Vấn đề tiếp nhận thơ hàn mặc tử

Cuộc sống của con người thời đại với sự phát triển như vũ bão của các phương tiện thông tin, song hình ảnh một Hàn Mạc Tử đầy đau thương với những bài thơ kỳ dị xuất hiện vào những năm 3

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

TS HUỲNH VĂN VÂN

THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH - NĂM 2010

Trang

MỞ ĐẦU 1

Chương I: Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử giai đoạn 1930 - 1945 1.1.Những tiền đề lịch sử xã hội và văn hoá nghệ thuật 1.1.1 Tiền đề xã hội 10

1.1.2 Tiền đề văn học nghệ thuật và sự xuất hiện của độc giả mới… 11

1.2 Những tiếng vang đầu tiên của thơ Hàn MặcTử……… 14

1.3 Những tiếng nói bạn bè trong không khí tưởng niệm……… 19

1.4 Thơ Hàn Mặc Tử trong sự thẩm định của giới nghiên cứu phê bình chuyên nghiệp ……….21

Chương 2: Giai Đoạn 1945 - 1975 Thơ Hàn Mặc Tử trong đời sống phê bình 1945 - 1975 2.1 Tiếp nhận thơ Hàn Mạc Tử ở miền Bắc ………37

2.1.1 Thơ Hàn Mặc Tử trong giai đoạn 1945 - 1954……….37

2.1.2 Thơ Hàn Mặc Tử trong giai đoạn 1954 - 1975………38

2.2 Tiền đề tiếp nhận thơ Hàn Mạc Tử ở miền Nam……….40

2.2.1 Tiền đề xã hội……… 40

2.2.2 Tiền đề văn học và không khí tiếp cận thơ Hàn Mặc Tử ở miền Nam………41

2.3 Các khuynh hướng tiếp cận thơ Hàn Mặc Tử 2.3 1.Khuynh hướng dùng các học thuyết của Fread, Heidegger để giải thích thơ Hàn Mạc Tử………45

2.3.2 Tieáp cận từ góc độ tôn giáo……….50

2.3.3 Khuynh hướng tiếp cận thiên về đời tư……….56

Chương 3: Giai Đoạn 1975 - Đến nay

3.1 Tiền đề văn hoá xã hội cho sự tiếp nhận thơ Hàn Mạc Tử từ 1975 đến

nay………68

3.1.1 Tiền đề xã hội……… 68

3.1.2 Tiền đề văn học……… 69

3.1.3 Vấn đề độc giả trong tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử………72

3.1 Các hướng tiếp cận thơ Hàn Mặc Tử……….74

3.1.1 Tiếp cận từ góc độ đời tư và khẳng định lại vị thế của Hàn Mặc Tử trên thi đàn………74

3.1.2 Khuynh hướng đánh giá lại tư tưởng, nghệ thuật của thi phẩm để từ đó cắt nghĩa thơ Hàn Mặc Tử……… 76

3.1.3 Khuynh hướng tiếp cận từ góc độ thi pháp……… 77

3.1.4 Khuynh hướng tiếp cận từ góc độ lịch sử văn học………80

3.1.5 Tiếp cận từ quan điểm Mac-xit……….81

KẾT LUẬN……….90

TÀI LIỆU THAM KHẢO………92

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đối với TS Huỳnh Văn Vân, người

đã tận tình hướng dẫn tôi hoàn thành luận văn này

VẤN ĐỀ TIẾP NHẬN THƠ HÀN MẶC TỬ

Giới thiệu

Hàn Mạc Tử, cái tên đã trở nên khá quen thuộc trên thi đàn Việt Nam,

và là một trong những cây bút góp phần làm nên một thời đại hoàng kim của thi ca Việt Nam Bởi lẽ thơ ông và cuộc đời đầy đau thương của ông đã đi vào huyền thoại trong lòng bao thế hệ độc giả Việt Nam Có lẽ không một nhà thơ nào lại được sự quan tâm và chú ý nhiều như Hàn Mạc Tử Ngay cả khi ông còn sống cho đến hôm nay khi ông đã đi vào cõi vĩnh hằng đã hơn

60 năm Và không một nhà thơ nào lại được tất cả các lãnh vực đặc trưng của nghệ thuật đều quan tâm chú ý như Hàn Mạc Tử, từ điêu khắc đến nhà tưởng niệm rồi phim ảnh ca nhạc, cải lương, kịch nói… Cách đây mấy thập

kỷ, bài hát “Hàn Mạc Tử” của nhạc sỹ Trần Thiện Thanh có lẽ là bài hát

“hót” nhất lúc bấy giờ Mặc dù vậy, đến hôm nay ông vẫn là đề tài tranh luận khá nóng bỏng trên các phương tiện thông tin Phải nói rằng không một nhà thơ nào cũng được người đời ca tụng và nhắc đến nhiều như Hàn Mặc

Tử

Ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, từ việc “mê” những giai điệu buồn thương phát ra từ chiếc catsett của hàng xóm rồi được chiêm ngưỡng bức tranh nghệ thuật tuyệt đẹp của bài “Đây thôn Vỹ Dạ” những năm học cấp ba Người viết đã rất muốn khám phá “vườn thơ rộng rung rinh, không bến bờ” của thi sỹ Chính vì điều này đã thôi thúc người viết thực hiện đề tài này Và có lẽ đây cũng là một trong những nẻo đường đưa người viết khám phá những cung bậc bí hiểm trong thơ Hàn Mạc Tử qua các phương thức tiếp nhận của người đọc

Hành trình khám phá thơ Hàn Mạc Tử đã trải qua một chặng đường hơn 60 năm song đến nay bước chân vào vườn thơ “rộng rung rinh” của ông, người ta vẫn không khỏi băn khoăn vì nhiều câu hỏi còn bỏ ngỏ Hàn Mạc

Tử được xem là một hiện tượng văn học từ những thập kỷ đầu của thế kỷ trước Cho đến nay đã bước sang thế kỷ XXI, thế kỷ của những gì được gọi

là hiện đại và văn minh của nhân loại song những câu hỏi về ông, giới nghiên cứu phê bình vẫn chưa thực sự thỏa mãn Vẫn có những sự tiếp nhận khác nhau trên nhiều bình diện bởi thi nhân đã tạo riêng cho mình một làn hương một cõi bí ẩn độc đáo trên thi đàn Việt Nam Chính vì sự độc đáo và

bí ẩn đó đã khiến chúng tôi chọn đề tài này

I Lý do chọn đề tài

Ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường, được tiếp cận thơ ông cũng như cuộc đời đầy huyền thoại của ông trên các phương tiện thông tin, người viết đã có những ấn tượng thật sâu sắc và cảm thương cho số phận đau thương của một thiên tài bạc mệnh Ước muốn khám phá vườn thơ “rộng rung rinh không bến bờ” của ông đã thôi thúc người viết thực hiện đề tài

Lịch sử tiếp nhận thơ Hàn Mạc Tử

Khai thác tiềm năng nghĩa đa dạng trong thơ ông thông qua sự tiếp nhận của người đọc qua từng thời kỳ lịch sử sẽ chiếu rọi một ánh sáng mới vào tác phẩm xưa Mặt khác thông qua người đọc, người viết sẽ có môt cái nhìn khách quan và toàn diện hơn về Hàn Mạc Tử

Độ lùi của thời gian càng dày thì những lời thẩm bình đánh giá lại càng khách quan và đúng đắn hơn, những bài viết ca ngợi giá trị thơ ông lại càng dày lên Cuộc sống của con người thời đại với sự phát triển như vũ bão của các phương tiện thông tin, song hình ảnh một Hàn Mạc Tử đầy đau thương với những bài thơ kỳ dị xuất hiện vào những năm 30 của thế kỷ trước, dường như vẫn không phai nhòa trong lòng công chúng độc giả yêu thơ Bằng chứng là thơ ông, những hình ảnh về ông xuất hiện ở hầu hết các phương tiện thông tin đại chúng và rải rác trên khắp chiều dài đất nước Việt Nam tươi đẹp Không một nhà thơ nào mà độ lùi thời gian càng dày lại càng

để lại trong lòng độc giả những ấn tượng khó quên như vậy Mặc dù vậy, câu hỏi “Hàn Mặc Tử anh là ai?” của nhà thơ Chế Lan Viên vẫn còn là một

bí ẩn Hơn 60 năm đã trôi qua, những tư liệu khảo cứu, nghiên cứu về cuộc đời và thi phẩm Hàn Mạc Tử ngày một dày hơn, phong phú hơn Song để có một cách nhìn nhận đánh giá đúng đắn về thơ ông thì chưa hẳn là nhiều Sự

bề bộn ngổn ngang của một rừng tài liệu phong phú về nhà thơ tài hoa của chúng ta khiến cho người viết thực sự lúng túng vì có rất nhiều sách in cùng một bài viết của một tác giả, trong khi đó lại không ghi rõ nguồn gốc, năm viết bài của tác giả Nói như vậy để thấy rằng ở những chặng đường đầu khảo sát về tài liệu nhà thơ, chúng tôi đã gặp không ít khó khăn trong khâu

xử lí tài liệu Đứng ở vị trí của một độc giả trong thời đại mới, chúng tôi mong rằng luận văn sẽ mang lại những đóng góp thiết thực, một cái nhìn khái quát về những chặng đường thơ Hàn Mạc Tử qua con mắt đông đảo của độc gia gần xa

Lý thuyết tiếp nhận là một trong những phương pháp tiếp cận văn học khá thú vị và hấp dẫn đối với bản thân người viết Chọn phương pháp tiếp cận thơ Hàn Mặc Tử bằng phương pháp tiếp nhận văn học, chúng tôi hy vọng sẽ đóng góp một cách nhìn khác nữa về thơ ông

Ở Việt Nam, thời gian gần đây tiếp nhận văn học được khá nhiều các mhà nghiên cứu khoa học, sinh viên, học viên cao học quan tâm và hưởng ứng

Từ những lí do trên, thực hiện luận văn này, bản thân người viết mong muốn đạt được những mục đích sau đây:

- Nghiên cứu khái quát quá trình tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử ở mỗi giai đoạn khác nhau

- Cố gắng tìm hiểu nguyên nhân và kiến giải những quan điểm khác nhau ở các thời kì khác nhau về thơ Hàn Mặc Tử cũng như giai đoạn xã hội, chính trị tư tưởng, văn hoá tác động như thế nào đến người đọc qua đó thấy

được thị hiếu thẩm mĩ của người đọc qua các thời kì và tìm ra cách hiểu tương đối thống nhất về thi phẩm của ông

II Phạm vi và đối tượng nghiên cứu

Bước vào thi đàn Việt Nam từ những năm 30 của thế kỉ trước, cuộc đời, giai thoại đặc biệt là thi phẩm Hàn Mặc Tử đã để lại khá nhiều ấn tượng khác nhau trong lòng độc giả Nguyễn Toàn Thắng từng nhận xét “Hơn 60 mươi năm qua, các nhà nghiên cứu phê bình đã tốn khá nhiều công sức để

“giải mã” về Hàn Mặc Tử Tuy nhiên, hành trình đi tìm lời giải đáp cho vấn

đề Hàn Mặc Tử anh là ai? Mà Chế Lan Viên từng nêu ra trước đây vẫn là

điều hứng thú, hấp dẫn đối với công chúng đương đại.” [69, tr.3] Quả vậy, khám phá vườn thơ còn nhiều bí ẩn của Hàn Mặc Tử là một hành trình khá dài song đến tận bây giờ, mặc dù đã bước sang thế kỉ XXI nhưng để tìm một cách hiểu thống nhất về thơ ông thì vẫn còn là một điều bỏ ngỏ Thơ ông vẫn như một lời mời gọi thách thức những ai muốn khám phá, tìm hiểu

Bên cạnh thơ, Hàn Mặc Tử còn viết văn xuôi và viết báo Tuy nhiên trong phạm vi của một luận văn, chúng tôi chỉ đề cập đến những sáng tác thơ

ca của thi sĩ Ngay trong sáng tác thơ, thi sĩ cũng có đến bảy tập và chia làm

ba thời kì khác nhau tương ứng với mỗi giai đoạn trong cuộc đời của thi sĩ

Do tính chất phức tạp của đề tài nên chúng tôi chỉ giới hạn trong phạm vi khảo sát, nghiên cứu tiến trình tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử đồng thời làm rõ

sự ảnh hưởng và tác động qua lại giữa các nhân tố độc giả - tác phẩm - hiện thực xã hội cũng như ứng dụng lí thuyết tiếp nhận vào trường hợp tiếp nhận

cụ thể

Nhìn chung, tiến trình tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử là một tiến trình khá phong phú và phức tạp Do những điều kiện khách quan và chủ quan nên chúng tôi chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu những vấn đề nổi bật, chủ yếu trong tiến trình tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử trong thời gian qua

Bên cạnh đó phạm vi đề tài mà chúng tôi đề cập cũng chưa phải là toàn bộ các vấn đề thuộc về lí thuyết tiếp nhận Đối tượng nghiên cứu chính

ở đây là phản ứng của độc giả, cụ thể hơn thì chủ yếu là các nhà nghiên cứu, phê bình đối với thơ của Hàn Mặc Tử Luận văn sẽ cố gắng lí giải nguyên nhân cũng như động cơ tiếp nhận của họ

Có thể nói, Hàn Mặc Tử là nhà thơ mới và lạ nhất trong phong trào Thơ Mới, vì vậy ông có những ảnh hưởng khá sâu sắc đến một số nhà thơ đương thời Tuy nhiên, do giới hạn của luận văn nên người viết chưa có dịp

đề cập đến vấn đề này Đối với những vấn đề thuộc về dị bản trong thơ hàn Mặc Tử cũng không được đề cập đến trong đề tài này Thêm vào đó, thời kì

mà chúng tôi nghiên cứu đã thuộc vào lịch sử đã qua, vì vậy tài liệu dùng để nghiên cứu không tránh khỏi thiếu sót Đây là một trong những khó khăn trở ngại của chúng tôi khi thực hiện đề tài này

III Lịch sử vấn đề

Trong tiến trình hiện đại hoá thi ca Việt Nam trước 1945, Thơ Mới nói chung và thơ Hàn Mặc Tử nói riêng đã giữ một vai trò vô cùng quan trọng và làm thay đổi hoàn toàn bộ mặt thơ ca Việt Nam Hàn Mặc Tử đã trở thành một hiện tượng văn học khá thú vị và phức tạp chứa đựng nhiều yếu tố

kì lạ và độc đáo, chính vì vậy đã thu hút sự chú ý đặc biệt của rất nhiều nhà nghiên cứu phê bình qua các thời kì lịch sử khác nhau Các công trình nghiên cứu, đánh giá thơ Hàn Mặc Tử rất phong phú và đa dạng song chúng tôi nhận thấy cho đến nay vận dụng lí thuyết tiếp nhận để thực hiện đề tài

Vấn đề tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử thì không có nhiều công trình đề cập đến

vấn đề này một cách đầy đủ Tuy nhiên, bên cạnh việc đánh giá thẩm bình

về tác phẩm của Hàn Mặc Tử, chúng tôi nhận thấy thấp thoáng trong một số công trình của các nhà nghiên cứu phê bình có đề cập đến mối quan hệ giữa tác phẩm và người đọc

Năm 1942, tác giả của Thi nhân Việt Nam, Hoài Thanh - Hoài Chân

có nhắc đến phản ứng của độc giả đương thời khi tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử

“Tôi đã nghe người ta mạt sát Hàn Mặc Tử nhiều lắm Có người bảo: “Hàn Mặc Tử? Thơ với thần gì! Toàn nói nhảm” Có người còn nghiêm khắc hơn nữa: “Thơ gì mà rối thế! Mình tưởng có nghĩa khuất khúc, cứ đọc đi đọc lại hoài, thì ra nó lừa mình!” Xuân Diệu có lẽ cũng nghĩ đến Hàn Mặc Tử trong khi viết đoạn này: “Hãy so sánh thái độ can đảm kia (thái độ những nhà chân thi sĩ) với những cách đột nhiên mà khóc, đột nhiên mà cười, chân vừa nhảy, miệng vừa kêu: Tôi điên đây! Tôi điên đây! Điên cũng không dễ làm người

ta tưởng đâu Nếu không biết điên, tốt hơn là cứ tỉnh táo như thường mà yên lặng sống”

Nhưng tôi cũng đã nghe những người ca tụng Hàn Mặc Tử Trong ý

họ, thi ca Việt Nam chỉ có Hàn Mặc Tử Bao nhiêu thơ Hàn Mặc Tử làm ra

họ đều chép lại và thuộc hết Mà thuộc hết thơ Hàn Mặc Tử đâu phải là chuyện dễ Đã khúc mắc mà lại nhiều: tất cả đến sáu bảy tập” [51,tr.182]

Có thể nói công trình Hàn Mặc Tử trong đời sống phê bình trước

1945 của tác giả Nguyễn Toàn Thắng là công trình đầu tiên đề cập đến vấn

đề tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử trước 1945 Tác giả cho thấy tầm quan trọng của việc dựng lại một cách khái quát bức tranh nghiên cứu phê bình thơ Hàn Mặc Tử ở chặng đường thứ nhất vì “có thể coi đây là sự khai phá mở đầu trong hành trình chiếm lĩnh “vườn thơ rộng rinh” đầy bí ẩn của thi sĩ” [14, tr.653]

Tác giả cũng có những nhận định thật chí lí về nguyên nhân phản ứng của độc giả đương thời “Dường như công chúng Việt Nam lúc ấy chưa nhận

ra sự đổi thay của thơ Hàn Mặc Tử và họ không hiểu cũng là lẽ đương nhiên Nhóm thi sĩ “Trường thơ Loạn” trong cuộc chạy đua không tuyên bố với nhóm Xuân Huy đã vượt qua ranh giới Lãng mạn tiến vào địa hạt Tượng trưng, viết những câu thơ khó hiểu, kín mít Cõi thơ Hàn Mặc Tử đang đổi

màu thành một thế giới của biểu tượng (Symbole) và do đó để hiểu cái thế giới ấy quả là một việc làm không đơn giản” [14, tr.655]

Tiếp tục liệt kê những quan điểm, những lời nhận xét, ca tụng của bạn

bè thi hữu gần xa trên báo Người mới sau khi thi sĩ qua đời Tác giả cũng lí

giải nguyên nhân cũng như động cơ tiếp nhận của họ “Có thể thấy bạn bè của Hàn Mặc Tử đã bộc lộ những tình cảm sâu nặng và sự hiểu biết tinh tế

về thi sĩ Tuy nhiên, tất cả mới chỉ là những cảm nhận khái quát ban đầu mà chưa có đủ sự minh chứng cần thiết để thuyết phục Rất có thể không ít người đã cho rằng bạn bè của Tử vì quá thương, quá mến mộ chàng mà viết như vậy chăng? Nhưng ta cũng không khỏi giật mình về những phát giác sắc sảo của họ Bởi chính ngay lúc chào đời, thơ Tử đã toả sáng một cách lạ thường soi tỏ vào trực giác người yêu thơ” [14, tr.657]

Tiếp cận vấn đề tác giả đã cho thấy một cái nhìn tương đối khái quát

về đời sống phê bình thơ Hàn Mặc Tử trước 1945 Đặc biệt là tác giả đã có những lời nhận định đánh giá khá xác đáng về ba công trình của ba nhà nghiên cứu phê bình hàng đầu của Việt Nam vào thời kì ấy “Nhìn chung lại, tất cả những kết quả phê bình văn học trước năm 1945 nói chung và ba công trình của Trần Thanh Mại, Hoài Thanh - Hoài Chân, Vũ Ngọc Phan nói riêng, đã rất cố gắng giới thiệu, tìm cách cắt nghĩa Thơ - Người Thơ Hàn Mặc Tử bằng những con đường nghiên cứu hoặc ấn tượng chủ quan, khách quan, hoặc là sự dung hoà cả hai con đường đó Dù đi tới cái vườn thơ của Hàn Mặc Tử theo cách nào đi chăng nữa thì họ cũng đều thừa nhận Hàn Mặc

Tử là một hiện tượng độc đáo, một tài năng kỳ dị bất thường trong phong trào thơ mới 1932 - 1945” [14, tr.663]

Năm 2007, nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ trong bài viết “Hàn Mặc Tử”- những vấn đề đang tranh luận” cũng đã đề cập đến những vấn đề vẫn còn đang tranh luận trong giới nghiên cứu phê bình Tác giả đưa ra một số khuynh hướng tiếp cận, cắt nghĩa thơ Hàn Mặc Tử chưa đi đến thống nhất của các nhà nghiên cứu phê bình qua các thời kì Bên cạnh đó tác giả cũng lí

giải, phân tích ý kiến của bản thân về hiện tượng này đồng thời không quên

ca ngợi tài năng thi ca độc đáo của Hàn Mặc Tử trên thi đàn Việt Nam Công trình Hàn Mặc Tử và nhóm thơ Bình Định của Nguyễn Toàn

Thắng xuất bản năm 2007 là một công trình khá quy mô đề cập đến nhiều vấn đề liên quan đến thi phẩm Hàn Mặc Tử như nghiên cứu về thế giới nghệ thuật đặc trưng, cũng như vai trò, vị trí của thi sĩ trong mối liên hệ với nhóm thơ Bình Định và “Trường thơ Loạn” Đặc biệt một lần nữa, tác giả cũng đề cập đến tiến trình tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử qua các thời kì

- Trong quá trình triển khai và nghiên cứu đề tài thì diễn dịch, quy nạp là các thao tác mà chúng tôi cần sử dụng để làm rõ hơn các vấn đề liên quan đến độc giả tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử

- Sử dụng phương pháp hệ thống giúp chúng tôi có cái nhìn bao quát hơn

V Đóng góp của luận văn

- Vận dụng lí thuyết tiếp nhận để làm sáng tỏ một số phương diện về hiện tượng thơ Hàn Mặc Tử qua các thời kì Qua đó thấy được lịch sử vấn đề của tiến trình tiếp nhận thi phẩm của ông

- Bước đầu hệ thống, khái quát và đánh giá các khuynh hướng, các quan điểm tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử

VI Kết cấu luận văn

Luận văn gồm 100 trang, ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham

khảo, luận văn gồm ba chương:

Chương I: Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử giai đoạn 1930 – 1945

Chương 2: Giai Đoạn 1945 - 1975

Thơ Hàn Mặc Tử trong đời sống phê bình 1945 - 1975

Chương 3: Giai Đoạn 1975 - Đến nay

Chương I: Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử giai đoạn 1930 - 1945

1.1 Những tiền đề lịch sử xã hội và văn hoá nghệ thuật

Đầu thế kỉ XX, Pháp tiến hành khai thác thuộc địa ở Việt Nam, xã hội Việt Nam trở thành xã hội thực dân nửa phong kiến Đời sống kinh tế, chính trị xã hội nước ta có những biến chuyển thay đổi mạnh mẽ do ảnh hưởng của phương Tây, của xã hội tư sản mà thực dân Pháp đã mang vào Việt Nam Sự phát triển của kinh tế hàng hoá, giao thông là điều kiện để xuất hiện các thành thị đông đúc với nhiều tầng lớp xã hội mới như tư sản, tiểu tư sản, công nhân, dân nghèo thành thị… cùng với sự phát triền của báo chí, nhà hát, nhà xuất bản …

Cái mới xuất hiện đã chi phối đến suy nghĩ, tâm lí tình cảm xã hội rất nhiều Ấy là sự thay đổi về nhu cầu thẩm mĩ, quan niệm sống, cách sống… của tầng lớp thị dân mới mà trong đó có sự thay đổi về nhu cầu văn học Nền văn học cũ với tư tưởng Nho giáo rút hẹp hơn trước nhường chỗ cho một nền văn học mới Các sách dịch từ tiếng Pháp, tiếng Trung Quốc là món ăn tinh thần ưa thích của lớp thị dân mới, nó hoàn toàn khác với văn học truyền thống Có thể nói sự giao lưu với tư tưởng, văn hoá văn học phương Tây hiện đại đã kéo theo sự thay đổi về thị hiếu văn học, quan niệm văn học và

tư tưởng thẩm mĩ của người sáng tác Bên cạnh đó còn có sự ra đời và phát triển của chữ quốc ngữ Môt công cụ giao tiếp thuận tiện và đắc lực khác hẳn với chữ Nho đã thống trị hàng ngàn năm nay

Từ năm 1930, cuộc đấu tranh dân tộc và đấu tranh giai cấp diễn ra hết sức gay gắt Xã hội Việt Nam giai đoạn này vẫn còn là xã hội thực dân nửa phong kiến và mâu thuẫn chính yếu của xã hội là mâu thuẫn dân tộc và mâu thuẫn giai cấp Đế quốc Pháp và phát xít Nhật ra sức đàn áp về chính trị, bóc

lột về kinh tế và đầu độc văn hoá đối với nhân dân ta Để đầu độc và làm lu

mờ nền văn hoá truyền thống, bọn thực dân còn tung ra đủ các loại báo chí phản động, truyền bá tư tưởng phản khoa học, phản dân tộc Chính thực tế

xã hội có quá nhiều bất công và áp bức như vậy đã khiến cho đời sống nhân dân vốn đã cơ cực lại càng trở nên cơ cực hơn, đẩy người ta vào con đường không lối thoát Nó bóp nghẹt mọi sự phát triển trong đó có sự phát triển của nền văn học Đấu tranh dân tộc và đấu tranh giai cấp tất yếu cũng sẽ dẫn đến

sự tác động, xung đột lẫn nhau giữa các hệ tư tưởng, khuynh hướng sáng tác như sự tác động qua lại giữa văn học hiện thực phê phán, và dòng văn học cách mạng

Chính sự áp bức này càng làm tăng sự lớn mạnh của các phong trào Cách Mạng Và Đảng Cộng sản Đông Dương ra đời đã đánh dấu một nét son lớn trong phong trào Cách Mạng của cả nước nói chung và của nền văn học nước nhà nói riêng

Nhìn chung, xã hội Việt Nam những năm đầu của thế kỉ XX cho đến

sự thắng lợi của Cách mạng Tháng tám còn hết sức khó khăn và phức tạp với những biến chuyển mạnh mẽ trong ý thức, tư tưởng và tâm lí của con người Việt Nam

học cùng với sự tiếp thu của các phương pháp nghiên cứu khoa học phương Tây từ tầm nhìn ít hay nhiều mang tinh thần dân tộc

Cĩ thể nĩi chưa bao giờ, diễn đàn văn học Việt Nam lại chứng kiến nhiều trào lưu, nhiều khuynh hướng, nhiều phong cách văn học đa dạng phức tạp cùng tồn tại song song như vậy Và cũng chính vì sự khác nhau về quan điểm nghệ thuật và tư tưởng thẩm mĩ đã dẫn đến nhiều xu hướng khác

nhau và gây ra những cuộc tranh luận sơi nổi như cuộc tranh chấp giữa Thơ

cũ và Thơ Mới, cuộc đấu tranh giữa hai phái nghệ thuật vị nghệ thuật và

học lãng mạn phát triển khơng ngừng Trong dịng văn học lãng mạn với sự phát triển vượt bậc của phong trào Thơ mới đã cĩ những đĩng gĩp và làm thay đổi bộ mặt thơ ca dân tộc Đặc biệt Thơ mới đã nĩi lên được “một nhu cầu lớn về tự do và về phát huy bản ngã” [15, tr.525] Cả Thơ mới và văn xuơi lãng mạn cùng gĩp tiếng nĩi thể hiện cái Tơi và đấu tranh địi giải phĩng cá nhân, địi tự do hơn nhân chống lại lề lối phong kiến đã lỗi thời lạc hậu…

Thơ mới lại chịu ảnh hưởng sâu sắc từ gần một thế kỉ thơ ca Pháp, văn

học thời kì này cũng “bị chi phối bởi hệ tư tưởng thống trị, tức là hệ tư tưởng

tư sản (bao gồm cả tư tưởng thực dân) và hệ tư tưởng phong kiến… Văn học Việt Nam 1930 - 1945 cũng chịu ảnh hưởng sâu sắc những phong trào cách mạng do Đảng Cộng sản lãnh đạo” [15, tr.341] Thơ mới lãng mạn cũng đã tạo ra biết bao cây bút trẻ đầy tài năng như Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Huy Cận, Chế Lan Viên… gĩp phần quan trọng trên con đường hiện đại hóa thơ

ca Việt Nam

Giới trí thức đặc biệt là trí thức tiểu tư sản ít nhiều cĩ tiếp xúc và ảnh hưởng với học thuật phương Tây Vì vậy, sự xung đột giữa cũ - mới, Đơng - Tây thể hiện rõ sự sơi động, biến động của tình hình học thuật lẫn văn hố nghệ thuật trong đĩ cĩ ngành lí luận nghiên cứu phê bình Mặc dù đây là một ngành ra đời khá muộn ở nước ta song nĩ đĩng vai trị khá quan trọng

trong việc thẩm định, đánh giá giá trị ý nghĩa của tác phẩm cũng như định hướng cho người đọc thông qua hoạt động phê bình

Vấn đề tiếp nhận thơ Hàn Mạc Tử gắn bó sâu sắc với những biến đổi

dữ dội của tình hình học thuật, chính trị, văn hóa trong nước

Có thể nói, Thơ mới nói chung và thơ Hàn Mặc Tử nói riêng là món

ăn tinh thần còn mới mẻ và lạ lẫm Vì vậy, vấn đề độc giả tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử giai đoạn này không loại trừ là những nhà Nho, họ cũng góp tiếng nói về trường hợp Hàn Mặc Tử nhưng không nhiều Nước ta mấy ngàn năm chịu ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo phong kiến trong khi các cựu trí thức Nho học hầu hết lại là những người theo quan điểm và cách nghĩ cũ Để thay đổi nếp sống, nếp suy nghĩ thì cần phải có thời gian Các nhà nghiên cứu theo quan điểm Macxit thì không quan tâm lắm đến vấn đề Hàn Mặc Tử (ngoại trừ những người bạn thân của thi sĩ), họ để ý đến những vấn đề chủ yếu mang tính dân tộc, tính thời đại hơn

Trong khi đó, tư tưởng, tình cảm, quan điểm thẩm mĩ của các trí thức tiểu tư sản lại chịu ảnh hưởng khá sâu sắc từ văn hoá phương Tây hiện đại Đây chính là lớp công chúng mới và cũng là lớp độc giả chủ yếu của thơ Hàn Mặc Tử Họ là những người đọc cùng thời với Hàn Mặc Tử cũng là lớp người đọc đầu tiên Lớp người đọc bình dân ở giai đoạn này dường như chiếm số lượng khá khiêm tốn vì việc in ấn truyền bá chưa được phổ biến như bây giờ

Tuy nhiên thơ Hàn Mặc Tử là một thế giới đầy bí ẩn vì so với mặt

bằng chung của Thơ mới Hơn nữa, ngay cả những trí thức Tây học dù họ

được trang bị những kiến thức tân tiến thì thi phẩm Hàn vẫn là một thế giới đầy bí ẩn vì thi sĩ có hẳn một chỗ đứng biệt lập Thi phẩm của Hàn, có nhiều bài thuộc loại đa tầng nghĩa vì thế ở đây dường như là nó nhường cho sự kí thác của người tiếp nhận và mỗi người đọc khi thưởng thức tác phẩm lại giải

mã theo một cách hiểu khác tuỳ vào năng lực thẩm mỹ, trình độ văn hoá, xã hội mà anh ta đang sống Ngay cả bản thân Hàn Mặc Tử lúc sinh thời cũng

từng nói: “Những người có tài, nghĩa là đi ra ngoài cái sáo cũ và lề lối xưa, thường hay đi trước sự tiến bộ Tác phẩm của họ chỉ làm cho những thế hệ

kế tiếp sau xem mà thôi Chứ ở thời kỳ này, người hiểu thơ cho chín chắn vẫn là một thiểu số” [35, tr.124] Nhà nghiên cứu Trần Thanh Mại bác bỏ quan điểm này của Hàn, ông cho rằng “Thi sĩ vì quá say sưa trong bầu không khí lạ của cõi trời mới chiếm, nên quên mất đường lối đi về, con đường nó còn dính líu với người thế gian Thi sĩ đã đi lạc đường ra ngoài mức, ngoài trình độ lĩnh hội của người thế gian, nghĩa là ngoài cả lĩnh hội của chính thi sĩ nữa” Tính mơ hồ đa nghĩa trong thơ Hàn Mặc Tử đòi hỏi vai trò tích cực của người đọc rất lớn Ở giai đoạn này vai trò của người đọc không lớn và phải chăng Trần Thanh Mại cũng ở trong số đó

Như trên chúng tôi đã trình bày, với những quan điểm nhìn nhận khác nhau về hiện tượng thơ Hàn Mạc Tử đã đem đến một không khí tranh luận căng thẳng Vào những năm 30 của thế kỉ trước thì những người thưởng thức hay bình phẩm thơ văn chủ yếu là những trí thức Tây học hay những độc giả có học thức nhất định Đương thời Hàn Mạc Tử được coi là một

trong nhhững nhà thơ mới, làm thay đổi một cuộc cách mạng trong thi ca Bản thân Thơ mới còn nhiều vấn đề gây tranh cãi chưa ngã ngũ thì làm sao

một hiện tượng thơ đặc biệt như Hàn Mạc Tử lại không làm dư luận xôn xao

Bản thân Thơ mới ngay ngày đầu tiên xuất hiện trên thi đàn còn gây

tiếng vang lớn như vậy Thử hỏi, một nhà thơ được coi là mới và lạ hơn cả những nhà thơ đương thời như Hàn Mạc Tử làm sao người ta không dè dặt, e ngại và có khi là phủ định khi tiếp xúc thơ ông

Tóm lại dưới sự tác động dữ dội của những biến đổi từ tình hình kinh

tế chính trị xã hội và tình hình học thuật đương thời đã ảnh hưởng sâu sắc đến tầm đón nhận của độc giả khi tiếp nhận thơ Hàn Mạc Tử

1.2 Những tiếng vang đầu tiên của thơ Hàn Mặc Tử

Sở dĩ chúng tôi chọn mốc 1930 - 1945 vì đây là giai đoạn mà cùng với

những cây viết như Xuân Diệu, Huy Cận, Chế Lan Viên… tài năng thi phú

của Hàn Mạc Tử đã góp phần làm cho thơ ca Việt Nam nói chung và Thơ

mới nói riêng bước vào thời đại hoàng kim

Ngay từ khi mới ở tuổi 18, 19 Hàn Mạc Tử đã nổi danh với bút hiệu Phong Trần cùng những bài thơ Đường luật tinh luyện, chững chạc “Tử nổi danh với bút hiệu Phong Trần vào khoảng 1930 - 1931, do lời giới thiệu của

Phan Sào Nam tiên sinh” [39, tr.195] Trên Thực nghiệp dân báo, nhà thơ đã

gởi ba bài Thức khuya, Chùa hoang, Gái ở chùa đến Mộng Du Thi xã - Phan

Bội Châu Nhà chí sỹ yêu nước Phan Bội Châu đã có những tình cảm ưu ái

và nhận xét đáng khích lệ đối với thơ của Hàn Mạc Tử “… Từ về nước đến nay, được xem nhiều văn thơ quốc âm, song chưa gặp được bài nào hay đến thế Hồng Nam nhạn Bắc, ước ao có ngày gặp gỡ để bắt tay nhau cười to một tiếng, ấy là thoả mãn hồn thơ đó…” [39, tr.195] Trên chặng đường thi

ca đầu tiên của Hàn Mạc Tử, phải chăng nhà chí sỹ yêu nước của chúng ta

đã góp một phần không nhỏ vào việc đưa tên tuổi của Hàn Mạc Tử tự tin hơn trên con đường sáng tạo và đến gần với công chúng độc giả

Năm 1936 với tập thơ Gái Quê, thi sĩ đã mang đến một làn hương lạ

trên thi đàn Việt Nam khiến giới học giả xôn xao, dư luận ngỡ ngàng, đặc

biệt hơn nữa là khi thi sĩ chính thức công bố tập Thơ điên và Trường thơ

loạn thì thơ ông lại càng được để ý nhiều hơn nữa Thơ của chàng được đăng

rải rác trên các báo Công luận, Phụ nữ tân văn, Sài gòn, Trong khuê phòng,

Đông Dương tuần báo, Người mới, Tiếng dân “Nhiều bài đã đăng trên các

báo chí ba kì” [13, tr.332] và số lượng chủ yếu thì “thường thấy đăng ở các báo miền Nam” [13, tr.338] Mặc dù thơ của Hàn chưa được xuất bản và công bố hết song ông đã có một số lượng độc giả đông đảo quan tâm và cổ

vũ cho thơ của mình vì chúng tôi nhận thấy, ở giai đoạn khởi đầu này tồn tại

hai luồng ý kiến khen chê rõ rệt Ngay từ lúc sinh thời sự đa nghĩa trong thơ ông đã tạo ra tiếng vang trong lòng độc giả với những quan điểm nhìn nhận khác nhau khi cắt nghĩa thơ ông Thi sĩ Xuân Diệu, người được mệnh danh

là hoàng tử của thi ca Việt Nam, đương thời đã từ chối thẳng thừng Hàn Mạc

Tử một cách gián tiếp trên báo Ngày nay số 122: “Hãy so sánh thái độ can

đảm kia (thái độ những nhà chân thi sĩ) với những cách đột nhiên mà khóc đột nhiên mà cười, chân vừa nhảy, miệng vừa kêu: Tôi điên đây! Tôi điên đây! - điên cũng không dễ làm như người ta tưởng đâu Nếu không biết điên, tốt hơn là cứ tỉnh táo như thường mà yên lặng sống… Đi ra ngoài đời lại hoá vẫn ở trong đời, thì thà rằng lúc đầu tiên ta đừng tự phụ chi cả cứ việc ở trong đời và tạo nên những cung điện thực vô cùng đẹp đẽ bằng những vật liệu thực của trần gian” [934, 10 thế kỷ bàn luận văn chương] Nhận xét về

phản ứng của dư luận đối với thơ của Hàn, trong Thi nhân Việt Nam, Hoài

Thanh cũng viết “Tôi đã nghe người ta mạt sát Hàn Mạc Tử nhiều lắm Có người bảo: “Hàn Mạc Tử? Thơ với thẩn gì! Toàn nói nhảm” Có người còn nghiêm khắc hơn nữa: “Thơ gì mà rắc rối thế! Mình tưởng có ý nghĩa khuất khúc, cứ đọc đi đọc lại hoài, thì ra nó lừa mình!” [51, tr.181]

Tuy vậy ông vẫn có một số lượng độc giả đông đảo cổ vũ cho thơ của

mình Tác giả của Thi nhân Việt Nam cũng không thể phủ nhận điều này

“Nhưng tôi cũng đã nghe những người ca tụng Hàn Mạc Tử Trong ý họ, thi

ca Việt Nam chỉ có Hàn Mạc Tử Bao nhiêu thơ Hàn Mạc Tử làm ra họ đều chép lại và thuộc hết Mà thuộc hết thơ Hàn Mạc Tử đâu có phải chuyện dễ

Đã khúc mắc mà lại nhiều: tất cả đến sáu bảy tập Họ thuộc hết và chọn những lúc đêm khuya thanh vắng họ sẽ cao giọng ngâm một mình” [51, tr.182]

Độc giả tiếp nhận thơ ông từ nhiều hướng và nhiều góc độ khác nhau Lớp độc giả đông đảo nhất phải kể đến là giới học sinh, sinh viên, kế tiếp là những người bạn của Hàn và giới nghiên cứu phê bình “Gái Quê” ra đời khoảng cuối năm 1936 Đó là tập thơ mới đầu tiên của Tử

Cũng như thơ Đường luật, thơ mới của Tử rất được độc giả chú ý Các bạn trẻ rất hoan nghênh… Lúc bấy giờ các báo chí đối với Tử rất lãnh đạm Nhưng thơ Tử ra bài nào là liền được phổ biến, nhất là ở Quy Nhơn và Huế

Và phổ biến sâu rộng hơn cả là trong giới học sinh Nhiều em thuộc thơ Tử không sót một bài, và chép thành từng tập rất đẹp

“Đó là nhờ sự truyền bá của các bạn thân yêu” (Hàn Mạc Tử, hôm qua và hôm nay Vương Trí Nhàn sưu tầm và biên soạn)

“Từ những cặp sách học trò, thơ Hàn ra khỏi phạm vi các nhà trường, lan truyền trong giới trí thức, được truyền bá rộng rãi” (Hàn Mạc Tử, Hương thơm và mật đắng, NXB Hội nhà văn, 1991)

Đến khi nhà thi sĩ của chúng ta qua đời thì âm vang những tác phẩm

ấy lại càng đi xa hơn, sâu hơn vào lòng công chúng độc giả và giới nghiên cứu phê bình thời ấy “Các bạn hữu khắp nơi đã họp nhau làm các số báo

khóc Hàn Mạc Tử ở báo Người Mới số 23/11, 30/11 số 7/12 của năm 1940”

[62, tr.74] Một loạt các bài viết và thơ được ra đời để vĩnh biệt và ca tụng

thiên tài Hàn Mặc Tử như: Thơ Hàn Mặc Tử của Trọng Miên, Hàn Mặc Tử

với thơ Đường luật của Quách Tấn, Những kỹ niệm về Hàn Mặc Tử của Chế

Lan Viên, Những kỷ niệm về Hàn Mặc Tử của Trần Thanh Địch… Bên cạnh

đó thì “các bạn bàn với nhau lo cho Hàn Mặc Tử Họ phân công nhau: Trọng Miên lo về xuất bản, Quách Tấn viết về thân thế, Chế viết về văn chương Sau khi các bạn về hết, Chế ở lại viết bài để lo tổ chức những buổi diễn thuyết về Hàn Mặc Tử Nguyễn Đình, một thầy giáo trung học, bạn của Quách Tấn đảm nhận phần thuyết trình Các cuộc diễn thuyết được tổ chức ở Nhà Xec Quy Nhơn, nơi khi xưa Tử vẫn thường đến đọc sách, và một vài địa điểm ở Nha Trang Thính giả rất đông…

Ở Sài Gòn, Trọng Miên tổ chức diễn thuyết về Hàn Mặc Tử Cũng Khoảng thời gian đó, ở Huế cũng có những cuộc diễn thuyết về Hàn do các bạn thân của nhà thơ tiến hành” [61, tr.44]

“Người mới đặc biệt ra ngày 23-11-1940, gây một tiếng vang lớn

trong toàn quốc Dư luận xôn xao Hàng học thức trước đây thờ ơ cùng Tử, bắt đầu tìm xem văn phẩm của Tử” [39, tr.291]

Cùng với Thơ mới, Hàn Mạc Tử thực sự là một hiện tượng văn

chương độc đáo trên thi đàn đương thời Mặc dù, ông đã đi vào cõi vĩnh hằng nhưng dư luận đương thời vẫn không ngớt bàn luận về người thi sĩ bạc

mệnh Trong Nhà văn hiện đại Vũ Ngọc Phan đã nhận xét: “Từ ngày Hàn

Mặc Tử từ trần đến nay, mới trong khoảng hai năm trời, mà người ta đã nói rất nhiều và viết rất nhiều về Hàn Mặc Tử Chứng bệnh của thi sĩ, lời thơ thành thực của ông, khi nghẹn ngào, khi hoạt bát, nhưng bao giờ cũng chứa chan tình tứ hay một tin tưởng cao xa, đã làm cho nhiều người chú ý đến đời ông và thơ ông” Bên cạnh những cây viết thời ấy, ông thực sự là tâm điểm chú ý của đông đảo người đọc và giới nghiên cứu phê bình văn học Về các

nhà phê bình sáng giá thời ấy phải kể đến là cuốn Hàn Mặc Tử thân thế và

thi văn (1941) của Trần Thanh Mại, Thi nhân Việt Nam (1942) của Hoài

Thanh, Nhà văn hiện đại (1942) của Vũ Ngọc Phan

Vào năm 1941 khi xảy ra cuộc bút chiến giữa Trần Thanh Mại và Quách Tấn thì thơ của Hàn Mạc Tử càng tạo ra một tiếng vang và gây sự chú ý của người đọc Năm 1944, Thơ Hàn Mạc Tử của nhà xuất bản Đông Phương mới chính thức ra đời, tuy nhiên thơ của ông cũng không được in hết Chỉ là một số bài do Trọng Miên chọn lọc Mặc dù vậy chúng tôi vẫn nhận thấy hầu hết họ là những độc giả chuyên nghiệp, bởi vì ngày đó thơ Hàn Mạc Tử hoà chung với dòng thơ mới nên trên văn đàn hầu hết các độc giả chuyên nghiệp mới có khả năng thẩm định và bình phẩm Tuy vậy,

chúng tôi nhận thấy chỉ có tác phẩm Hàn Mạc Tử thế và thi văn của Trần

Thanh Mại là công phu nhất Còn lại là những bài viết dưới dạng những bài

báo, bài giới thiệu về cuộc đời về thơ của Hàn rải rác trên các báo Người

mới, Ngày nay, Trong khuê phòng

Trình bày khái quát tiến trình tiếp cận thơ Hàn Mạc Tử của độc giả

đương thời đối với nhà thi sĩ xấu số sẽ cho chúng ta một cái nhìn sâu sắc và

toàn diện hơn về hoạt động tiếp nhận hay khuynh hướng tiếp nhận của họ

mà chúng tôi sẽ trình bày ở phần tiếp theo

1.3 Những tiếng nói bạn bè trong không khí tưởng niệm

Hàn Mạc Tử mất đi để lại một nỗi hụt hẫng to lớn đối với những

người thân yêu của chàng Do vậy, chỉ hơn 10 ngày sau khi nhà thi sĩ xấu số

qua đời, hàng loạt các bài viết tưởng niệm ca tụng Hàn xuất hiện trên các số

báo Người mới Hàn Mạc Tử có một số lượng bạn bè đông đảo trên văn đàn

thời ấy như Quách Tấn, Chế Lan Viên, Trần Thanh Địch… và trong số đó

không ít người đã chịu ảnh hưởng thơ ông ngay từ lúc đương thời và cả sau

này

Tưởng nhớ đến ông, bạn bè thi hữu đã dành cho ông những tình cảm

ưu ái nhất khi nhắc nhớ về những kỉ niệm và thi văn ông Chế Lan Viên lúc

đó có lẽ đã dành cho người bạn thơ của mình một tình cảm quá đặc biệt khi

ông hùng hồn tuyên bố trong bài viết Những kỉ niệm về Hàn Mạc Tử trên

Người mới số 23/11/1940 “Tử là một thiên tài Tử mới chính thật là thiên tài

trên cái nghèo kém của đất nước này Tử không có tiếng tăm, Tử không

được nâng chiều, nhưng đó chỉ là bây giờ mà thôi Chứ mai sau, tôi xin hứa

hẹn với các người rằng, những cái tầm thường mực thước kia sẽ biến tan đi,

và còn lại của cái thời kỳ này chút gì đáng kể đó là Hàn Mạc Tử” [13, tr.330] Tài năng của Tử thời gian này chưa ảnh hưởng nhiều đến đông

đảo công chúng độc giả đương thời nhưng lời tiên tri của ông đã trở thành

hiện thực đối với các thế hệ độc giả ở những giai đoạn sau này

Trong bài viết Thơ Hàn Mạc Tử, Trọng Miên lại tiếp cận thơ Hàn

Mạc Tử theo hướng cắt nghĩa nguồn thi phẩm của ông tuy mới chỉ là những

cảm nhận khái quát “Thơ, đối với Hàn Mạc Tử là tiếng kêu rên thảm thiết

của một linh hồn thương nhớ cảnh chiêm bao, ước ao trở lại cõi trời là nơi

đã sống ngàn kiếp vô thủy vô chung với những hạnh phúc bất tuyệt, là sự ham muốn vô biên những nguồn khoái lạc trong trắng của cõi trời cách biệt” [13, tr.350]

Tác giả của tập thơ Mùa cổ điển - Quách Tấn, thì quan tâm nhiều đến thơ Đường luật của chàng hơn khi viết bài Hàn Mạc Tử với thơ Đường Luật

Là một nhà thơ cổ điển chung thủy với Đường thi, vì vậy Quách Tấn nhìn nhận thơ Hàn từ điểm nhìn của một độc giả yêu mến “thơ cũ” Ông ca ngợi

và một lần nữa khẳng định tài danh của Hàn Mạc Tử trên thi đàn “thân ấy yểu mà danh ấy thọ, vì Hàn Mạc Tử còn để lại cho non sông Việt Nam một văn nghiệp rực rỡ” [13, tr.332] Sau đó ông lần lượt đưa ra một số dẫn chứng

về tài năng làm thơ Đường của Hàn Mạc Tử

Trên Người mới số 7/12/1940, Trần Tái Phùng lại thể hiện ở một hướng tiếp cận khác qua bài viết Hàn Mạc Tử Ông cho rằng “Sự nghèo khổ

túng thiếu về vật chất, góp sức với sự đau thương quằn quại về tinh thần, đã nâng cao thiên tài và nghệ thuật chàng ngang một địa vị bất hủ” Bằng những cảm nhận tinh tế và nhạy bén, ông có những khám phá thú vị vào vườn thơ bí ẩn của Hàn, ông ví “Thơ chàng đúc ròng trong những khung cảnh thần tiên về đời thượng cổ, theo quy ước hội họa của Poussin, Millet hay Murillo…” [13, tr.341] Ông đặc biệt khẳng định thế giới nghệ thuật tuyệt mỹ của nhà thơ “Nghệ thuật chàng tựa một con sông dài đi xuyên qua thế kỷ chúng ta, và hai bờ sông dàn bày không biết bao nhiêu cảnh sắc khác nhau, đẹp đẽ đến say ngợp, đến tê liệt cả lòng người” [13, tr.343] Có lẽ

trong số những bài viết đăng trên Người mới thời ấy thì đây là bài viết dài

hơi và những nhận định tinh tế nhất về thi phẩm của Hàn

Bên cạnh đó thì chúng ta còn phải kể đến hai người bạn nữa của Hàn,

đó là Bích Khê và Trần Thanh Địch, họ tưởng nhớ đến ông qua hai bài thơ thật xúc động và chân tình

Có lẽ một điều tất yếu và không thể phủ nhận là tài năng thiên phú của Hàn Mặc Tử là một điều hiển nhiên, nó được thể hiện rất rõ ngay trong những thi phẩm của ông Những người bạn của thi sĩ, phải chăng họ là những người gần gũi, chia sẻ những đau thương cay đắng trong cuộc đời chàng nên họ là những độc giả dễ dàng đi vào vườn thơ đầy bí ẩn của ông dù mới chỉ dừng lại ở “những cảm nhận khái quát ban đầu mà chưa có đủ sự minh chứng cần thiết để thuyết phục” [14, tr.657]

Tất cả những lời khẳng định, ca ngợi tài năng thơ ca của họ dành cho Hàn Mạc Tử phải chăng phần nào đó cũng đứng từ góc độ tiếp nhận xuất phát từ tình bằng hữu?

Tuy nhiên, những độc giả này, họ đều là những trí thức tiểu tư sản nếu không muốn nói là danh của họ có khi còn nổi tiếng trước cả Hàn Mạc Tử, chẳng hạn như Chế Lan Viên, Bích Khê… Song chiêm ngưỡng thế giới thơ đầy màu sắc của Hàn Mạc Tử họ đều choáng ngợp và thán phục trước tài năng kinh dị của ông Điều này được minh chứng vì thơ Hàn có ảnh hưởng ít nhiều đến những người bạn thơ của ông Vì vậy cũng có thể khẳng định rằng

họ đứng trên quan điểm thẩm mỹ của những độc giả chiêm ngưỡng chia sẻ

và thưởng thức cái đẹp Sự tác động thị hiếu thẩm mỹ của họ đến đông đảo tầng lớp độc giả đương thời đặc biệt là tầng lớp học sinh, sinh viên là điều kiện thuận lợi để cho Hàn Mạc Tử có một lực lượng độc giả phong phú như vậy

Phải nói rằng những người bạn của Hàn Mạc Tử, họ là những người đọc đầu tiên, những độc giả trung thành giàu tiềm năng nhất, dồi dào nhất và khách quan nhất khi bình phẩm ca ngợi thi phẩm của chàng Và chính họ là chiếc cầu nối để đưa thi phẩm của Hàn Mạc Tử đến gần với độc giả đương thời Không thể phủ nhận những đóng góp nhất định của lượng độc giả ít ỏi nhưng giàu tiềm năng này đối với sự quảng bá thi phẩm Hàn với người đọc khi Hàn còn sống cũng như khi ông đã đi vào cõi vĩnh hằng

1.4 Thơ Hàn Mặc Tử trong sự thẩm định của giới nghiên cứu phê bình chuyên nghiệp

Như phần trên chúng tôi đã trình bày, sự giao lưu, ảnh hưởng của văn hoá văn học phương Tây đã tác động rất nhiều đến sự phát triển của văn học dân tộc trong đó có sự phát triển mau lẹ của giới nghiên cứu phê bình văn học giai đoạn này Chúng tôi nhận thấy, giới nghiên cứu phê bình đương thời đã bắt đầu áp dụng các phương pháp học thuyết phương Tây như phê bình tiểu sử, phê bình hiện sinh hay phân tâm học… để cắt nghĩa lí giải tác phẩm văn học Dù việc áp dụng các phương pháp phê bình này diễn ra không nhiều và chưa hẳn đã phù hợp với một số tác phẩm văn học nhưng phải ghi nhận những bước đi chập chững đầu tiên cũng như những đóng góp quan trọng của các nhà nghiên cứu phê bình trong công cuộc hiện đại hóa nền văn học Việt Nam

Mặc dù áp dụng các học thuyết triết học phương Tây song có thể nói, yếu tố dân tộc vẫn xuất hiện đậm nhạt trong các bài chuyên luận, khảo cứu của các nhà nghiên cứu phê bình Việt Nam Điều này nói lên yếu tố đặc trưng trong nghiên cứu phê bình Việt Nam - học hỏi, giao lưu nhưng không

hề bắt chước rập khuân Có thể kể đến một số gương mặt nghiên cứu phê bình hàng đầu như Hoài Thanh, Thiếu Sơn, Vũ Ngọc Phan, Trần Thanh Mại… Họ là những trí thức tiểu tư sản ít nhiều có ảnh hưởng từ phương pháp nghiên cứu phê bình phương Tây

Có thể nói, ba công trình nghiên cứu khảo luận về thơ Hàn Mặc Tử dưới đây là của ba nhà nghiên cứu phê bình hàng đầu của Việt Nam Nó có tính chất khai mở, định hướng rất nhiều cho các thế hệ độc giả ở các giai

đoạn sau Mặc dù cả ba công trình Hàn Mạc Tử, thân thế và thi văn của nhà phê bình Trần Thanh Mại, Hàn Mạc Tử của Hoài Thanh, Hàn Mạc Tử

(Nguyễn Trọng Trí) in trong Nhà văn hiện đại (quyển 3) của Vũ Ngọc Phan

đều ra đời sau khi thi sĩ đã mất nhưng đây vẫn thuộc những người đọc đương thời của thơ Hàn Mặc Tử

1.4.1 Bài khảo cứu Hàn Mạc Tử, thân thế và thi văn của nhà

phê bình Trần Thanh Mại

Theo phương pháp phê bình tiểu sử, Trần Thanh Mại đã cống hiến, những trang viết quý giá cho lớp người đọc sau này hiểu hơn về cuộc đời và thơ văn Hàn Mặc Tử Có thể nói, ông là độc giả đầu tiên viết sách Hàn Mạc

Tử Để tìm hiểu thơ Hàn, Trần Thanh Mại đã đi vào phân tích cử chỉ giai thoại, cuộc đời hay nói khác đi là lấy cuộc đời để cắt nghĩa thơ ca của Hàn

Có lẽ ông cũng là người sử dụng phương pháp phê bình tiểu sử khách quan đầu tiên ở Việt Nam Ông viết: “Với những phương pháp mới, xưa nay chưa từng có trong lịch sử văn học Việt Nam, tôi đã phân tích ra từng cử chỉ, từng tính tình của nhà thi sĩ, từng giai đoạn trong đời người Những cái ấy mà bề ngoài tưởng như vô bổ ích, và chỉ để kéo cho dài dòng, tựu trung đều ăn nhịp với nhau như những vòng của một sợi dây chuyền để mà ảnh hưởng đến cái đích của người viết sách muốn nói tới: Cắt nghĩa thi phẩm của nhà thơ

Không rõ thấu hết những cái vặt vãnh thắc mắc trong đời một nhà thi

sĩ thì không sao hiểu hết được thơ của người ấy Phương chi trong việc khám phá các nguyên nhân đã chi phối cho sự sáng tạo một thi phẩm, hẳn phải có một cái gì say sưa hứng thú như thấu được một điều bí mật của tạo hoá Còn chi vui thích bằng hiểu thấu được thế nào là một cục tròn bầu dục, ngoài có

vỏ, có màu tươi như má cô gái Huế, và trong thì có mỏng, chất nhựa nửa trắng, nửa vàng kia lại hoá ra được một con gà?”

Quả thực bằng việc lý giải từng cử chỉ, giai thoại, cuộc đời Hàn Mạc

Tử, Trần Thanh Mại đã đi đến lý giải thơ của Hàn Để có được những trang viết về Hàn, nhà nghiên cứu đã cất công lặn lội đến tất cả những nơi mà nhà thơ của chúng ta đã sống và làm việc như Huế, Sài Gòn, Quy Nhơn… cũng như những người bạn, những người trong gia đình nhà thơ Ngay cả việc tiếp

xúc với bệnh nhân hủi trong trại phong ông cũng không ngần ngại Sưu khảo nghiên cứu, tiếp cận tất cả những gì liên quan đến nhà thi sĩ xấu số, nhà phê bình chỉ nhằm minh chứng và giải thích tài năng thi ca của Hàn Mạc Tử

Tiếp cận tập Gái quê ông viết: “GÁI QUÊ, xuất bản 1936 là quyển sách đầu

tiên đánh dấu một cuộc thay đổi về quan niệm thơ của Hàn Mặc Tử

… GÁI QUÊ của Hàn Mặc Tử như khoảng vườn trùm trong một bầu sương lam nhạt chứa một nhạc điệu mơ màng mà lối ngủ ngôn cổ phong còn lưu chưa dứt khoát… Sự rung cảm ở GÁI QUÊ là một thứ rung cảm diệu dàng chất phát của một tâm hồn chưa muốn thoát khoải luỹ tre xanh và hình ảnh của một cô gái quê hiền lành” [39, tr.50, 51]

Bên cạnh đó Trần Thanh Mại cũng phân tích, cắt nghĩa và nhận định được những yếu tố chủ yếu chi phối và ảnh hưởng đến cuộc đời và thơ văn Hàn Trước tiên là bệnh tật, nhà nghiên cứu đã trình bày và phân tích từ nguyên nhân của bệnh trạng cho đến quá trình chạy chữa tâm lí của nhà thơ

đã ảnh hưởng trong thi văn ông như thế nào Và cuối cùng thì ông đi đến kết luận “Hàn Mặc Tử có mắc phải bệnh hoạn thì văn chương Việt Nam mới thấy mở ra những cõi trời lạ lùng mới mẻ” [39, tr.58] “Từ nay Hàn Mặc Tử

đã có một nguồn thi cảm mới, một nguồn thi cảm vô tận rút tự trong nguồn đau khổ vô tận của chàng Thơ chàng náo lên với cơn máu bệnh Trí chàng được nung nấu đến cái nhiệt độ cuối cùng trước khi nổ tan ra hơi khói, đưa

tư tưởng chàng đến những biên thì xa lạ đầy trinh tiết và đầy thính sắc” [39 tr.59] Ông cũng rất tinh tế khi nhận ra một số từ ngữ có liên quan đến bệnh hủi “Cả thơ, cả bệnh giấy lên một lần Cơn bệnh hăng chừng nào, thì mạch thơ mạnh chừng nấy Cho nên người ta không lấy làm lạ mà nhận thấy trong thơ văn Hàn Mặc Tử những danh từ, những từ ngữ, những ý tứ về bệnh hủi Trong tác phẩm của Hàn, người ta nhặt nhan nhản những chữ tê dại, sượng sần, da diết, đê mê, chết điếng, vô tri…” [39 tr.60]

Vận dụng học thuyết phương Tây để cắt nghĩa thơ Hàn Mặc Tử, Trần Thanh Mại đã khá thành công song có đôi lúc ông đã sa vào những nhận xét

vụn vặt, những dẫn chứng không xác thực Ví như chi tiết thân mẫu của nhà thơ đã uống rượu khi sắp sinh con, hay chi tiết Mai Đình nữ sỹ tình nguyện

ở lại nuôi Hàn Đây là những chi tiết không xác thực và bị gia đình Hàn cũng như sau này bị nhà thơ Quách Tấn - một người bạn thân của Hàn Mạc

Tử phản đối kịch liệt

Có lẽ Trần Thanh Mại là người đầu tiên có những phát hiện khá thú vị

về ảnh hưởng của trăng trong thơ Hàn Ông là người đã phân tích lí giải mô

típ trăng và hồn đối với cuộc đời đau thương của nhà thơ và những nguồn

tương quan đến thi phẩm của chàng Trăng xuất hiện trong thơ Hàn khá nhiều “Trăng đây không phải là cái trăng tượng trưng sự đoàn viên, sự thề nguyền của thi sĩ Đông phương Cũng không phải là cái trăng huy hoàng lộng lẫy chúa tể ban đêm của văn hoá Tây phương Trăng ở đây là lấy về phương diện ám ảnh thần bí, trăng kể về mặt phát truyền những luồng sóng điện lạ lùng có ảnh hưởng trực tiếp đến bệnh phong và riêng đến tình trạng tâm hồn đặc biệt của Hàn Mặc Tử Trăng đối với Hàn Mặc Tử có một mối liên quan mật thiết như đối với bệnh của thi sĩ… Dẫu sao riêng đối với thi sĩ Hàn Mặc Tử, thì ảnh hưởng của trăng với bệnh chàng đã là rõ ràng chắc chắn lắm” [39, tr.66]

Lần lượt cắt nghĩa và lý giải những đau khổ mà nhà thi sĩ của chúng ta phải hứng chịu như nghèo túng, bệnh tật rồi những tổn thương trong tình yêu

đã dẫn Hàn Mạc Tử đi vào cõi cô quạnh Trần Thanh Mại tiếp tục có những nhận định khá đắt về những ảnh hưởng đó đối với thơ Hàn Mặc dù vậy, Trần Thanh Mại không đánh giá cao những bài thơ được gọi là “bí hiểm” của Hàn Ông viết: “Mặc dù một tư tưởng có cao siêu đến đâu, nó đã ở trong một óc người mà ra, tất phải có một cái gì liên lạc đến người, ít ra cũng phải nằm trong phạm vi lĩnh hội của người thì tư tưởng ấy mới là chân chính, có giá trị

Không có tư tưởng gì mà người đương thời không lĩnh hội được mà phải chờ đợi những thế hệ sau mới khám phá ra! Sự cắt nghĩa của những

người gọi là sấm truyền xưa nay chỉ là một sự lường gạt chưa tố cáo Nguyễn Bỉnh Khiêm đứng về phương diện tiên tri, và Nostradamus chỉ là những phường véo không cười, những kẻ khôi hài; ho thành công vì sự ngu dại của người đời sau” [39, tr.124]… “Ở nước ta hạng thi sĩ bí hiểm chỉ là một bọn lường gạt thật tình, chúng khinh ra mặt người đọc sách của chúng, cũng như những tên phù thuỷ, những tên thầy mường chữa bệnh theo lối đọc chú bằng một thứ tiếng họ bịa đặt ra

Hàn Mặc Tử hoàn toàn thành công ở chỗ khác, đã hỏng ở chỗ này Cũng may mà phần thơ bí hiểm trong thi phẩm chàng không phải là phần quan trọng nhất và cũng may mà một nguồn thơ mới khác vào khoảng đầu năm 1940, một nguồn thơ chân chính, và may mắn xiết bao, đến vừa kịp để lôi người lạc lối về đường phải” [39 tr.130]

Nhà nghiên cứu cũng phân tích và cắt nghĩa giúp cho người đọc thấy những người phụ nữ đã đi qua trong cuộc đời Hàn ảnh hưởng đến thi phẩm của ông như thế nào Và họ đã để lại trong tâm khảm của thi sỹ cả những dư

vị, những sắc màu tình yêu của mỗi giai đoạn trong cuộc đời ngắn ngủi của nhà thơ Từ Hoàng Cúc, Mộng Cầm, Mai Đình, Ngọc Sương cho đến Thương Thương, nhờ có họ mà thi sỹ đã cống hiến cho thi đàn nước nhà

những bài thơ tuyệt tác như Đây thôn Vỹ Dạ, Phan Thiết, Phan Thiết…

Tập thơ Cẩm Châu Duyên chính là nguồn cảm hứng cuối cùng của ông về Thương Thương, một người tình không có thực Tình yêu chính là cứu cánh của cuộc sống, mà cuộc sống của một người hủi phải xa lánh người đời như ông thì không thể thiếu tình yêu vì tình yêu còn là nguồn sáng tạo của thi nhân Nhận xét về tập thơ Trần Thanh Mại viết: “Nhưng sau vì một chuyện lôi thôi nho nhỏ, chàng đổi ra gọi là CẨM CHÂU DUYÊN Hai kịch thơ, một là DUYÊN KỲ NGỘ, một nữa là QUẦN TIÊN HỘI Chúng ta không thể bỏ qua mà không xét đến hai tác phẩm tân kỳ có một không hai ấy của văn học Việt Nam Chúng ta có thể tự hào rằng đến cả văn học Thái tây,

danh tiếng lẫy lừng nhất thế giới như những kịch Anh của Shakespeare và Lord Byron cũng không ăn đứt được

Ấy là những kịch thơ vui mà cốt truyện rất đơn sơ để cho khỏi nói là không có gì hết” [39, tr.134]

Nhà nghiên cứu cũng có những lời bình phẩm về nghệ thuật và âm nhạc trong thơ Hàn khá xác đáng “Nghệ thuật Hàn Mặc Tử thì khác hẳn Ở chàng ta thấy cảm thụ lực khi nào phát triển cũng đến tột bực Bao nhiêu tình tứ trong người chàng đều căng thẳng ra, khi nào cũng sẵn sàng để thâu nhận những ảnh hưởng ở ngoài Khi chàng nghe một điệu đàn, tinh thần chàng mở rộng toát hết các cửa, chàng đứng ra hứng đón âm thanh như một người lỡ đường bị mưa ướt cất nón giăng tay mà so gan với cơn dông tố Chàng để cho tiếng nhạc thấm dần trong cơ thể, qua mỗi lần xương thịt, là phải đánh dẹp, phá hoại, như đạo binh ngoại xâm qua mỗi cửa ải của một nước Thế rồi người chàng thổn thức, toàn thân run rẩy đê mê, ngây ngất từng cơn Người ta có cái cảm giác quái gở là thi sĩ đeo vào tiếng tơ cùng rời cái nhấn của nhạc sĩ, mà quay cuồng lăn lộn trên mấy từng không” [39, tr.147]… “Nhờ ở một nguồn cảm thụ lực phát triển đến cực điểm như thế, Hàn Mặc Tử là nhà thơ Việt Nam đầu tiên biết nghe ngóng những lời

âm thầm của Tạo vật Như nhà đại văn hào Nga Ivan Tourgueniew, Hàn Mặc Tử có một thính giác đặc biệt để nghe được cả hơi thở của một cành lá, hay tiếng chạm nhau của hai đường tơ ánh sáng” [39, tr.153] Trong con mắt nhà nghiên cứu, Hàn Mạc Tử thực sự đã trở thành thiên tài khi phú giữ một thế giới nghệ thuật thi ca hết sức tài tình “Hơn hết cả thi hào trên thế giới, Hàn Mặc Tử đã phóng thoát cái bản năng loài người, cởi lột được bao nhiêu cốt cách của loài người để mà ăn nhập vào với vũ trụ, để biến thành một hiện tượng của vũ trụ” [39, tr.153]

Nhà nghiên cứu đặc biệt quan tâm và đề cao lĩnh vực âm nhạc trong thơ Hàn Viết về âm nhạc trong thơ Hàn, nhà phê bình viết “Hàn Mặc Tử là người đầu tiên đã tìm ra cái mà ta có thể gọi là quy luật cho lối thơ tám chữ

Trước nhà thi sĩ ấy lối thơ tám chữ làm ra còn lổn chổn, mặc dù ý thơ có thể đẹp, lời thơ có thể xinh, nhưng đọc lên nghe vẫn lủng củng không xuôi Với Hàn Mặc Tử, âm nhạc lối thơ tám chữ đã trở thành vững chãi, rõ ràng Ấy là nhờ sự tìm ra được rằng chỗ ngắt hơi (césure) trong lối thơ tám chữ phải nằm sau chữ thứ ba [39, tr.162]… “Riêng về một phương diện âm nhạc của thơ, ảnh hưởng của Hàn Mặc Tử trong làng thơ Việt Nam hiện cũng đã to tát, rõ ràng lắm

Hàn Mạc Tử là một nhà thơ biệt lập hẳn ra một cõi, một cõi nguy nga

đồ sộ, ngát hơi hương và vang tiếng nhạc, từ trên ấy, người cho chiếu xuống cái nước con thanh tú là làng thơ Việt Nam những luồng ánh sáng đầy phép

lạ, có cái tài lực biến hoá được những vật đã chạm đến” [39, tr.164]

Mặc dù mới đề cập đến một cách mờ nhạt ảnh hưởng của tôn giáo vào thơ Hàn Mạc Tử song Trần Thanh Mại cũng đã hé mở cho chúng ta thấy một mảng đề tài cũng khá thú vị nữa trong thi phẩm của nhà thi sĩ xấu số đó

là mảng đề tài tôn giáo mà ở những chương sau chúng tôi sẽ đề cập đến qua

sự tiếp nhận của độc giả

Phải công nhận rằng, đây là một công trình rất quý giá đối với những người yêu thơ và muốn tìm hiểu về thơ Hàn Mặc Tử Không những đáng quý với những người đọc đương thời mà nó lại càng trở nên quý hơn đối với những thế hệ người đọc sau này Bởi đây là quyển sách viết khá đầy đủ về thơ văn cũng như cuộc đời của Hàn Ngay cả Quách Tấn, người thân nhất của Hàn, người được uỷ quyền giữ gìn thơ văn của Hàn vào giai đoạn này cũng chưa thể in được thơ của Hàn Mạc Tư một cách đầy đủ Để giới thiệu

và tiếp cận được thơ Hàn Mạc Tử tới độc giả, Trần Thanh Mại đã phải bỏ khá nhiều công sức và thời gian tìm hiểu nhà thơ của chúng ta qua những người thân trong gia đình, bạn bè thân hữu của Hàn Ông đã chuyển tải đến người đọc những trang viết khá xác đáng về cuộc đời và thi nghiệp của Hàn Đây là những trang viết đầu tiên và công phu nhất về Hàn Mạc Tử vì những thế hệ người đọc ở thời đại sau có thể soi rọi vào đây để làm giàu hơn và

phong phú hơn tầm hiểu biết của mình vào thơ Hàn Mạc Tử Bởi trước hết nhờ có nhà phê bình mà người đọc đương thời có một cái nhìn tổng thể về cuộc đời thi nghiệp nhà thơ một cách đầy đủ nhất Có nhiều mặt quan trọng trong thế giới thơ Hàn Mặc Tử đã được Trần Thanh Mại soi rọi, định hướng Ông đã đem đến một luồng gió mới trong nghiên cứu phê bình thơ Hàn Mặc

Tử nói riêng và Thơ mới nói chung Những lời tiên tri của ông về nhà thi sĩ

tài danh này đã trở thành hiện thực có giá trị và tạo tiền đề cho bao lớp người đọc kế tiếp Đây cũng là một trong những hướng tiếp nhận thơ Hàn Mạc Tử khá thú vị và đánh dấu một bước ngoặt của nghiên cứu lí luận phê bình của Việt Nam Đây quả là một nỗ lực đáng khâm phục và cố gắng lớn của nhà phê bình Ông là người đầu tiên tiên tiếp nhận thơ Hàn một cách đầy

đủ và có những nhận định khá sáng suốt về Hàn, những lời nhận định có tính chất khai mở và định hướng rất nhiều cho lớp người đọc sau này

Tuy nhiên, với cách làm việc chưa khoa học, Trần Thanh Mại thiếu một cái nhìn cụ thể và toàn diện dù ông đã đưa ra được những luận điểm khá xác đáng để lý giải thơ Hàn Mặc Tử đó là bệnh tật, tình yêu và tôn giáo Theo nhận xét của nhà phê bình Vũ Ngọc Phan thì, Trần Thanh Mại là nhà phê bình, nhà viết truyện kí vì cách viết của Trần Thanh Mại quá thiên về kể chuyện “Chúng ta không phủ nhận hoàn cảnh gia đình xã hội, những yếu tố

di truyền dòng họ có thể chi phối mạnh mẽ đến con người làm nảy nở tư chất nghệ sĩ, nhưng cũng không thể tuyệt đối hóa điều đó

Trong hành trình sáng tác, người nghệ sĩ còn là một chủ thể sáng tạo

có ý thức với tính độc lập tương đối, có khả năng chế ngự hoàn cảnh, thực những cuộc vượt ngục tinh thần ra khỏi bi kịch đau đớn thể xác như trường hợp Hàn Mặc Tử” [14, tr.658] Quả thực, quá say mê việc cắt nghĩa thi phẩm Hàn Mặc Tử bằng đường hướng như thiên thời địa lợi, cuộc đời thân thế… của thi sĩ, nhà phê bình đã quên đi vai trò quan trọng của ý thức đối với quá trình sáng tạo của nhà thơ Tiếp cận những bài thơ bí hiểm của Hàn Mặc Tử, Trần Thanh Mại đã đón nhận bằng tầm đón nhận cũ Xét về bối cảnh văn

hoá giai đoạn này, có lẽ điều này cũng là lẽ đương nhiên Vào giai đoạn này, hoà chung vào dòng thơ mới trên thi đàn Việt Nam thì lối thơ bí hiểm của Hàn Mặc Tử dường như lối thơ tượng trưng bí hiểm của Hàn vẫn còn là vấn

đề gây tranh cãi

trang viết trang trọng trong Thi nhân Việt Nam và cũng dành cho Hàn một vị trí xứng đáng trong Một thời đại trong thi ca không có đến hai lần trong lịch

sử “Khả năng cảm thụ của tác giả Thi nhân Việt Nam rất tinh tế nhạy bén khi đi vào cõi thơ Hàn Mặc Tử một cách tuần tự từ thơ Đường luật đến Gái

quê, Đau thương (Hương thơm, Mật đắng, Máu cuồng và hồn điên, Xuân như ý, Thượng thanh khí, Cẩm châu duyên, Quần tiên hội Mỗi thi phẩm,

mỗi chặng đường sáng tác của nhà thơ đã được phẩm bình kết tinh thành những ấn tượng chủ quan trên văn bản của thi sĩ” [14, tr.66] Nhận xét về tập

Gái quê, ông viết “Gái Quê - Nhiều bài có thể là của ai cũng được Còn thì

tả tình quê trong cảnh quê Lời thơ dễ dàng, tứ thơ bình dị Nhưng tình ở đây không có cái vẻ mơ màng thanh sạch như mối tình ta vẫn quen đặt vào trong khung cảnh những vườn tre, những đồi thông Ấy là một thứ tình nồng nàn, lơi lả, rạo rực, đầy hình ảnh khiêu gợi Ông Phạm Văn Ký đề tựa tập thơ ấy

là phải lắm; Gái quê và Une voix sur la voie đều bắt nguồn trong tình dục” [51, tr.186] Mặc dù dành cho nhà thi sĩ những trang viết mang đầy cảm xúc

và ấn tượng, nhưng ông cũng không khỏi ngỡ ngàng khi lạc vào một vườn thơ quá nhiều hương sắc mới lạ như vậy

Bằng những cảm nhận thật tinh tế và sâu sắc, Hoài Thanh cũng lí giải cho chúng ta thấy những đau thương mất mát đến tột cùng và “Chỉ trong thơ Hàn Mạc Tử mới thấy một nỗi đau thương mãnh liệt như thế Lời thơ như dính mau” [51, tr.184] Tuy nhiên, nhà phê bình đã thực sự “ngơ ngác” khi

viễn du vào thế giới của Máu cuồng và hồn điên “Đến đây ta đã hoàn toàn ra

khỏi cái thế giới thực và cả thế giới mộng của ta Xa lắm rồi Ta thấy những

gì chung quanh ta? Trăng, toàn trăng, một ánh trăng gắt gao, ghê tởm linh động, như một người hay đúng hơn như một yêu tinh Trăng ở đấy cũng ghen, cũng giận, cũng cay nghiệt, cũng trơ tráo và cũng nao nức dục tình Hàn Mạc tử đi trong trăng, há miệng cho máu tung ra làm biển cả, cho hồn văng ra và rú lên những tiếng ghê người … Ta rùng mình ngơ ngác, ta đã lục lọi khắp trong đáy lòng ta, ta không thấy tí gì giống cái cảnh trước mắt” [51, tr.184]

Ông cũng có những nhận định mang tính chất khai mở khi viết về dòng thơ tôn giáo trong thi phẩm của Hàn “Thơ chẳng những để ca tụng Thượng đế mà cũng để nối người ta với Thượng đế, để ban ơn phước cho cả

và thiên hạ… Hình như trong các thi phẩm xưa nay có tính cách tôn giáo không có gì giống như vậy Hàn Mạc Tử đã dụng riêng một ngôi đền để thờ Chúa… thơ Hàn Mạc Tử ra đời, điều ấy chứng rằng đạo Thiên chúa ở xứ này đã tạo ra một cái không khí có thể kết tinh lại thành thơ Tôi tin rằng chỉ những tình cảm có thể diễn ra thơ mới thiệt là những tình cảm đã tham tận

đáy hồn đoàn thể” [51, tr.186] Cuối cùng ông kết luận Xuân như ý rõ ràng là

tập thơ hay nhất của Hàn Mạc Tử… Mặc dù có những liên tưởng rộng hơn

Vũ Ngọc Phan, khi ông đề cập đến sự tương quan giữa vấn đề tôn giáo và dân tôc trong thơ Hàn song ông vẫn thừa nhận mình là người “Thiếu lòng tin, tôi chỉ là một du khách bỡ ngỡ không thể cùng quỳ lạy với thi nhân”

Bằng những cảm nhận, phát biểu đầy ấn tượng của một người đọc cùng thời với Hàn Mạc Tử, nhà phê bình đã phân tích một số ảnh hưởng lớn

đến thi nghiệp và cuộc đời của thi nhân Song cũng giống như bao lớp người đọc đương thời, tâm lý người đọc đương thời chưa muốn rời xa cái gì quá quen thuộc với mình từ xưa đến nay, mà thơ Hàn Mạc Tử thì quá mới và lạ, không hợp tạng với nhiều người Phải chăng Hoài Thanh cũng nằm trong số

đó, vì vậy mà “thái độ của Hoài Thanh vẫn rất nhiều xa cách và e ngại” [23, Tạp chí văn học số 3, 2003]

Mặt khác, mặc dù Hàn Mạc Tử được tác giả của Thi nhân Việt Nam

đưa vào trong hợp tuyển của mình song ngay cả bản thân nhà phê bình khi đứng trước “vườn thơ rộng rung rinh không bờ bến, càng đi xa càng ớn lạnh” ấy có khi ông cũng cảm thấy bối rối “Trời đất này thực của riêng Hàn Mạc Tử ta không hiểu được và chắc cũng không bao giờ ai hiểu được” [51, tr.187] Mặc dù hết lòng ca ngợi vẻ đẹp lung linh, huyền diệu trong mảng thơ viết về Chúa của thi sĩ Nhưng cuối cùng thì Hoài Thanh vẫn thừa nhận

“Thiếu lòng tin, tôi chỉ là một du khách bỡ ngỡ không thể cùng quỳ lạy với thi nhân” [51, tr.189]

Như vậy, bằng phương pháp phê bình ấn tượng, mặc dù Hoài Thanh

đã có những nhận định khá sắc sảo nhưng điều này cũng chỉ dừng lại ở những nhận định mà chưa cắt nghĩa Chính vì vậy mà nhà phê bình thừa nhận “Những tâm hồn không có lối vào, những tâm hồn bưng bít mà chủ nhân khômg mở cửa thì tôi đành chịu đứng ngoài, thì tôi còn biết gì mà nói’ [24, Tạp chí văn học, Đỗ Lai Thúy]

1.4.3 Nội dung bài khảo luận Hàn Mạc Tử (Nguyễn Trọng Trí) in

trong Nhà văn hiện đại (quyển 3) của Vũ Ngọc Phan

Cũng giống như Thi nhân Việt Nam, Trong Nhà văn hiện đại, Vũ

Ngọc Phan đã điểm danh một số nhà văn, nhà thơ có ảnh hưởng sâu rộng đến tiến trình hiện đại hóa của nền văn học nước nhà Trong công trình đồ sộ

này có lẽ tài năng của Hàn Mạc Tử là điều mà một độc giả chuyên nghiệp như ông không dễ gì bỏ qua Có lẽ, nhà phê bình Vũ Ngọc Phan đương thời

đã dành những sự quan tâm đặc biệt đến Hàn Mặc Tử, vì vậy ông đã dành cho nhà thơ những trang viết khá ưu ái Tuy nhiên, bên cạnh những nhận định có tính chất khai mở thì ông cũng dành cho thi sĩ một số nhận định khá

khắt khe Nhận định về tập Gái quê nhà phê bình có những đánh giá là thiên

về dục tính và có những câu thơ ông gọi là “gợi tình thiên về xác thịt”, khiến ông phải lợm giọng

Vũ Ngọc Phan cũng lí giải ảnh hưởng của bệnh tật đến thi phẩm của Hàn “Người ta thấy bệnh phong đã ảnh hưởng đến tư tưởng Hàn Mặc Tử đến thế nào Thi sĩ bị rặt những cảnh chết rùng rợn ám ảnh, nên trí não không còn bình thường nữa” [45, tr.204]

Nhà phê bình có những lời bình phẩm khá chân thực về ảnh hưởng của Đạo giáo trong thơ Hàn, ông cho rằng Hàn Mạc Tử là người ca ngợi Thánh nữ đồng trinh Maria và chúa Jesus đầu tiên “Sự tín ngưỡng đã giúp sức cho Hàn Mặc Tử rất nhiều Có lẽ ông là người Việt Nam ca ngợi Thánh

nữ đồng trinh Maria và chúa Jêsus bằng thơ trước nhất Ông ca tụng đạo Gia

Tô một giọng rất chân thành, chẳng khác nào một thi sĩ Âu Tây Lần này cũng là lần đầu, thi ca Việt Nam thấy được một nguồn hứng mới… Thơ tôn giáo đã ra đời với Hàn Mặc Tử Tôi dám chắc rồi đây còn nhiều thi sĩ Việt Nam sẽ tìm nguồn hứng trong đạo giáo và đưa thi ca vào con đường triết học, con đường rất mới, rất xa xăm đến nay chưa mấy nhà thơ dám bước tơi [45, tr.207]

Cuối cùng ông khẳng định tài năng của Hàn một cách chân thật “Về

sự thành thật, có lẽ Hàn Mặc Tử hơn hết cả các nhà thơ hiện đại Cũng vì ông rất thành thật nên thơ ông theo sát hẳn tính tình cùng tư tưởng của ông: bên những bài tầm thường, người ta thấy dưới ngòi bút của ông những bài tuyệt tác Nhân loại chả tạo nên những cái hay và cái dở là gì?” [45, tr.207]

Thi nghiệp của Hàn Mạc Tử khá đồ sộ và phong phú song ở đây nhà phê bình hầu như chỉ làm công việc điểm danh một số tập thơ của thi sĩ một cách sơ lược bằng những nhận xét bình phẩm chủ quan ấn tượng Chính những nhận xét cảm tính như vậy sẽ khiến cho ông khi bước chân vào vườn thơ rộng rinh đầy màu sắc của thi sĩ mà không thể cảm hết được cái hương sắc lung linh ngào ngạt tỏa ra từ đó

Tuy cả Hoài Thanh và Vũ Ngọc Phan đều cho rằng, tập thơ này thiên

về dục tính và có những bài thì khiến người ta phải “lợm giọng” Người Việt Nam chúng ta vốn rất kín đáo đặc biệt là trong chuyện tình cảm mà lại phơi bày trên thơ thì thật là suồng sã Ngay trong lĩnh vực nghệ thuật thứ bảy - một lĩnh vực hết sức nhạy cảm đương thời, những cảnh được gọi là “nóng” cũng rất hạn chế nếu không muốn nói là không có của điện ảnh Việt Nam thì làm sao trên thơ văn những cảnh ấy được chấp nhận Mà đã nói đến thơ là nói đến cái gì đó thật trang trọng, lời ít ý nhiều, ý tại ngôn ngoại Cả trong văn xuôi chuyện tình cảm còn ít khi được đề cập Đầu thế kỷ 20, khi tác

phẩm Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách ra đời cũng đã từng gây tiếng vang

lớn trong lòng độc giả đương thời Tác phẩm của Hàn là món ăn tinh thần quá mới và đột phá đối với mỗi người thưởng thức nó So với mặt bằng chung của thơ mới nói chung thì Hàn có một vị trí khá biệt lập và “kỳ dị” vì vậy người đương thời kẻ dè dặt, người khen, kẻ chê cũng là chuyện thường tình

Ba nhà phê bình sáng giá thời ấy có lẽ cũng là đại diện của số đông độc giả đươngthời, còn dè dặt và e ngại khi tiếp xúc với một món ăn tinh thần còn quá lạ và mới Cả hai nhà phê bình Hoài Thanh và Vũ Ngọc Phan mới chỉ dừng lại ở những nhận định bề ngoài có tính chất khái quát hoặc có khi né tránh không nói tới “khen hay chê đều thấy bất nhẫn” [Hoài Thanh, Thi nhân Việt nam] Còn Trần Thanh Mại tuy cắt nghĩa được một số giá trị thi phẩm của Hàn nhưng ông vẫn có một cái nhìn khắt khe đối với một số bài thơ được gọi là bí ẩn của thi sĩ

Thơ mới nói chung ảnh hưởng rất nhiều từ các trào lưu văn học phương Tây Hàn Mạc Tử cũng không nằm ngoài trong số đó, có lẽ Hàn Mạc Tử là người chịu ảnh hưởng từ Baudelaire nhiều nhất “Baudelaire đã vượt ra ngoài giới hạn của thời đại của mình một cách dữ dội và bí ẩn Baudelaire cũng là trải qua thế kỉ 19 bằng một chặng đường đơn độc, bi kịch

và quyến rũ, vừa bị chối bỏ, vừa bị kiểm soát bởi một xã hội không thể và cũng không muốn hòa nhập với ông Phải chắng Baudelaire muốn làm một

kẻ “nổi loạn” trong thơ Pháp? Hàn Mặc Tử là người rất có ý thức tự so mình với Baudelaire trong các quan niệm thẩm mĩ thi ca Điều đáng nói là Hàn Mặc Tử luôn muốn có một cái gì riêng biệt hơn so với Baudelaire.” [63, Nguyễn Toàn Thắng] Chính vì luôn muốn có một cái gì đó riêng biệt nên một số thi phẩm của ông, hầu như độc giả đương thời khó lĩnh hội được ngay mà nó cần chờ thời gian thẩm định Lúc sinh thời Hàn Mặc Tử từng phát biểu “Những người có tài, nghĩa là đi ra ngoài cái sáo cũ và lề lối xưa, thường hay đi trước sự tiến bộ Tác phẩm của họ chỉ làm cho những thế hệ

kế tiếp sau xem mà thôi Chứ ở thời kỳ này, người hiểu thơ cho chín chắn vẫn là một thiểu số” [39, tr.125]

Xét trong bối cảnh xã hội thời ấy, độc giả đương thời chủ yếu là tầng lớp công chúng độc giả trí thức với những quan niệm sống và nhu cầu thẩm

mĩ mới, một số ít có thể là những độc giả Nho học với quan niệm và cách nhìn cũ Một sản phẩm tinh thần độc đáo vượt ra ngoài cái sáo cũ thông