Báo cáo nghiên cứu khoa học: " Vấn đề tiếp nhận đoạn văn từ góc độ thể loại" doc

Bài viết này thể hiện những nghiên cứu bước đầu về việc tiếp nhận đoạn văn trong sự ảnh hưởng của yếu tố thể loại văn bản.. Đối với việc tiếp nhận đoạn văn trong mỗi loại “văn bản nguyê

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1B-2008

VấN Đề TIếP NHậN ĐOạN VĂN Từ GóC Độ THể LOạI

Phạm Thị Hồng Thắm (a)

Tóm tắt Bài viết này thể hiện những nghiên cứu bước đầu về việc tiếp nhận

đoạn văn trong sự ảnh hưởng của yếu tố thể loại văn bản Đối với việc tiếp nhận đoạn văn trong mỗi loại “văn bản nguyên mẫu”, người đọc cần có những cách tiếp cận riêng,

do đó, sẽ có được sự tiếp nhận đoạn văn nhanh nhất, chính xác nhất, nếu ngay từ đầu người đọc xác định đúng được thể loại của văn bản

1 Đặt vấn đề

Đối với việc tiếp nhận văn bản,

ngoài các câu, đoạn văn là đơn vị trên

câu cần được quan tâm trong các bộ

phận của một văn bản Việc tiếp nhận

đoạn văn (ĐV) là một khâu cơ bản trong

quá trình tiếp nhận văn bản (VB) Nó

ảnh hưởng trực tiếp đến kết quả đọc

VB Tiếp nhận ĐV liên quan đến nhiều

yếu tố, trong đó yếu tố thể loại VB ảnh

hưởng không nhỏ đến chất lượng của

hoạt động này Bài viết này đưa ra cách

nhìn nhận, xem xét đoạn văn trong

chỉnh thể VB để tiếp nhận ĐV theo thể

loại VB một cách nhanh nhất, có hiệu

quả nhất

2 Văn bản và đoạn văn

2.1 Về khái niệm văn bản và phân

loại văn bản

2.1.1 Về khái niệm văn bản

Hiện nay, ở Việt Nam có nhiều cách

định nghĩa khác nhau về văn bản (text)

Có thể kể ra một số định nghĩa tiêu

biểu như sau:

“VB là bất cứ chuỗi kí hiệu nào có

khả năng tiềm tàng có thể đọc ra nghĩa

được, bất kể là có do kí hiệu ngôn ngữ

tạo thành hay không Do đó một nghi

thức, một điệu múa, một nét mặt, một

bài thơ đều là VB” (Từ điển thuật ngữ

văn học, tr.394 - 395)

“VB là một loại đơn vị được làm thành từ một khúc đoạn lời miệng hay lời viết, hoặc lớn hoặc nhỏ, có cấu trúc,

có đề tài loại như một truyện kể, một bài thơ, một đơn thuốc, một biển chỉ

đường ” [2, tr.37]

“VB là một thể hoàn chỉnh về hình thức, trọn vẹn về nội dung, thống nhất

về cấu trúc và độc lập về giao tiếp Dạng tồn tại điển hình của VB là dạng viết.” [10, tr.15]

“VB là sản phẩm của hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ ở dạng viết, thường là tập hợp của các câu, có tính trọn vẹn về nội dung, tính hoàn chỉnh về hình thức, có tính chặt chẽ và hướng tới một mục tiêu giao tiếp nhất định.” [5, tr.27]

Tuy có nhiều định nghĩa khác nhau

về VB nhưng nhìn chung, khái niệm VB

được hiểu trên 2 bình diện: 1/ VB là sản phẩm chỉ của hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ viết, 2/ VB là sản phẩm của cả hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ viết lẫn hoạt động giao tiếp bằng ngôn ngữ nói

Đồng thời cũng có thể nhận ra điểm chung trong những định nghĩa về VB như sau:

- VB có thể dài hoặc ngắn khác nhau

- VB có tính hoàn chỉnh về hình thức và nội dung

Nhận bài ngày 12/12/2008 Sửa chữa xong 25/01/2008.

Phạm Thị Hồng Thắm TIếP NHậN ĐOạN VĂN Từ GóC Độ THể LOạI, Tr 57-67

- Có một mục tiêu nhất định

Trong khuôn khổ bài này, chúng tôi

sử dụng khái niệm văn bản theo nghĩa

hẹp: “VB là sản phẩm của hoạt động

giao tiếp bằng ngôn ngữ ở dạng viết,

thường là tập hợp của các câu, có tính

trọn vẹn về nội dung, tính hoàn chỉnh về

hình thức, có tính chặt chẽ và hướng tới

một mục tiêu giao tiếp nhất định.” [5,

tr.27]

2.1.2 Phân loại văn bản

VB là đơn vị có các mặt: hình thức,

nội dung và chức năng Vì thế mà việc

phân loại VB cũng có những tiêu chuẩn

khác nhau

Về mặt lý thuyết, các nhà ngôn ngữ

học thường phân loại VB theo phong

cách chức năng Phong cách chức năng

chú ý đến việc dùng lời nói trong các

lĩnh vực hoạt động xã hội Những VB

dùng trong một lĩnh vực hoạt động xã

hội nào đó đều có những đặc trưng, đặc

điểm riêng phân biệt được với những

VB được dùng trong lĩnh vực hoạt động

xã hội khác Các phong cách chức năng

chung nhất gồm có:

- Phong cách hành chính - công vụ

- Phong cách khoa học

- Phong cách báo - công luận

- Phong cách chính luận

- Phong cách sinh hoạt

- Văn bản nghệ thuật Trong văn

bản nghệ thuật, các nhà nghiên cứu

phân chia thành: VB văn xuôi, VB thơ,

VB kịch

Đối với việc dạy - học trong nhà

trường thì xu hướng chung của việc dạy

tạo lập VB là trở về với “VB nguyên

mẫu” Theo giáo sư Diệp Quang Ban thì

“Các loại VB nguyên mẫu là kết tinh

của các cách sử dụng ngôn ngữ lâu đời,

chúng có tác dụng hướng dẫn cách dùng

ngôn ngữ trong mọi trường hợp, không

gắn với một lĩnh vực hoạt động xã hội

riêng biệt nào Nói cách khác, các loại nguyên mẫu có tính phổ quát cao, có tác dụng rộng rãi, có mặt trong mọi loại

VB, kể cả VB nghệ thuật lẫn VB của các phong cách chức năng với tính chuyên biệt của chúng Các loại VB nguyên mẫu không phải là bao giờ cũng phải xét trong toàn bộ VB mà có thể chỉ xét trong một khúc đoạn nào đó của VB” [2, tr 245]

Hiện nay, ở Việt Nam, VB nguyên mẫu được dạy trong nhà trường là: VB

tự sự, VB miêu tả, VB lập luận, VB thuyết minh, VB ứng dụng, VB biểu cảm Tuy nhiên tên gọi các loại VB này

là có tính tương đối Bởi trên thực tế, khó tìm thấy những VB nguyên mẫu thuần khiết Việc gọi tên như trên căn

cứ vào mục tiêu và phương thức biểu

đạt chủ đạo của VB Trong đó “phương thức biểu đạt được hiểu như là cách thức phản ánh và tái hiện lại đời sống (thiên nhiên, xã hội, con người) của người viết, người nói Mỗi phương thức biểu đạt phù hợp với một mục đích, ý đồ phản ánh, tái hiện nhất định và được thực hiện bởi một thao tác chính nào đó Chẳng hạn:

Khi muốn giúp người đọc hình dung

ra được đặc điểm, tính chất nổi bật của một sự việc, sự vật, con người, phong cảnh làm cho đối tượng được nói tới như hiện lên trước mắt người đọc thì người viết phải dùng động tác miêu tả Như thế phương thức miêu tả chính là phương thức dùng động tác miêu tả để phản ánh và tái hiện lại đời sống

Tương tự như vậy, khi muốn biểu hiện tư tưởng, tình cảm, cảm xúc, thái

độ và sự đánh giá của mình với đối tượng được nói tới thì người viết phải thể hiện, bày tỏ tình cảm, tư tưởng Phương thức này người ta gọi là phương thức biểu cảm

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1B-2008

Khi muốn tái hiện lại một câu

chuyện đã xảy ra nhằm giải thích sự

việc, tìm hiểu con người, nêu vấn đề và

bày tỏ thái độ khen chê thì người viết

phải trình bày một chuỗi sự việc liên

quan đến nhau, sự việc này dẫn đến sự

việc kia, cuối cùng dẫn đến một kết

thúc Đó chính là phương thức tự sự

Khi muốn làm rõ đặc điểm cơ bản

của một đối tượng, cung cấp tri thức về

các hiện tượng và sự vật trong tự nhiên

và xã hội thì người nói và viết phải

trình bày, giới thiệu, giải thích một

cách khách quan về đối tượng đó Người

ta gọi đây là phương thức thuyết minh

Cuối cùng, phương thức điều hành

là phương thức dùng các động tác

hướng dẫn, chỉ đạo, sai khiến, ra lệnh,

điều khiển, đề đạt, kiến nghị nhằm

truyền đạt những nội dung và yêu cầu

nào đó từ cấp trên xuống hoặc bày tỏ

những ý kiến, nguyện vọng của cá nhân

hay tập thể tới các cơ quan và người có

quyền hạn để giải quyết” [7, tr.18]

Trong mỗi một VB, người viết có thể

sử dụng từ một đến nhiều phương thức

biểu đạt khác nhau, trong đó có một

phương thức biểu đạt chủ đạo Tên gọi

phương thức biểu đạt chủ đạo đó sẽ

được lấy làm tên gọi cho VB

Đối với vấn đề tiếp nhận đoạn văn,

chúng tôi quan tâm tới sự phân loại VB

theo các nguyên mẫu Bởi lẽ các VB

nguyên mẫu không chỉ hướng dẫn người

ta cách thức chung trong tạo lập VB mà

còn hướng dẫn cách thức chung trong

việc tiếp nhận VB trong đó có đoạn văn

2.2 Đoạn văn và việc phân loại

đoạn văn

2.2.1 Về khái niệm đoạn văn

Trong tiếng Việt, tên gọi đoạn văn

thường được người ta gọi tắt bằng đoạn

Trong khi đó, đoạn có thể dùng để chỉ

đoạn văn, đoạn trích (phần trích bất kì

từ một VB hoàn chỉnh nào), đoạn ý (ví

dụ có thể hỏi: VB này có thể được chia thành mấy đoạn?)

Đối với việc tiếp nhận VB, có 2 cách hiểu:

- ĐV được dùng để chỉ đoạn ý: Theo cách hiểu này thì mỗi ĐV phải có sự hoàn chỉnh nhất định nào đó về mặt nội dung Không có sự hoàn chỉnh ấy sẽ không được coi là ĐV Tuy nhiên, sự hoàn chỉnh về nội dung lại được nhiều người hiểu khác nhau Vì vậy, sự phân

định ranh giới ĐV trong một VB có khi cũng rất khác nhau

- Cách hiểu thứ 2 lại căn cứ vào mặt hình thức: ĐV là đơn vị cấu thành VB,

được tính từ chỗ lùi vào đầu dòng, viết hoa và kết thúc bằng dấu chấm ngắt

đoạn Tuy nhiên, trên thực tế có những người viết không lùi vào đầu dòng khi bắt đầu đoạn, do đó yếu tố kết thúc bằng dấu ngắt đoạn và xuống dòng trở nên quan trọng

Trong bài viết này, chúng tôi quan niệm ĐV theo cả hai cách hiểu vừa có tính liên kết về nội dung vừa có biểu hiện về hình thức

2.2.2 Về việc phân loại đoạn văn

Về mặt lý thuyết, hiện nay các nhà ngôn ngữ học thường dựa trên một số tiêu chí cơ bản để phân loại và gọi tên các ĐV như: tiêu chí cấu tạo của đoạn trong VB, tiêu chí chức năng của đoạn trong tổng thể lớn hơn nó, tiêu chí ý nghĩa Theo đó có thể có các ĐV như sau:

a Theo tiêu chí cấu tạo của đoạn, ta có:

- ĐV mở: là ĐV không khép kín, nó gồm có 2 phần: câu mở đoạn và phần triển khai

Phạm Thị Hồng Thắm TIếP NHậN ĐOạN VĂN Từ GóC Độ THể LOạI, Tr 57-67

- ĐV đóng: là ĐV khép kín, nó gồm

có 3 phần: câu mở đoạn, phần triển

khai và câu kết đoạn

- ĐV đóng không có câu mở đoạn

- ĐV chỉ có phần triển khai

- ĐV chỉ được làm thành từ một

câu, trong bản thân nó không phân biệt

được phần mở, phần triển khai và phần

đóng

- ĐV bất thường: là một bộ phận mở

đầu của một câu dở dang, chưa hoàn

chỉnh

b Theo tiêu chí chức năng, ta có:

- ĐV mở đầu

- ĐV triển khai

- ĐV kết thúc

- ĐV chuyển tiếp

c - Theo tiêu chí ý nghĩa, ta có:

- ĐV kể sự việc

- ĐV miêu tả tính cách

- ĐV thuyết minh công dụng

- ĐV nêu quan điểm của người viết

Trên thực tế tạo lập và tiếp nhận

VB hiện nay, người ta còn quan tâm tới

tiêu chí phương thức biểu đạt của đoạn

Theo đó, ta có các tên gọi: ĐV thuyết

minh, ĐV biểu cảm, ĐV nghị luận, ĐV

miêu tả Các loại ĐV này có thể có mặt

ở tất cả các loại VB nguyên mẫu Ví như

ĐV miêu tả, ĐV thuyết minh, ĐV tự sự

có thể có mặt trong VB biểu cảm, trong

VB tự sự có thể có mặt ĐV nghị luận

Tuy nhiên, với mỗi một loại VB nguyên

mẫu, người ta thường thấy các loại ĐV

đặc trưng cho loại VB đó Đặc biệt là xét

theo tiêu chí ý nghĩa của đoạn trong VB

(xem thêm mục 3.2)

3 Vấn đề tiếp nhận văn bản và

đoạn văn

3.1 Vấn đề tiếp nhận văn bản

Tiếp nhận VB là một trong 2 quá

trình lớn của hoạt động giao tiếp bằng

ngôn ngữ viết (quá trình tạo lập và tiếp

nhận VB) Tiếp nhận VB là một quy

trình gồm nhiều thao tác Có thể khái quát quy trình này với một số thao tác chính như sau:

- Tìm hiểu khái quát về VB: Đây là việc tìm hiểu khái quát các nhân tố ảnh hưởng trực tiếp đến việc sản sinh VB như nhân vật giao tiếp, hoàn cảnh giao tiếp, mục đích giao tiếp, nội dung giao tiếp (đề tài, chủ đề của VB), cách thức giao tiếp (loại hình của VB, phương thức biểu đạt)

- Phân tích ĐV: đây là một khâu rất quan trọng trong việc tiếp nhận VB,

ảnh hưởng trực tiếp đến độ chính xác,

sự sâu sắc trong cách hiểu VB ở người

đọc Khâu phân tích ĐV thường gồm các thao tác chính như:

+ Tìm ý chính của đoạn + Tìm hiểu cách lập luận của

đoạn

+ Phân tích sự liên kết giữa các câu trong đoạn

- Phân tích bố cục và lập luận của toàn VB

Nhìn chung, với các bước như trên

có thể thấy ĐV là phần cần được quan tâm bên trong bố cục VB khi tiếp nhận

VB Và phân tích ĐV là một khâu cụ thể của quá trình tiếp nhận VB Nó nằm trong hệ thống của sự phân tích và tổng hợp

3.2 Vấn đề tiếp nhận đoạn văn trong các VB nguyên mẫu

Để tiếp nhận VB nói chung, đoạn văn nói riêng một cách nhanh nhất, chính xác nhất, người đọc không thể không tính đến yếu tố thể loại VB 3.2.1 Đối với văn bản tự sự Trong VB tự sự, người ta thường bắt gặp 3 loại đoạn văn được gọi tên theo tiêu chí ý nghĩa: Đoạn văn giới thiệu nhân vật; đoạn văn trình bày sự việc; đoạn văn trình bày kết thúc sự việc

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1B-2008

Đối với việc tiếp nhận ĐV trong VB

tự sự, người đọc cần lưu ý tới các sự

việc, các chi tiết, các hành động của

nhân vật được đề cập trong đoạn Đồng

thời cần quan tâm đến mối quan hệ

giữa các đoạn văn về nội dung được

phản ánh Trong đó, điển hình nhất vẫn

là mối quan hệ nhân - quả giữa các sự

việc Bởi vì, trong các VB này, mối quan

hệ nhân - quả không được đánh dấu

bằng các từ liên kết chuyên dụng như

bởi vì, nên, do đó, bởi thế như ở các

loại VB khác mà người đọc phải biết tự

suy luận qua nội dung của các đoạn Có

thể lấy truyện “Sơn Tinh, Thuỷ Tinh” là

một ví dụ điển hình Đọc VB này, nếu

người đọc chỉ chú ý đến nội dung từng

đoạn mà không biết xâu chuỗi nội dung

của các đoạn theo mối quan hệ nhân

quả thì không thấy hết cái lí giữa các sự

việc Mối quan hệ nhân quả (kí hiệu

bằng -> dưới đây) của câu chuyện có thể

khái quát như sau: Mị Nương là con gái

vua Hùng xinh đẹp, dịu hiền -> vua kén

rể -> có 2 chàng trai đều tài giỏi đến hỏi

Mị Nương -> vua phải thách cưới -> một

người được vua chọn -> người kia nổi

giận -> đánh nhau giữa 2 người -> một

người thua -> người thua luôn muốn trả

thù

Điều quan trọng trong tiếp nhận

VB tự sự là thông qua cốt truyện, người

đọc phải nhận ra ý nghĩa xã hội của VB

Tuy nhiên, ý nghĩa của VB lại được tạo

thành từ ý nghĩa của từng đoạn và mối

quan hệ giữa các đoạn Cần lưu ý nếu

chỉ tiếp nhận từng đoạn văn rời thì

người đọc sẽ không thấy được ý nghĩa

chính xác của từng đoạn Ngược lại, ý

nghĩa của từng đoạn luôn nằm trong

mối quan hệ với cốt truyện Ví dụ, ý

nghĩa giải thích hiện tượng lũ lụt trong

truyện Sơn Tinh, Thuỷ Tinh không hẳn

chỉ nằm trong những đoạn nói về sự

việc Thuỷ Tinh và Sơn Tinh đánh nhau

mà nó phải được soi chiếu trong cả câu chuyện, hay ý nghĩa “ước mong của người Việt cổ muốn chế ngự thiên tai”

được thể hiện từ nhiều chi tiết: vua Hùng quyết định thách cưới bằng những lễ vật có tính “thiên vị”, sự việc

để Sơn Tinh thắng Thuỷ Tinh trong cuộc chiến dành Mị Nương, sự việc để Sơn Tinh thắng Thuỷ Tinh trong những lần Thuỷ Tinh trả thù

3.2.2 Đối với văn bản lập luận

ở loại VB này, người ta cũng thấy

có các loại đoạn văn được gọi tên theo tiêu chí ý nghĩa như: ĐV giới thiệu đối tượng nghị luận, giới thiệu quan điểm của người viết về đối tượng (thường là

ĐV mở đầu); ĐV lập luận cho quan

điểm của người viết (những ĐV triển khai); ĐV trình bày kết luận của người viết về đối tượng Và như vậy, hầu hết các các ĐV trong loại VB này đều chứa luận điểm của người viết về đối tượng Vì thế khi tiếp nhận ĐV trong VB lập luận, người đọc cần chú ý tìm cho được luận điểm của người viết trong đoạn là gì thông qua các lí lẽ, dẫn chứng và cách lập luận của tác giả trong đoạn Nói cách khác, đối với việc tiếp nhận

ĐV trong VB lập luận thì việc xác định

được mối quan hệ của các yếu tố trong nội đoạn là điều rất quan trọng để hiểu

ý đồ của người viết Muốn thế, người

đọc cần chú ý đặc biệt tới các tác tử và các kết tử trong lập luận của đoạn Ví

dụ có thể thấy sự khác nhau trong 2

đoạn văn sau:

a “Nhật Bản là nước công nghiệp

đứng hàng thứ hai trong thế giới tư bản chủ nghĩa, nhưng lại là nước hầu như duy nhất thiếu nguồn tài nguyên cơ bản Nền công nghiệp Nhật Bản luôn nằm trong tình trạng khó khăn, phụ thuộc vào nước ngoài.”

Phạm Thị Hồng Thắm TIếP NHậN ĐOạN VĂN Từ GóC Độ THể LOạI, Tr 57-67

b “Nhật Bản là nước công nghiệp

đứng hàng thứ hai trong thế giới tư bản

chủ nghĩa, nhưng lại là nước hầu như

duy nhất thiếu nguồn tài nguyên cơ

bản Vì vậy, nền công nghiệp Nhật Bản

luôn nằm trong tình trạng khó khăn,

phụ thuộc vào nước ngoài”(dẫn theo Bùi

Minh Toán [5, tr 44]

Sự khác nhau trong nội dung của 2

đoạn văn trên là do kết tử lập luận “vì

vậy” trong đoạn b đưa lại

Mặt khác, giữa các luận điểm trong

các đoạn văn có thể có cùng cấp độ

nhưng cũng có thể không Điều quan

trọng là phải tìm được các mối quan hệ

có tính cấp độ đó thống qua các từ, ngữ

thể hiện mối quan hệ trong các đoạn

Mối quan hệ ấy có thể là mối quan hệ

tiếp giáp cũng có thể là mối quan hệ

gián cách giữa các ĐV Để tìm được mối

quan hệ giữa các đoạn, dễ nhất vẫn là

tìm hiểu xem đoạn đang đọc có nằm

trong mục, tiểu mục nào hay không

Thông thường, các mục được ký hiệu

bằng các con số, các chữ cái nhưng

cũng có các mục, tiểu mục tuy cũng

được đánh dấu bằng các yếu tố ngôn

ngữ nhưng khó nhận biết hơn Ví dụ:

“Về chính trị, chúng tuyệt đối

không cho nhân dân ta một chút tự do

dân chủ nào

Chúng thi hành những luật pháp

dã man Chúng lập ba chế độ khác

nhau ở Trung, Nam, Bắc để ngăn cản

việc thống nhất nước nhà của ta, để

ngăn cản dân tộc ta đoàn kết

Chúng lập nhà tù nhiều hơn trường

học Chúng thẳng tay chém giết những

người yêu nước thương nòi của ta

Chúng tắm các cuộc khởi nghĩa của ta

trong những bể máu

Chúng ràng buộc dư luận, thi hành

chính sách ngu dân

Chúng dùng thuốc phiện, rượu cồn

để cho nòi giống ta suy nhược

Về kinh tế, chúng bóc lột dân ta đến xương tuỷ, khiến cho dân ta nghèo nàn, thiếu thốn, nước ta xơ xác, tiêu điều Chúng cướp không ruộng đất, hầm

mỏ, nguyên liệu

Chúng giữ độc quyền in giấy bạc, xuất cảng và nhập cảng

Chúng đặt ra hàng trăm thứ thuế vô lí làm cho dân ta, nhất là dân cày và dân buôn trở nên bần cùng

Chúng không cho các nhà tư sản của ta ngóc đầu lên Chúng bóc lột công nhân ta một cách vô cùng tàn nhẫn.” (Trích Tuyên ngôn độc lập - Hồ Chí

Minh) Phần trích trên có 10 ĐV nhưng chỉ

có thể quy vào 2 mục (mục 1: đoạn 1; mục 2: đoạn 6) Mỗi mục được đánh dấu bằng một cụm từ: về chính trị; về kinh

tế Mối quan hệ giữa 2 đoạn này là mối quan hệ gián cách chứ không tiếp giáp như các đoạn còn lại Các ĐV còn lại có cùng cấp độ và là những luận điểm phụ triển khai 2 mục (2 luận điểm chính) Hoặc người viết có thể không đánh dấu mục bằng những con số, chữ cái, nhưng cách dùng từ, dấu câu, cách trình bày (không lùi vào đầu dòng) cho

ta biết đó là mục hoặc tiểu mục trong

VB (mặc dù nội dung trong mỗi đoạn thường đã có sự hoàn chỉnh) Sau đây là một ví dụ tiêu biểu:

“Đối với người phải:

Với từng người phải khoan thứ Với đoàn thể thì nghiêm

Có lòng bày vẽ cho người

Trực mà không táo bạo

Hay xem xét người

Làm việc phải:

Xem xét hoàn cảnh kĩ càng

Quyết đoán

Dũng cảm

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1B-2008

Phục tùng đoàn thể.”

(Trích Tư cách người cách mệnh

- Hồ Chí Minh) Phần trích trên có 2 mục (phần in

đậm, không lùi vào đầu dòng) và 9 đoạn

văn

3.2.3 Đối với văn bản biểu cảm

Trong loại VB này, người ta thường

gặp các ĐV gọi tên theo ý nghĩa như ĐV

giới thiệu đối tượng biểu cảm và giới

thiệu tình cảm chủ đạo của người viết

(thường là đoạn mở đầu); ĐV trình bày

phương diện tình cảm của người viết về

đối tượng; ĐV kể, tả về đối tượng

Khi tiếp nhận các đoạn văn trong

VB này, người đọc phải xác định cho

được tình cảm, thái độ của người viết

trong đoạn về đối tượng Muốn vậy, cần

lưu ý cách dùng từ ngữ thể hiện giọng

điệu của người viết về đối tượng trong

đoạn Có thể trong đoạn văn nào đó chỉ

là kể hoặc tả, hoặc giới thiệu về đối

tượng nhưng mục đích người viết vẫn là

để bộc lộ thái độ, tình cảm của mình

Các yếu tố kể, tả, giới thiệu chỉ là cơ sở

để người viết bộc lộ cái tôi trữ tình mà

thôi Vì vậy việc chú ý đến những từ

ngữ biểu cảm, gợi cảm ở trong ĐV của

loại VB này là rất quan trọng Có thể

xét ví dụ sau đây để hiểu rõ hơn những

điều này:

“Cốm là thức quà riêng biệt của đất

nước, là thức dâng của những cánh

đồng lúa bát ngát xanh, mang trong

hương vị tất cả cái mộc mạc, giản dị và

thanh khiết của đồng quê nội cỏ An

Nam Ai đã nghĩ đầu tiên dùng cốm để

làm quà sêu tết Không còn gì hợp hơn

với sự vương vít của tơ hồng, thức quà

trong sạch, trung thành như các việc lễ

nghi

Cốm không phải thức quà của người ăn vội; ăn cốm phải ăn từng chút ít, thong thả và ngẫm nghĩ Lúc bấy giờ ta mới thấy thu lại trong cả hương vị ấy, cái mùi thơm phức của lúa mới, của hoa cỏ dại ven bờ: trong màu xanh của cốm, cái tươi mát của lá non, và trong chất ngọt của cốm, cái dịu dàng thanh đạm của loài thảo mộc Thêm vào cái mùi hơi ngát của lá sen già, ướp lấy từng hạt cốm một còn giữ lại cái ấm áp của những ngày mùa hạ trên hồ ”

(Thạch Lam, trong Hà Nội băm sáu phố phường, NXB Đời nay, Hà Nội, 1943) Trong 2 ĐV trên, người viết có sử dụng yếu tố thuyết minh, miêu tả nhưng những từ ngữ được tác giả chọn dùng lại rất biểu cảm Vì vậy, đọc 2 ĐV trên chúng ta thấy thấm đẫm một sự trân trọng, đánh giá cao về đối tượng: cốm

3.2.4 Đối với văn bản miêu tả và

VB thuyết minh Nội dung chủ yếu của các ĐV trong

2 loại VB này thường là miêu tả hay giới thuyết về một phương diện nào đó của đối tượng Vì vậy, khi tiếp nhận ĐV trong những VB này cần chú ý các từ ngữ miêu tả, chính những từ ngữ này cho ta ấn tượng về những đặc trưng của

đối tượng được nói trong đoạn Đồng thời người đọc biết xâu chuỗi nội dung các đoạn lại mới cho ta hình ảnh chính xác về đối tượng

3.2.5 Đối với văn bản ứng dụng (VB hành chính - công vụ)

Đối với việc tiếp nhận ĐV trong loại

VB này, người đọc càng cần phải chú ý

đến thể loại VB Mỗi một kiểu loại của

VB hành chính - công vụ lại có những cách thể hiện riêng theo khuôn mẫu Vì vậy, việc tiếp nhận ĐV trong mỗi kiểu loại lại có những tính chất khác nhau

Phạm Thị Hồng Thắm TIếP NHậN ĐOạN VĂN Từ GóC Độ THể LOạI, Tr 57-67

Nhưng nhìn chung trong VB hành

chính - công vụ, các ĐV nhiều khi chỉ

tương đương với một câu, một mệnh đề

hoặc chỉ một từ nào đó trong câu Do đó

người đọc cần đặc biệt chú ý đến các

dấu câu trong đoạn Chính dấu câu là những dấu hiệu đầu tiên cho biết mối quan hệ giữa các đoạn Có như vậy, chúng ta nới nhận thấy cái lí trong sự diễn đạt của người viết Ví dụ:

“Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO CộNG HOà Xã HộI CHủ NGHĩA VIệT NAM

Số 3856/GD - ĐT Độc lập - Tự do - Hạnh phúc

Hà Nội, ngày 14 tháng 12 năm 1994

QUYếT ĐịNH

CủA Bộ TRƯởNG Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO

Về VIệC BAN HàNH QUY ĐịNH

Về GIáO VIÊN Và CáN Bộ QUản Lí TIểU HọC

Bộ TRƯởNG Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO

- Căn cứ Nghị định 29/CP ngày 30/3/1994 của Chính phủ về nhiệm vụ, quyền hạn và

tổ chức bộ máy của Bộ Giáo dục và Đào tạo;

- Căn cứ Luật phổ cập giáo dục tiểu học ban hành ngày 12/8/1991;

- Căn cứ Nghị định 338/HĐBT ngày 26/10/1991 của Hội đồng Bộ trưởng về thi hành Luật phổ cập giáo dục tiểu học và nghị định 90/CP ngày 24/11/1993 của Chính phủ qui định cơ cấu khung của hệ thống giáo dục quốc dân, hệ thống văn bằng chứng chỉ

về giáo dục và đào tạo của nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam;

- Theo đề nghị của ông Vụ trưởng Vụ Tiểu học, Vụ trưởng Vụ Giáo viên và Vụ trưởng

Vụ Tổ chức - cán bộ;

QUYếT ĐịNH

Điều 1: Nay ban hành ”

[Dẫn theo Bùi Minh Toán - 5, tr 32]

Có thể khái quát những vấn đề cần quan tâm khi tiếp nhận ĐV trong một số VB nguyên mẫu thường gặp như sau:

Bảng 1

Các loại ĐV chủ yếu (gọi tên theo

phương diện ý nghĩa)

Một số điểm lưu ý khi tiếp nhận ĐV

VB tự sự

- Đoạn văn giới thiệu nhân vật

- Đoạn văn trình bày sự việc

- Đoạn văn trình bày kết thúc sự việc

- Các sự việc, các chi tiết, các hành động của nhân vật trong

đoạn và ý nghĩa của các sự việc, chi tiết và hành động nhân vật đó

- Mối quan hệ giữa các đoạn trong VB

Đại học Vinh Tạp chí khoa học, tập XXXVII, số 1B-2008

VB lập

luận

- Đoạn văn giới thiệu đối tượng nghị

luận, giới thiệu quan điểm của người

viết về đối tượng (thường là đoạn văn

mở đầu)

- Đoạn văn lập luận cho quan điểm

của người viết (những đoạn văn triển

khai)

- Đoạn văn trình bày kết luận của

người viết về đối tượng

- Các luận điểm, các lí lẽ, dẫn chứng trong ĐV

- Mối quan hệ giữa các yếu tố trong nội bộ của đoạn văn

- Mối quan hệ giữa các đoạn trong VB

VB biểu

cảm

- ĐV giới thiệu đối tượng biểu cảm và

giới thiệu tình cảm chủ đạo của người

viết (thường là đoạn mở đầu)

- ĐV trình bày phương diện tình cảm

của người viết về đối tượng

- ĐV kể, tả về đối tượng

- Xác định cho được tình cảm, thái độ của người viết trong

đoạn về đối tượng

- Chú ý đến những từ ngữ biểu cảm, gợi cảm ở trong ĐV

- Mối quan hệ giữa các đoạn trong VB

VB

thuyết

minh

- ĐV giới thiệu xuất xứ đối tượng

- ĐV thuyết minh phương diện nào đó

của đối tượng

- ĐV thể hiện những khuyến cáo của

người viết về đối tượng

- Các phương diện của đối tượng được thuyết minh

- Các kiến thức về đối tượng

được nói trong đoạn

- Mối quan hệ giữa các đoạn trong VB

VB miêu

tả

- ĐV giới thiệu đối tượng miêu tả

- ĐV miêu tả phương diện nào đó của

đối tượng

- Phương diện thuộc đối tượng

được miêu tả trong đoạn

- Cách miêu tả về đối tượng (cách dùng từ, ngữ, )

- Mối quan hệ giữa các đoạn trong VB

VB hành

chính-công vụ

Các ĐV có tính khuôn mẫu Chú ý tới dấu câu thể hiện

quan hệ giữa các yếu tố trong

đoạn và quan hệ của đoạn với những đoạn khác

Trong việc tiếp nhận một đoạn thơ

cũng như vậy (ở đây đoạn thơ được hiểu

là yếu tố cấu thành bài thơ ở dạng viết

được tính từ chỗ bắt đầu phần cách

dòng đến chỗ kết thúc phần cách dòng),

vấn đề yếu tố thể loại VB chi phối rất

lớn đến sự tiếp nhận một cách chính xác

và sâu sắc VB thơ Việc tiếp nhận các

đoạn thơ trong bài thơ “Đêm nay Bác

không ngủ” của nhà thơ Minh Huệ là

một ví dụ Đây là bài thơ trữ tình có

chứa các yếu tố tự sự Vì vậy, khi đọc các đoạn thơ trong bài, người đọc phải cảm nhận cho được tình cảm của nhà thơ dành cho Bác thông qua các sự việc, các chi tiết được kể Hay việc tiếp nhận các đoạn thơ trong bài thơ “Thương vợ” của nhà thơ Trần Tế Xương cũng tương

tự Bài thơ thuộc VB biểu cảm có chứa nhiều yếu tố tự sự và miêu tả Mỗi đoạn thơ là một phương diện của bức chân dung bà Tú Nhưng qua cách kể, cách

Phạm Thị Hồng Thắm TIếP NHậN ĐOạN VĂN Từ GóC Độ THể LOạI, Tr 57-67

Bảng 2 Lược đồ mối quan hệ giữa các đoạn thơ

trong bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ”

Đoạn 1 Mùa xuân đất trời (ca ngợi sức sống,

vẻ đẹp của mùa xuân)

Đoạn 2 Mùa xuân con người (ca ngợi sức

sống, vẻ đẹp con người Việt Nam)

Đoạn 3 Mùa xuân đất nước (ca ngợi sức sống,

vẻ đẹp của dân tộc Việt Nam)

Mùa xuân lớn (ca ngợi sức sống,

vẻ đẹp của đất nước)

Đoạn 4 Niềm vui, niềm xao xuyến trước mùa

xuân đất trời của nhà thơ

Đoạn 5 Ước nguyện cống hiến cho đất nước,

cho cuộc đời của nhà thơ

Mùa xuân nho nhỏ (niềm vui, sự xao xuyến; nguyện ước tốt đẹp của một sức sống trong con người nhà thơ)

Đoạn 6 Nói trực tiếp tất cả tâm tình của nhà thơ: tiếng lòng ngợi ca tha thiết, yêu

mến nồng nàn; sự gắn bó đối với đất nước, đối với cuộc đời; thể hiện ước nguyện chân thành cống hiến cho cuộc đời, cho dân tộc

tả của nhà thơ (chọn chi tiết, sự việc,

cách dùng từ ngữ), người đọc phải tìm

thấy cái tình của ông Tú gửi gắm vào

từng đoạn thơ Tất cả các đoạn thơ hợp

lại tạo lên bức chân dung khá hoàn

chỉnh về bà Tú, đồng thời cũng tạo nên

“bức chân dung” về cái tình sâu đậm

của ông Tú dành cho vợ Nhưng việc

tiếp nhận các đoạn thơ trong “Truyện

Kiều” của đại thi hào Nguyễn Du thì

ngược lại ở mỗi đoạn thơ trong truyện,

người đọc lại phải nắm cho được sự việc

nào đang xảy ra với nhân vật, chú ý tới

các chi tiết được đề cập trong đoạn, mối

liên hệ giữa các sự việc, các chi tiết

trong các đoạn để từ đó xâu chuỗi lại

thành cốt truyện Có biết cách kết nối

các sự việc, các chi tiết lại, người đọc

mới hiểu rõ về nhân vật và những gì

người viết gửi gắm qua nhân vật và cốt

truyện

Nhìn chung, việc xem xét mối quan

hệ giữa các đoạn thơ có vẻ khó khăn

hơn các đoạn văn xuôi vì ngôn ngữ thơ

thường cô đọng, súc tích, mối quan hệ

giữa các đoạn không dễ nhận biết thông

qua các yếu tố hình thức như văn xuôi

Tuy nhiên ở thơ hay văn xuôi thì mối quan hệ về nội dung (chủ đề, đề tài) là quan trọng Do đó, tuỳ theo nội dung của từng đoạn mà người đọc nhận biết

nó có mối quan hệ như thế nào với đoạn

kề nó hoặc cách nó và với toàn VB

Ví dụ: muốn xét mối quan hệ giữa các đoạn trong bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” của nhà thơ Thanh Hải, ta chỉ có thể dựa trên các yếu tố nội dung có được

từ từng khổ thơ Có thể hình dung mối quan hệ về nội dung giữa các khổ thơ của bài thơ này như bảng 2

4 Kết luận

Để có một cái nhìn toàn diện hơn về việc tiếp nhận đoạn văn, cần tính đến yếu tố thể loại VB bên cạnh các yếu tố khác như yếu tố nhân vật giao tiếp, hoàn cảnh giao tiếp

Để có sự tiếp nhận đoạn văn một

cách nhanh nhất, chính xác nhất, cần

ĐV đúng thể loại của VB Ngược lại, người tiếp nhận sẽ hiểu sai chủ đề VB nếu xác định sai thể loại của VB Đây cũng là vấn đề đáng được lưu ý đối với việc dạy học phần Đọc - hiểu VB trong nhà trường