhau
IV Kết luận
Việc ứng dụng công nghệ thông tin với thủ pháp truyền thông đa phương tiện đối với môn lịch sử ở trường THCS đang được thí điểm và bước đầu đã thu được những hiệu quả đáng kể Qua quan sát ở tiết dạy này và thông tin điều tra thu được có 100% học sinh trả lời đúng các câu hỏi trắc nghiệm cuối bài; học sinh trình bày lại được 90% nội dung diễn biến của cuộc kháng chiến chống Tống (981) ngay tại lớp; 100% học sinh cảm thấy có hứng thú khi được học theo mô hình này Điểm hạn chế của mô hình này là một số học sinh không ghi chép kịp các nội dung chi tiết trên màn chiếu
Như vậy, thực hiện mô hình nêu trên chúng ta đã khắc phục được nhiều hạn chế của việc dạy học lịch sử với phương pháp và phương tiện truyền thống và đã tạo
ra một số hiệu quả tích cực Tuy vậy cũng không có phương pháp và phương tiện nào là vạn năng, mỗi phương pháp, phương tiện đều có ưu điểm và nhược điểm của nó Để thực hiện mô hình ứng dụng công nghệ thông tin có hiệu quả hơn nữa chúng tôi cần sự góp ý của quý thầy cô và chuyên gia về lĩnh vực này
Thiennhien (THCS Lý Tự Trọng – TP Huế)
Trang 6hiep.nguyen Mạng Việt nam go.vn - Bản đầy đủ