Mùa hè đã đến chim quyên ( con cuốc) khắc khoải kêu suốt ngày đêm (dưới trăng) chim quyên được nhân hóa “ quyên gọi hè’ bước đi của thời gian như thêm phần thôi thúc, giục giã. Câu thơ k[r]
Trang 1NS: 22 - 8 - 2012
Chủ đề I : 4 tiết: Vai trò và tác dụng của dấu câu
Tiết 1 : Dấu chấm, dấu chấm hỏi, dấu chấm than, dấu chấm phẩy
A Mục tiêu cần đ ạt : Giỳp HS
B Chuẩn bị: - GV: Soạn bài
- HS ụn tập - Lập bảng hệ thống dấu cõu đó học
? ở lớp 6 em đã học những loại dấu câu nào?
- GV ghi cỏc VD minh họa
- HS đọc
? Nờu tỏc dụng của dấu chấm?
HS đọc VD
? Dấu chấm hỏi được dựng để làm gỡ?
? Dựa vào những đặc điểm nào để nhận biết đú
là cõu nghi vấn?
? Lấy VD minh họa
- GV treo bảng phụ cú ghi cỏc VD minh họa
? Cho VD minh họa?
? Dựa vào kiến thức đó học hóy nờu cụng dụng
của dấu phẩy?
1 Dấu câu học ở lớp 6:
- học sinh liệt kê
- Học sinh liệt kê các loại dấu câu đã học ở lớp 6
a Dấu chấm (.) VD: - Mẹ đó về
Nam đi rồi à?
-> Dấu chấm hỏi được dựng để hỏi những điều chưa
rừ (nghi ngờ) + Đặc điểm: Dựa vào kết thỳc cuối cõu là dấu chấm (?) Cỏc từ ngữ dựng để hỏi như: à, chưa, hử, ư?
HS lấy - nhận xột, bổ sung
3 Dấu chấm than (!) VD: - A ! Mẹ đó về
- Chiếc cặp này đẹp quỏ!
- ễi ! Sao cậu lại làm thế?
-> Dựa vào: - Kết thỳc dấu !
- Từ ngữ bộc lộ cảm xỳc-> Cụng dụng: Được dựng để kết thỳc cõu cầu khiến hoặc cõu cảm thỏn
VD: Đi nhanh lờn nào! (cõu cầu khiến)
Ồ ! Mẹ đó về (cõu cảm thỏn)
4 Dấu phẩy (,) + Cụng dụng:
- Dựng để phõn cỏch cỏc thành phần phụ với thành
Trang 2GV: Trong những câu ghép vế sau có tác
dụng bổ sung cho vế trước, cũng có thể
dùng dấu chấm phẩy giữa hai vế câu
? Dấu gạch ngang có công dụng gì?
? Cho VD minh họa?
? Dấu gạch nối dùng để làm gì?
phần chính VD: Sáng nay, lớp 8B đi lao động
- Dùng để phân cách các thành phần cùng giữ một chức vụ
VD: Lan, Huệ, Hòa là học sinh lớp 8D
- Anh sốt cao lắm! Hãy nghỉ ngơi ít ngày đã! Người bệnh hỏi:
- Thưa bác sĩ, tôi sốt bao nhiêu độ?
Bác sĩ đáp:
- Bốn mươi mốt độ.
Nghe thấy thế, anh chàng ngồi phắt dậy:
- Thế kỉ lục thế giới là bao nhiêu?
Dấu câu Vị trí Tác dụng Dấu chấm
Cuối câu
1, 2, 9 Dùng để kết thúc câu kể.
Dấu chấm hỏi Cuối câu
7, 11 Dùng để kết thúc câu hỏi.
Dấu chấm than Cuối câu
4, 5 Dùng để kết cảm (câu 4); câu khiến (câu 5).
TiÕt 2 : dÊu chÊm l÷ng, dÊu g¹ch ngang, dÊu g¹ch nèi
Trang 3? Dấu ngoặc đơn trong VD được dựng để
làm gỡ
? Dấu ngoặc đơn được dựng để làm gỡ?
? Dựa vào kiến thức đó học em hóy cho
biết dấu hai chấm cú cụng dụng gỡ?
? Cho VD?
? Dấu ngoặc kộp được dựng để làm gỡ?
- Làm giảm nhịp điệu câu văn, hài hớc, dídỏm
b Dấu gạch ngang (-)
* Cụng dụng:
- Dựng để đánh dấu bộ phận giải thích, chúthớch của cõu
VD: Lan - người học giỏi nhất lớp 8D là bạnthõn của tụi
- Dựng để biểu thị sự liệt kê+ Dấu gạch nối
- Đỏnh dấu - làm rừ năm sinh và năm mấtcủa tỏc giả
-> Dấu ngoặc đơn dựng để đánh dấu phầnchú thích (giải thích, thuyết minh, bổ sungthêm)
b Dấu hai chấm (:)
* Cụng dụng
- Đánh dấu (Bỏo trước) phần giải thích,thuyết minh, bổ sung thêm cho một phầntrước đú
VD: Người xưa cú cõu: Tốt gỗ hơn tốt nướcsơn
- Đánh dấu (bỏo trước) lời dẫn trực tiếp(dùng với dấu ngoặc kép) hay lời đối thoại(dùng với dấu gạch ngang)
VD: Anh ấy núi rằng: - Chị hóy ăn đi!
c Dấu ngoặc kộp
* Cụng dụng:
- Đỏnh dấu từ ngữ, cõu, đoạn văn trực tiếpVD: Hai tiếng “em bộ” mà cụ tụi ngõn dàithật ngọt, thật rừ
- Đỏnh dấu từ ngữ được hiểu theo nghĩa đặcbiệt hoặc cú ý mỉa mai
Trang 4- Đỏnh dấu tờn, tỏc phẩm, tờ bỏo, tạp chớđược dẫn
VD: Nam Cao là tỏc giả của những tỏc phẩmnổi tiếng như “Chớ Phốo”, “Lóo Hạc”
(Vũ Bằng)
Gợi ý: Ngời ta nhớ nhà ,nhớ cửa, nhớ những nét mặt thân yêu, nhớ những con đờng đã
đi về năm trớc, nhớ ngời bạn chiếu chăn dắt tay nhau đi trên những con đờng vắng vẻ,ngào ngạt mùi hoa xoan còn thơm mát hơn cả hoa cau, hoa bởi Ngời ta nhớ heo maygiếng vàng; ngời ta nhớ cá mè, rau rút; ngời ta nhớ trăng bạc, chén vàng
(Vũ Bằng)
Bài 2:Những câu sau câu nào đặt dấu câu đúng? Câu nào đặt dấu câu cha đúng, hãy ghichữ Đ (đúng), S (sai) vào chỗ trống trớc mỗi câu
A - Con đờng nằm giữa hàng cây, toả rợp bóng mát
B - Con đờng nằm giữa hàng cây toả rợp bóng mát
C - Hơng cứ trầm trồ khen những bông hoa đẹp quá!
D - Hơng cứ trầm trồ khen những bông hoa đẹp quá
Gợi ý
Trên con đờng xuyên tỉnh Hoàng Liên Sơn, xe chúng tôi lao đi vun vút Những đámmây trắng nh sà xuống cửa kính ô tô tạo nên một cảm giác bồng bềnh, huyền ảo Nhữngthác nớc trắng xoá, những rừng cây âm âm xanh rì hiện nhanh và lớt qua loang loáng tr-
ớc khung cửa nhỏ
Trang 5Bài 4: Học sinh đọc đoạn văn sau:
“ Bỗng “choang” một cái, thôi phải rồi, hắn đập cái chai vào cột cổng…ồ hắn kêu…Hắn vừa chửi vừa kêu làng nh bị ngời ta cắt họng ồ hắn kêu! ”
Cùng một thông tin (ồ hắn kêu) nhng sau mỗi câu văn tác giả lại dùng dấu câu khácnhau, em hãy so sánh để nhận ra mục đích và tác dụng của dấu câu trong hai câu văntrên
Gợi ý
Đoạn văn lặp lại hai lần câu “ồ hắn kêu” nhng với hai dấu câu khác nhau Dấu chấmlửng sau câu thứ hai đợc dùng mang ý nghĩa miêu tả, diễn tả một hành vi lạ lùng củaChí Phèo Dấu chấm than sau câu thứ 4 lại mang ý nghĩa cảm thán, diễn tả sự ngạcnhiên, bất ngờ của ngời chứng kiến trớc hành vi lạ lùng đó của Chí Phèo
Bài 5: Các câu đợc sử dụng trong đoạn trích dới đây có giá trị tu từ rõ rệt Hãy phân tích “Ngời ta xúm lại, tóm ngang nó Nó không chạy Nhng nó vẫn nhai, vẫn nuốt Rồi biếtthế nguy, nó không nhai, trợn mắt lên nuốt chửng Rồi lại hấp tấp ngốn thêm miếng nữa Chửi Kêu Đấm Đá Thụi Bịch Cẳng chân Cẳng tay Nh ma vào đầu Nh ma vào l-
ng Nh ma vào vào chân nó.”
Trả lời
Toàn bộ đoạn trích là những câu đơn và các câu đơn đặc biệt, phù hợp với nội dung sựviệc đợc diễn tả trong đoạn văn: Sự việc diễn ra nhanh, đó là việc đánh kẻ ‘ăn cắp” vàdồn dập, liên tục, không ngừng với sự tham gia của nhiều ngời, đánh bằng mọi cách.Bài 6: Giải thớch sự khỏc nhau trong cỏc cõu sau đõy:
a Lan học giỏi thật -> Cõu trần thuật khẳng định (khẳng định việc Lan học giỏi)
b Lan học giỏi thật ? -> Cõu nghi vấn (nghi vấn về việc Lan học giỏi)
c Lan học giỏi thật ! -> Cõu cảm thỏn (thỏn phục việc Lan học giỏi)
Bài 7: Chỉ ra và chữa lại cỏc lỗi dựng dấu cõu trong cỏc cõu sau:
a Nhằm thỳc đẩy phong trào thi đua lập thành tớch chào mừng ngày nhà giỏo Việt Nam.Chỳng em cố gắng đạt nhiều điểm mười
b Nhà trường huy động (hai lớp 8B và 8C) tham gia lao động xó hội chủ nghĩa
Gợi ý:
a Nhằm thỳc đẩy phong trào thi đua lập thành tớch chào mừng ngày nhà giỏo Việt Nam,chỳng em cố gắng đạt nhiều điểm mười
b Nhà trường huy động hai lớp 8B và 8C tham gia lao động xó hội chủ nghĩa
Bài 8: Trong cỏc trường hợp sau, trường hợp nào dựng dấu cõu đỳng, trường hợp nàodựng dấu cõu sai Giải thớch và chữa lại cỏc lỗi đú
a Trinh thỡ thào:
- Cậu xem cú thớch khụng? Cả một chựm ổi mọc sỏt nhau nhộ!
b Trinh chỉ cho tụi xem cả một vườn ổi mọc sỏt nhau và hỏi tụi cú thớch khụng?
c Tụi bật cười bảo lóo:
- Sao cụ lo xa thế?
d Tụi bật cười bảo sao lóo ấy lo xa thế?
Gợi ý: Phải xỏc định mục đớch núi của mỗi cõu:
a Cõu nghi vấn (Cậu xem cú thớch khụng)
- Cả một chựm ổi mọc sỏt nhau nhộ: cõu cảm thỏn
b Trinh chỉ cho tụi xem cả một vườn ổi mọc sỏt nhau và hỏi tụi cú thớch khụng: cõutrần thuật
c Sao cụ lo xa thế: cõu nghi vấn
Trang 6d Tụi bật cười bảo sao lóo ấy lo xa thế: cõu trần thuật
Bài 9: Điền dấu câu một cách thích hợp vào các đoạn trích sau:
a “ Một canh hai canh lại ba canh
Trằn trọc băn khoăn giấc chẳng thành” (Hồ Chí Minh)
Gợi ý
“ Một canh… hai canh… lại ba canh
Trằn trọc băn khoăn giấc chẳng thành”
b Mẹ tôi thờng dạy các con
Các con phải thơng yêu nhau giúp đỡ nhau trong cuộc sống
Gợi ý
Mẹ tôi thờng dạy các con:
- Các con phải thơng yêu nhau giúp đỡ nhau trong cuộc sống
Bài 10: Điền dấu chấm phẩy vào đoạn văn sao cho hợp lí
Quan lại vì tiền mà bất chấp công lí sai nha vì tiền mà tra tấn cha con vơng ông Tú Bà,Mã Giám Sinh, Bạc Bà, Bạc Hạnh vì tiền mà làm nghề buôn thịt bán ngời Sở Khanh vìtiền mà táng tận lơng tâm Khuyển Ưng vì tiền mà lao vào tội ác Cả một xã hội chạytheo tiền
Gợi ý: Điền dấu chấm phẩy vào đoạn văn sao cho hợp lí
Quan lại vì tiền mà bất chấp công lí; sai nha vì tiền mà tra tấn cha con vơng ông; Tú
Bà, Mã Giám Sinh, Bạc Bà, Bạc Hạnh vì tiền mà làm nghề buôn thịt bán ngời; Sở Khanhvì tiền mà táng tận lơng tâm; Khuyển Ưng vì tiền mà lao vào tội ác Cả một xã hội chạytheo tiền
Bài 11: Phân tích ý nghĩa tu từ của các dấu câu trong các ví dụ sau:
a “Ôi! sáng xuân nay, xuân 41
Trắng rừng biên giới nở hoa mơ
Bác về…im lặng Con chim hót
Thánh thót bờ lau vui ngẩn ngơ…”
(Tố Hữu)
b Anh đi đó, anh về đâu
Cánh buồm nâu …cánh buồm nâu…cánh buồm
Gợi ý
a Dấu chấm lửng, dấu chấm ngắt câu giữa dòng diễn tả sự im lặng, sự xúc động thiêng
đến tận cùng giây phút Bác Hồ trở về nớc sau 30 năm xa cách
b Dấu chấm lửng và điệp ngữ thể hiện tình cảm quyến luyến sâu sắc của ngời con gáI
đối với ngời ra đi trong cảnh tiễn đa ở bến sông Con thuyền rời xa bến ngời phụ nữ dõimắt nhìn theo cánh buồm cứ xa dần, xa dần màu nâu nhạt dần rồi mất hẳn chỉ còn lạicánh buồm xa tít ở cuối trời và nỗi nhớ vời vợi của ngời ở lại
Bài 12: Chỉ rõ công dụng của các dấu câu trong các trờng hợp sau:
a Trên đờng đi học về Nam nói:
- Mai tớ đi học môn toán
b Một canh…hai canh…lại ba canh
a Dấu hai chấm báo hiệu lời dẫn trực tiếp
Dấu gạch ngang đánh dấu lời đối thoại trực tiếp
b Dấu chấm lửng làm giãn nhịp điệu câu thơ và diễn tả thời gian trôi một cách chậm
Trang 7L©u l¾m råi mÑ míi vÒ th¨m nhµ Nam rÊt mõng nh×n thÊy mÑ nã reo lªn:
A mÑ vÒ råi Nã rÝu ch©n ch¹y ra «m chÇm lÊy mÑ hai mÑ con mõng mõng tñi tñi m¾tnhoÌ níc
Gîi ý
L©u l¾m råi mÑ míi vÒ th¨m nhµ Nam rÊt mõng nh×n thÊy mÑ nã reo lªn:
A! mÑ vÒ råi Nã rÝu ch©n ch¹y ra «m chÇm lÊy mÑ; hai mÑ con mõng mõng, tñi tñi m¾tnhoÌ níc
Bài 14: Trong những trường hợp sau, trường hợp nào có thể thay dấu gạch ngang bằngdấu ngoặc đơn
a Bà lão láng giềng lại lật đật chạy sang:
Bài 15: Chỉ ra tác dụng của dấu hai chấm trong các câu sau:
a Thật ra thì lão chỉ tâm ngẩm thế, nhưng cũng ra phết chứ chả vừa đâu: Lão vừa xintôi một ít bã chó
b Một luồng gió mạnh thổi qua: mấy chiếc lá rụng
c Cảnh vật chung quanh tôi đều thay đổi, vì chính lòng tôi đang có sự thay đổi lớn:hôm nay tôi đi học
d Mẹ hồi hộp thì thầm vào tai tôi
- Con có nhận ra con không?
e Nó cứ làm in như nó trách tôi; nó kêu ư ử, nhìn tôi như muốn bảo tôi rằng: A! Lão tệlắm! tôi ăn ở với lão như thế mà lão đối xử với tôi như thế này à?
g Bộ: đơn vị đo chiều dài hay dùng ở Anh và Mỹ, bằng 0,3048m
Gợi ý:
a Giải thích ý nghĩa cho “Cũng ra phết chứ chả vừa đâu”
b Mấy chiếc lá rụng: Làm rã thêm sự việc (hệ quả) xảy ra sau khi có một luồng giólạnh thổi qua
c Hôn nay tôi đi học: Giải thích ý nghĩa cho sự thay đổi lớn
g Dùng trong trường hợp giải thích, chú thích từ ngữ
Bµi 16: ViÕt mét ®o¹n v¨n ng¾n cã sö dông dÊu hai chÊm vµ dÊu chÊm löng mét c¸chhîp lÝ
D Củng cố - dặn dò:
- Ôn lại chủ đề 1 Nắm chắc vai trò, tác dụng của các loại dấu câu
- Làm thêm một số bài tập có sử dụng các dấu câu đã học Phân tích tác dụng của nó
Trang 81: Kiến thức: - Giúp HS nhận diện và phân tích các yếu tố hình thức nghệ thuật của thơ trữ tình
- Tích hợp với phần tiếng việt và văn đã học
2: Kỹ năng: Rèn kỹ năng vận dụng hiểu biết từ bài học này để phân tích một số tác phẩm văn học
B Chuẩn bị: - GV: Soạn bài – Các bài thơ trữ tình đã học
- Hs: Chuẩn bị bài theo yêu cầu của GV
C Tiến trình dạy học:
1 Ổn định lớp:
2 Bài mới:
TiÕt 5: §Æc tr ng cña th¬ tr÷ t×nh vµ mét sè lçi cµn tr¸nh
? Hãy kể tên một số bài thơ trữ tình mà em đã
học ở chương trình Ngữ văn lớp 6, 7?
? Em hãy đọc lại bài thơ đó bằng trí nhớ của
mình?
? Em hiểu thế nào là trữ tình, thế nào là tự sự?
I: Ôn lại một số vấn đề về thơ trữ tình
1: Một số bài thơ trữ tình đã học
- Đêm nay Bác không ngủ ( Minh Huệ)
- Qua Đèo Ngang ( Bà Huyện Thanh Quan)
2: Trữ tình, tự sự
* Trữ tình: Có nội dung phản ánh hiện thực bàng cách biểu hiện những ý nghĩ, cảm xúc,tâm trạng riêng của con người trước cuộc sống
* Tự sự: Nhà văn phản ánh thế giới bên ngoài bàng cách kể lại sự việc, miêu tả bằng cách thông qua một
Trang 9? Khi đọc tác phẩm lão Hạc hoặc tắt đèn, em có
thấy nhà văn Nam Cao và Ngô Tất Tố xuất
hiện trực tiếp không?
? Có khi nào Nam Cao nói trực tiếp trong
truyện “ Tôi thương lão Hạc lắm không?
? Ngược lại khi đọc đoạn thơ của Tế Hanh :
? Tình cảm nhớ nhung đối với quê hương trong
đoạn thơ có phải là của Tế Hanh không? Và có
phải nhà thơ đã phát biểu một cách trực tiếp
không?
Có 2 ý kiến khác nhau khi phân tích bài thơ
Lượm của Tố Hữu
Ý kiến của em thế nào?
? Qua các bài thơ trữ tình đã học, em hãy xác
định những yếu tố hình thức nghệ thuật nào
thường được chú ý?
? Đặc trưng nổi bật của thơ trữ tình là gì?
? Khi phân tích thơ trữ tình cần chú ý điều gì?
cốt truyện tương đối hoàn chỉnh
- Không – Cho hs trả lời
- Không Nay xa cách lòng tôi luôn tưởng nhớ Màu nước xanh cá bạc chiếc buồm vôi Thoáng con thuyền rẽ sóng chạy ra khơi Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá ( Quê hương- Tế hanh)
Có
- Đây là khổ cuối trong bài thơ quê hương của Tế Hanh - Khổ thơ nói lên nỗi thương nhớ làng chài của đứa con xa quê, nhớ cảnh sắc cụ thể Nhớ tha thiết bồi hồi Cảm xúc ấy được diễn tả qua điệp ngữ “Nhớ” Nhớ quê hương là nhớ màu xanh của nước, màu bạc tươi ngon của cá, màu vôi bạc phếch vì nắng mưa của cánh buồm, là nhớ hình bóng con thuyền làng chài rẽ sóng ra khơi, là nhớ cái mùi nồng mặn quá, hương vị của biển, nơi chôn rau cắt rốn của tác giả Chữ “ thoáng” vừa gợi tả hình bóng con thuyền ra khơi mờ dần cuối chân trời dòng sông,vừa thể hiện niềm tưởng nhớ trong hoài niệm
3: Trả lời câu hỏi theo lựa chọn
* Ý1: Tập trung phân tích và làm nổi bật vẻ đẹp của hình tượng Lượm ( vui tươi, nhí nhảnh, dũng cảm, lạc quan)
* Ý2: Tập trung phân tích những tình cảm yêu thương, trân trọng của nhà thơ Tố Hữu đối với chú bé liên lạc trong bài thơ
-> Cả 2 ý kiến đều chưa hoàn chỉnh mà cần phải kết hợp cả 2 ( Bổ sung cho nhau)
* Xác định yếu tố hình thức NT trong thơ trữ tình:
- Vần thơ
- Nhịp thơ
- Từ ngữ, hình ảnh
- Các biện pháp tu từ
- Không gian và thời gian
II: Đặc trưng của thơ trữ tình và một số lỗi cần tránh khi phân tích thơ trữ tình
1: Là hệ thống cảm xúc tâm trạng và cách thể hiện tình cảm, cảm xúc của tác giả
- Trong thơ trữ tình tác giả bộc lộ trực tiếp cảm xúc của mình
- Khi phân tích thơ trữ tình trước hết phải xuất phát từ chính các hình thức nghệ thuật ngôn từ mà chỉ ra vai trò và tác dụng của chúng trong việc thể hiện tình cảm,thái độ của nhà thơ: Ví dụ:
Trang 10- Khi đọc đoạn thơ: “ Nay xa cách lòng tôi luôn tưởng nhớ Màu nước xanh cá bạc chiếc buồm vôi
Thoáng con thuyền rẽ sóng chạy ra khơi Tôi thấy nhớ cái mùi nồng mặn quá ( Quê hương của Tế Hanh) -> Người đọc cảm nhận được rất rõ tấm lòng và tình cảm nhớ nhung da diết của nhà thơ đối với quê hương nơi ông đã sinh ra, lớn lên và gắn bó 1 thời Ở đây nhà thơ công khai và trực tiếp nói lên những tình cảm, suy nghĩ của chính mình.
Khác với cách thể hiện tình cảm trong thơ,chúng ta hãy đọc đoạn văn sau:
“ Hôm sau lão Hạc sang nhà tôi Vừa thấy tôi lão báo ngay:
- Cậu vàng đi đời rồi ông giáo ạ!
- Cụ bán rồi?
- Bán rồi,họ vừa bắt xong
Lão cố làm ra vẻ vui vẻ Nhưng trông lão cười như mếu và đôi mắt lão ầng ậng nước …
- Thế nó cho bắt à?
Mặt lão đột nhiên co rúm lại Những vết nhăn xô lại với nhau,ép cho nước mắt chảy ra Cái đầu lão ngoẹo về một bên và cái miệng móm mém của lão mếu như con nít Lão hu hu khóc…
( Nam cao – Trích Lão Hạc)
Người kể chuyện ở đây xưng tôi, nhưng tôi đây là ông giáo chứ không phải là Nam Cao Nhà văn hoàn không xuất hiện mà luôn dấu mình đi Trong trang sách chỉ có ông giáo kể lại câu chuyện Như thế phải qua cách kể chuyện và miêu tả của nhân vật ông giáo về nỗi ân hận,đau khổ đến cùng cực của lão Hạc, chúng ta mới thấy được tấm lòng thông cảm,thái độ trân trọng mến yêu của Nam Cao đối với nhân vật này
Trong nhiều bài thơ tình, nhà thơ xưng bằng ta,chẳng hạn: Ta nghe hè dậy bên lòng/ Mà chân muốn đạp tan phòng hè ôi ! ( Khi con tu hú- Tố Hữu)
Hoặc nhiều khi không thấy xưng tôi hay ta gì cả, mà chỉ thấy 1 ai đó đang lẳng lặng kể, tả và tâm sự, tâm tình,chẳng hạn : Năm nay đào lại nở
Không thấy ông đồ xưa
Những người muôn năm cũ
Hồn ở đâu bây giờ?
( Ông đồ - Vũ Đình Liên)
Trong trường hợp như thế,người xưng ta hoặc không xưng gì cũng đều là chính nhà thơ Nghĩa là sau câu thơ vẫn thấy hiện lên rất rõ tấm lòng và tình cảm sâu nặng của tác giả, có những trường hợp nhà thơ mượn lời của một nhân vật nào đó, nhập vai vào một ai đó mà thổ lộ tâm tình ( Người ta gọi là trữ tình nhập vai ) Thì thực chất nhân vật trữ tình đó cũng chính là tác giả Thế Lữ mượn lời con hổ trong vườn bách thú để dốc bầu tâm sự của chính ông về nỗi chán ghét cái xã hội giả dối,nghèo nàn,nhố nhăng,ngớ ngẩn đương thời để nói lên khát vọng tự do, khát vọng về cái thời 1 đi không trở lại … Trong trường hợp này khi ông viết:
“Ta sống mãi trong tình thương nỗi nhớ
Thuở tung hoành hống hách những ngày xưa”
Thì ta là con hổ và cũng chính là Thế Lữ
Phân tích thơ trữ tình thực chất là chỉ ra tiếng lòng sâu thẳm của chính nhà thơ Nhưng tiếng lòng ấy lại được thể hiện rất cô đọng và hàm súc bằng một hình thức nghệ thuật độc đáo- Nghệ thuật ngôn từ Tiếp xúc với một bài thơ trữ tình trước hết là tiếp xúc với các hình thức nghệ thuật ngôn từ này Nhà thơ gửi lòng mình qua những con chữ, trong những con chữ và các hình thức biểu đạt độc đáo khác …Tiếng kêu đau đớn, đột ngột của nhà thơ Tố Hữu trước sự ra đi của chú bé liên lạc được thể hiện qua chữ “ Thôi rồi” và hình thức gãy nhịp của câu thơ:
Trang 11Bỗng lòe chớp đỏ
Thôi rồi, Lượm ơi!
Như thế, phân tích thơ trữ tình trước hết phải xuất phát từ chính các hình thức nghệ thuật ngôn từ mà chỉ ra vai trò và tác dụng của chúng trong việc thể hiện tình cảm, thái độ của nhà thơ
2 Một số lỗi thường mắc nên tránh.
a Chỉ phân tích nội dung, tư tưởng được phản ánh trong bài thơ, không hề thấy vai trò của hình thức nghệ thuật Đây thực chất chỉ là diễn xuôi nội dung bài thơ ra mà thôi.
b Có chú ý đến các hình thức nghệ thuật, nhưng tách rời các hình thức nghệ thuật ấy ra khỏi nội dung ( thường là gần kết bài mới nói qua một số hình thức nghệ thuật được nhà thơ sử dụng trong bài )
c Suy diễn một cách máy móc, gượng ép, phi lí các nội dung và vai trò, ý nghĩa của các hình thức nghệ thuật trong bài thơ Nghĩa là nêu lên các nội dung tư tưởng, tình cảm không có trong bài; phát hiện sai các hình thức
nghệ thuật hoặc “bắt ép” các hình thức này Phải có vai trò tác dụng nào đó trong khi chúng chỉ là những hình thức bình thường.
Tóm lại, để phân tích thơ trữ tình có cơ sở khoa học, có sức thuyết phục phải cần đến rất nhiều năng lực, nhưng trước hết người phân tích cần nắm được một số hình thức NT ngôn từ mà các nhà thơ thường vận dụng để XD nên tác phẩm của mình Đây chính là cơ sở đáng tin cậy nhất để người đọc
mở ra được cánh cửa tâm hồn của mỗi nhà thơ ở mỗi bài thơ
NS: 22-10-2010
TiÕt 6
III: Một số yếu tố hình thức nghệ thuật cần chú ý khi phân tích thơ trữ tình
1: Nhịp thơ: - Nhịp điệu có vai trò quan trọng đối với thơ trữ tình
- Cách ngắt nhịp, hình thức dấu câu
2: Vần thơ: - Tiếng việt rất giàu nhạc tính
- Hệ thống vần điệu và thanh điệu -> Tạo tính nhạc
- Vần: Các câu được hiệp vần với nhau
+ Vị trí các tiếng hiệp vần chia thành:
- Vần lưng: là lối gieo vần đứng giữa câu
- Vần chân: là lối hiệp ở cuối câu
Dựa vào cách phân chia chia vần theo vị trí của các tiếng hiệp vần với nhau còn chia thành các loại:
- Vần liền, vần cách, vần hỗn hợp, thanh điệu
3 : Không gian, thời gian trong thơ trữ tình:
* Là nơi tác giả - cái tôi trữ tình hoặc nhân vật trữ tình xuất hiện để thổ lộ tấm lòng của mình trước mọi người và đất trời
- Hệ thống chỉ vị trí và tính chất
- Là gắn với địa điểm chỉ nơi chốn: bến đò, cây đa, giếng nước
* Khi đọc tác phẩm văn học cần chú ý: Nhà văn mô tả không gian đấy có gì đặc biệt, có ý nghĩa gì? -> Không gian thường gắn với điểm nhìn, điểm quan sát, mô tả của tác giả
* Thời gian nghệ thuật : Bởi vì một hành động nghệ thuật bao giờ cũng gắn liền với một địa điểm, vào một thời gian Thời gian trong cuộc đời là thời gian tuần tự còn trong tác phẩm văn học thời gian có thể đảo ngược quá khứ xen lẫn
- Thời gian Nt cũng mang tính tượng trưng: Ngày mai, tương lai Không gian, thời gian đều có nhiều cách biểu hiện khác nhau -> Là chỗ dựa để nhà thơ thể hiện sáng tạo và những cách cảm nhận độc đáo, riêng biệt trong tác phẩm của mình
NS: 1-11-2010
Trang 12TiÕt 7
4 : Từ ngữ và các biện pháp tu từ:
a Cần nắm vững nghĩa của từ
b Hình ảnh của từ ngữ: Hệ thống từ ngữ gợi hình ảnh, cảm giác trong tiếng việt phong phú,đa dạng
c Dùng từ láy: Dùng từ tượng hình,tượng thanh
Hệ thống từ ngữ chỉ màu sắc hết sức tinh diệu
d Ngôn ngữ trong văn học là loại ngôn ngữ đã được chắt lọc từ ngôn ngữ đời thường được nâng cấp, sửa sang làm cho nó óng ả, giàu đẹp hơn
Các biện pháp tu từ chính là những phương tiện quan trọng để thực hiện nhiệm vụ trang điểm cho ngôn từ văn học: Ẩn dụ, hoán dụ, nhân hóa -> 99 phương tiện và biện pháp tu từ tiếng việt
Giải các bài tập:
Bài 1: Cho đoạn thơ sau: Em ơi Ba Lan mùa tuyết tan
Đường bạch dương sương trắng nắng tràn
Anh đi nghe tiếng người xưa vọng
Một giọng thơ ngâm một giọng đàn
? Hãy chỉ ra những chữ mang vần trong đoạn thơ trên?
- Những chữ mang vần: Tan, tràn, đàn-> Vần bằng
- Ngoài việc sử dụng vần chính “ an” Nhà thơ còn sử dụng các vần khác:
Lan/ tan ; dương/ sương;
Trắng/nắng ; vọng/ giọng
Bài 2: Nhận xét cách đọc các câu thơ sau: Ra thế
Lượm ơi !
Hoặc: Thôi rồi, Lượm ơi!
Lượm ơi, còn không?
Có bạn đọc theo ngữ điệu giống như khi đọc các câu thơ khác trong bài như thế có đúng không? Vì sao?
- Không đúng: Vì đọc như thế không thể hiện được cảm xúc, t/cảm của tác giả
Bài 3: Cho 2 câu sau: Một chiếc xe đạp băng vào bóng tối
Càng nhìn ta lại càng say.
? Nên đọc như thế nào cho đúng?
- Nên đọc là: Một chiếc xe đạp/ băng vào bóng tối
Càng nhìn ta/ lại càng say
Bài 4: Bác Dương thôi đã thôi rồi!
Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta
? Có người nói trong câu thơ khóc Dương Khuê, Nguyễn Khuyến viết thừa một chữ “thôi”và có thể thay vào đó bằng chữ “ mất” Ý kiến của em thế nào?
-> Không phải thừa một chữ : thôi”
Không phải thay vào đó bằng chữ “mất” được Vì trong trường hợp này tác giả dùng cách nói giảm, nói tránh -> Giảm bớt sự đau buồn
Bài 5: Tìm hiểu các câu ca dao sau:
a Người sao một hẹn thì nên
Người sao chín hẹn thì quên cả mười
b Chờ em đã tám hôm nay
Hôm qua là chín hôm nay là mười
? Tác giả sử dụng biện pháp tu từ nào? Biện pháp đó giúp cho tác giả thể hiện tâm trạng gì?
-> Đoạn a: Dùng biện pháp tu từ nói quá thể hiện sự trách móc người bạn sao nỡ bỏ rơi mình