Với một tác phẩm vào hàng kiệt tác của nhân loại như Truyện Kiều thì việc tổng hợp những nghiên cứu về tác giả và tác phẩm càng cần đến cách nhìn toàn diện, khoa học và đầy đủ nhất để c
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
- -
ĐÀM THỊ THANH HUYỀN
VẤN ĐỀ TIẾP NHẬN TRUYỆN KIỀU CỦA MỘT NHÀ THƠ MỚI: LƯU TRỌNG LƯ VÀ BÀI “CHIÊU TUYẾT
CHO VƯƠNG THÚY KIỀU”
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC
Hà Nội – 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
- -
ĐÀM THỊ THANH HUYỀN
VẤN ĐỀ TIẾP NHẬN TRUYỆN KIỀUCỦA MỘT NHÀ THƠ MỚI: LƯU TRỌNG LƯ VÀ BÀI “CHIÊU TUYẾT
CHO VƯƠNG THÚY KIỀU”
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 60220121
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HO ̣C
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Trần Nho Thìn
Hà Nội - 2014
Trang 3LỜI CAM ĐOAN
Tôi cam đoan những luận điểm được trình bày trong Luận văn này là kết quả của quá trình học tập và nghiên cứu của tôi Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước những luận điểm khoa học mà tôi nêu ra trong Luận văn này
ĐÀM THỊ THANH HUYỀN
Trang 4LỜI CẢM ƠN
Luận văn này là kết quả sau thời gian học tập và nghiên cứu của tôi tại khoa Văn học, trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội Để có được kết quả này, cho phép tôi được gửi lời cảm ơn chân thành và sâu sắc đến các thầy cô giáo trong khoa Văn học đã giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu Đặc biệt, cho tôi gửi lời cảm ơn đến thầy – PGS.TS Trần Nho Thìn đã tận tình hướng dẫn tôi thực hiện đề tài nghiên cứu và hoàn thành luận văn này
ĐÀM THỊ THANH HUYỀN
Trang 5MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 5
1 Lí do chọn đề tài 5
2 Lịch sử nghiên cứu 8
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
4 Đóng góp của luận văn Error! Bookmark not defined
5 Cấu trúc của luận văn Error! Bookmark not defined
PHẦN NỘI DUNG Error! Bookmark not defined
THÚY KIỀU Error! Bookmark not defined
1 1 Bối cảnh văn hóa xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XXError! Bookmark not
defined
1 2 Tính chất giao thời giữa hai nền văn học “cũ và mới giao tranh ” 20 1.2.1 Sự tiếp tục tồn tại của kiểu tác giả cũ Error! Bookmark not defined
1.2.2 Sự xuất hiện kiểu tác giả mới – chịu ảnh hưởng của văn học lãng mạn
phương Tây Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2 : CHIÊU TUYẾT CHO VƯƠNG THÚY KIỀU MỘT CÁCH TIẾP CẬN MỚI MẺ, HIỆN ĐẠI VỚI TRUYỆN KIỀU Error! Bookmark not defined
2.1 Lý do xuất hiện bài viết Chiêu tuyết cho Vương Thúy Kiều Error!
Bookmark not defined
2.2 Lý thuyết tiếp nhận và vấn đề tiếp nhận Truyện KiềuError! Bookmark
not defined
2.3 Nhà Thơ mới Lưu Trọng Lư và xu hướng duy mĩ – tính thẩm mỹ mới
Error! Bookmark not defined
2.4 Tình hình phê bình Truyện Kiều đầu thế kỉ XX 40
Trang 62.4.1 Nhà nho Ngô Đức Kế phê phán Truyện KiềuError! Bookmark not
defined
2.4.2 Nhà nho Huỳnh Thúc Kháng phê phán Truyện Kiều Error!
Bookmark not defined
2.4.3 Nhà Thơ mới Lưu Trọng Lư bàn về Truyện KiềuError! Bookmark
not defined
Trang 7CHƯƠNG 3: Ý NGHĨA CỦA BÀI VIẾT ĐỐI VỚI LỊCH SỬ TIẾP NHẬN TRUYỆN KIỀU 60
3.1 Giúp hiểu thêm về tư tưởng thẩm mỹ của Lưu Trọng Lư và các nhà thơ lãng mạn 60 3.2 Ý nghĩa hiện đại của Truyện Kiều mà góc nhìn nho gia không thấy được
Error! Bookmark not defined
3.3 Báo hiệu một thời kỳ mới trong lịch sử tiếp nhận Truyện Kiều, kết thúc thời kỳ cũ, mở ra thời kỳ hiện đại lý luận phê bình văn học 70
PHẦN KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
Trang 8PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lí do chọn đề tài
Truyện Kiều là một tác phẩm mang giá trị lịch sử văn hóa, là một kiệt tác nghệ thuật của Việt Nam và nhân loại Truyện Kiều của Nguyễn Du đã trở
thành niềm tự hào của dân tộc Việt Nam, mang đậm nét dân tộc Việt, văn hóa
Việt Nghiên cứu, phê bình Truyện Kiều cũng đã có một chặng đường dài
hình thành và phát triển Mỗi công trình nghiên cứu đều đưa ra những nhận
định, những cách nhìn của mình về Truyện Kiều Mặt khác, kiệt tác của
Nguyễn Du cũng đã được các nhà phê bình qua nhiều thời đại nhìn nhận từ nhiều góc độ, khai thác từ nhiều khía cạnh khác nhau
Với một tác phẩm vào hàng kiệt tác của nhân loại như Truyện Kiều thì việc
tổng hợp những nghiên cứu về tác giả và tác phẩm càng cần đến cách nhìn toàn diện, khoa học và đầy đủ nhất để có thể đánh giá, nhận định những phê
bình, những bài viết, những cách hiểu về Truyện Kiều trong chiều dài lịch sử nghiên cứu văn học Bên cạnh đó, Truyện Kiều có ảnh hưởng sâu sắc đến mọi
mặt của đời sống văn hóa xã hội Việt Nam Việc tập hợp những nghiên cứu
về tác phẩm này cũng chưa thành một hệ thống hoàn chỉnh Việc thống kê,
nhận định những phê bình về Truyện Kiều trên các báo chí góp phần giúp việc nghiên cứu Truyện Kiều được hoàn chỉnh hơn, để tìm được giá trị, tinh hoa về
văn học nghệ thuật, về văn hóa xã hội, hội tụ trong kiệt tác của dân tộc
Mỗi công trình nghiên cứu đều đưa ra những nhận định, những cách nhìn
của mình về Truyện Kiều Nhờ có sự hỗ trợ đắc lực của báo chí và nhà xuất bản đầu thế kỉ XX, việc tiếp nhận Truyện Kiều trở nên rộng rãi hơn, những phản ứng kiểu đọc, kiểu bình luận Truyện Kiều cũng nhanh nhạy hơn, tạo nên
không khí tranh luận sôi nổi, mở rộng Nhờ có tiếp xúc các phương pháp phân tích, khảo cứu tác giả, tác phẩm văn học của Tây phương, mà thế hệ trí thức Tân học đã có những ứng dụng khoa học vào nghiên cứu quy mô theo nhiều
Trang 9phương pháp khác nhau sẽ tiếp tục mãi cho đến ngày nay Nếu nhìn lịch sử
Truyện Kiều từ góc độ lý thuyết tiếp nhận, lại thấy trong thế kỉ XX đã diễn ra
những chặng đường khác nhau, ở mỗi chặng đường, mỗi phương pháp đọc
được lựa chọn đem lại kết quả khác nhau.Trong bài viết “Hành trình Truyện
Kiều từ thế kỉ XIX đến thế kỉ XXI” của PGS.TS Trần Nho Thìn đã đề cập đến
vấn đề lịch sử tiếp nhận Truyện Kiều và cách tiếp nhận Truyện Kiều của các
nhà Thơ mới
Tiếp nhận Truyện Kiều trong thế kỷ XIX: người đọc về căn bản là các trí
thức nho sĩ Những độc giả ở thế kỷ này chưa có ý thức nghiên cứu văn học; những cảm tưởng, nhận xét của họ về tác phẩm được trình bày dưới dạng thơ
ca đề vịnh, bài đề tựa hay bạt chứ không phải viết bằng văn phong nghiên
cứu Thế kỷ XIX cũng chứng kiến cách đọc Truyện Kiều quen thuộc của nhà
nho: phê bình nhân vật theo quan điểm đạo đức nho giáo, lối phê bình vẫn tiếp tục đến đầu thế kỷ XX
Tiếp nhận Truyện Kiều trong thế kỷ XX: Bước sang thế kỷ XX, với sự
xuất hiện của một kiểu tác giả mới, những trí thức Tây học, họ học tiếng Pháp, đọc văn bản Pháp, chịu ảnh hưởng của văn học phương Tây về con người, về chức năng văn học nghệ thuật, đồng thời nhờ có sự tiếp xúc từ rất sớm với các phương pháp phân tích, khảo cứu tác giả, tác phẩm văn học của Tây phương, mà thế hệ trí thức Tây học đã có những ứng dụng khoa học vào
nghiên cứu Truyện Kiều, đặt những viên gạch đầu tiên cho những công trình
nghiên cứu quy mô, theo nhiều phương pháp khác nhau sẽ tiếp tục mãi cho đến ngày nay Với sự hỗ trợ đắc lực của báo chí và nhà xuất bản, nhất là báo
chí, việc tiếp nhận Truyện Kiều trở nên năng động hơn, sôi nổi hơn Nhờ có báo chí, những phản ứng về một kiểu đọc, kiểu bình luận Truyện Kiều nào đó
cũng nhanh nhạy hơn, tạo nên không khí tranh luận sôi nổi, mở rộng Thế kỷ
XX cũng chứng kiến sự tham dự tích cực của Truyện Kiều vào đời sống chính
Trang 10trị, văn hóa, xã hội Nhân vật trong Truyện Kiều trước hết là Thúy Kiều, trở
thành một thứ thuốc thử độc đáo để kiểm nghiệm sự thay đổi của tư tưởng văn hóa trong giai đoạn giao thời
Chúng ta nhận ra một hướng đi nhân đạo của văn chương thế kỷ XX so với các thế kỷ trước Tuy nhiên, Nguyễn Du là một trường hợp đặc biệt, ông đã
có quan niệm mới về con người, đề cao phần nhân bản của con người, ông chọn một cô kỹ nữ (thực chất là đĩ) làm nhân vật chính Tầm nhìn này vượt thời đại, đi trước thời đại Nhiều nhà nho đương thời (như Nguyễn Công Trứ)
và nhà nho hậu thế (Ngô Đức Kế, Huỳnh Thúc Kháng) không thể chia xẻ hay thông cảm Chỉ có các nhà văn nhà thơ lãng mạn hiện đại mới chia xẻ, tiếp nhận, đồng tình với ông Điều đó cho thấy ý nghĩa nhân đạo, nhân bản của
Truyện Kiều vượt tầm nhìn nho gia, có tính hiện đại sâu sắc Và trong thế kỷ
XX này, người cầm bút có một niềm tin chắc chắn Họ biết là mình có thể và phải trở thành chính mình Họ lấy chính những độc đáo cá nhân ra để trò chuyện với xã hội Đặc điểm của sự sáng tạo là thế, những trí thức Tây học càng được giải phóng về mặt cá tính thì đời sống văn học nói chung càng trở nên phong phú
Trong giai đoạn văn học này, các trí thức Tây học đã đưa quan niệm về con người lên một trình độ mới đó là sự tôn trọng quyền sống của con người, tình cảm tự do nhân bản của con người khác với quan niệm về con người của các nhà Nho, một trong những truyền thống lớn của văn học trung đại Việt Nam là tinh thần nhân đạo, văn dĩ tải đạo, thi ngôn chí…Đọc các tác phẩm
của Nguyễn Du từ Truyện Kiều đến Văn chiêu hồn, người ta cảm động vì lòng
thương mênh mông của ông đối với con người Trong khi đó, đọc thơ Hồ Xuân Hương mỗi người như có dịp trở về với cái tôi tự nhiên và thấy tự tin hơn trong những khao khát giản dị mà chính đáng của mình
Trang 11Tinh thần nhân đạo này vốn không xa lạ với nền văn hóa phương Tây mà
từ đầu thế kỷ XX được du nhập mạnh mẽ vào xã hội Việt Nam Điều đáng lưu
ý nhất của tinh thần nhân đạo văn chương thế kỷ XX là nó không chỉ nói yêu thương thuần túy, mà đặt sự yêu thương trên cơ sở hiểu biết, khám phá về con người Theo hướng này các nhà trí thức Tây học dường như thiên về việc đi vào khám phá phát hiện bản chất con người
Văn học của các trí thức Tây học chịu ảnh hưởng của văn học phương Tây quan niệm về con người dựa trên chủ nghĩa nhân bản, luôn quan tâm đến đời sống bản năng, thân xác, đến thế giới nội tâm phong phú, đa dạng, tự do, không bị kiểm soát Tuy nhiên, Nguyễn Du - một trường hợp điển hình của văn học thế kỷ XIX, giai đoạn mà văn học chịu ảnh hưởng nặng nề của các quan điểm đạo đức Nho giáo bảo thủ, nhưng ông đã vượt lên trên những định kiến xã hội để viết về quyền sống của con người, đặc biệt là người phụ nữ với tình cảm thương yêu và trân trọng đặc biệt, vì vậy ông được coi là nhà thơ đi trước thời đại, có cái nhìn vượt thời đại về quyền sống của con người Nhưng phải đến thế kỷ XX, vấn đề về quyền sống tự do của con người mới được biểu hiện rõ rệt hơn qua các tác phẩm văn chương, với những nguyên tắc thi pháp mang tính hiện đại, văn chương mới làm được công việc lớn lao là đưa những con người ấy về đúng bản năng của mình Riêng ở khía cạnh này thôi, văn học hiện đại đã là một bước tiến khá xa so với văn học truyền thống
Như vậy, việc tiếp nhận Truyện Kiều của các nhà Thơ mới chủ yếu dựa
trên quan điểm đánh giá con người cá nhân, và cái đẹp về tâm hồn cũng như nhân cách của nhân vật
2 Lịch sử nghiên cứu
Việc nghiên cứu Truyện Kiều trong quan điểm tiếp nhận của các nhà Thơ
mới hiện nay chưa có công trình nào nghiên cứu một cách bài bản và đầy đủ,
Trang 12đánh giá những mặt mạnh, mặt yếu, mặt tốt, mặt hạn chế trong “hệ thống”
những công trình nghiên cứu về Truyện Kiều
Từ khi tác phẩm Truyện Kiều ra đời cho đến nay cũng hơn 200 năm và
việc nghiên cứu, phê bình, tiếp nhận tác phẩm này cũng chưa bao giờ kết thúc Như vậy, mỗi người đọc, ở mỗi thời kỳ lịch sử khác nhau lại có một chân trời chờ đợi (tầm đón đợi) riêng, có cách đọc riêng Dù hiểu như thế nào
và nhìn từ góc độ nào đi chăng nữa, thì không ai có thể phủ nhận được giá trị
của Truyện Kiều và sự ảnh hưởng của tác phẩm đến đời sống tinh thần của
người Việt
Trong giai đoạn văn hóa Việt Nam đang ở bước chuyển từ văn hóa phương Đông truyền thống sang nền văn hóa hiện đại với những ảnh hưởng rõ rệt của
văn hóa phương Tây, vấn đề “nền cựu học” đã được đưa ra bàn luận Nền
quốc học phải được xây dựng trên những nền tảng nào? Tiếng Việt có ý nghĩa
gì đối với một nền quốc học, nơi mà truyền thống vốn nặng về Hán Văn, hiện tại đang bị đè nặng bởi Pháp văn? Vì vậy nhiều thế hệ trí thức tân học nghĩ
đến vai trò của Truyện Kiều, nghĩ đến tiếng Việt của Truyện Kiều Phạm Quỳnh là người đã viết năm 1924: “ Truyện Kiều còn, tiếng ta còn, tiếng ta
còn, nước ta còn, có gì mà lo, có gì mà sợ, có điều chi nữa mà ngờ”[45,tr.57]
Một số nhà nho yêu nước đã phê phán lời hô hào như vậy Các cụ phê phán
Phạm Quỳnh vì một số lí do khác, nhưng vì Phạm Quỳnh đã ca ngợi Truyện
Kiều nên logic dễ hiểu là các cụ đã phê phán luôn Truyện Kiều, bác bỏ khả
năng đưa Truyện Kiều vào hàng quốc học, do vậy đã có những nhận định bất
công với kiệt tác này Các cụ vẫn đứng trên lập trường đạo đức nghiêm khắc
để xét đoán tác phẩm, cho rằng tuy văn chương hay nhưng không thể tránh
khỏi “ cái vẻ ai, dâm, sầu, oán, đạo, dục, tăng, bi”, [24,tr.1708] rằng tác phẩm chỉ có ngâm vịnh, chơi bời, chứ quyết “ không phải là thứ văn chương
chính đại”[24,tr.1709] Đối với các cụ, quan niệm của nho gia về văn dĩ tải
Trang 13đạo, quan niệm về chức năng giáo huấn của văn học cần được đề cao, giữ
vững trong việc đọc Truyện Kiều chứ không thể đi với tác phẩm mua vui,
giải trí như thế
Trải qua gần hai thế kỉ, Truyện Kiều vẫn hấp dẫn, mới mẻ đối với các độc giả trong và ngoài nước Tài năng của Nguyễn Du và giá trị của Truyện
Kiều đã được khẳng định trong hàng trăm hàng nghìn bài viết, bài nghiên cứu,
bài phê bình Người ta say sưa thảo luận, tranh luận, bình phẩm, đánh giá,
nhận xét từng câu, từng chữ, từng tình ý, từng vấn đề trong Truyện Kiều.
Vấn đề tiếp nhận Truyện Kiều của một nhà Thơ mới: Lưu Trọng Lư và bài
“Chiêu tuyết cho Vương Thúy Kiều” là một vấn đề hoàn toàn mới, hầu như chưa có công trình nào nghiên cứu một cách bài bản và đầy đủ, đánh giá về mặt mạnh, mặt yếu, mặt tốt, mặt hạn chế trong “hệ thống” những công trình
nghiên cứu về Truyện Kiều Thơ mới là giai đoạn giao thời giữa hai nền văn học cũ và mới vì vậy việc tiếp nhận Truyện Kiều của nhà Thơ mới đã giúp
chúng ta có cách nhìn nhận nhân bản hơn về quyền sống của con người, về tư
tưởng thẩm mỹ theo hướng hiện đại hóa văn học Vì vậy tiếp nhận Truyện
Kiều của nhà Thơ mới là một trong những công việc nghiên cứu cần làm để
có cách nhìn nhận đúng đắn và toàn diện của vấn đề đối với sự phát triển của nền văn học hiện đại Để làm được điều đó, chúng ta cùng nhìn nhận lại những “thành tựu” cũng như bước tiến mà giới phê bình đã làm được trong
việc góp phần hoàn thiện giá trị của tác phẩm Truyện Kiều
Từ trước đến nay, về lịch sử tiếp nhận Truyện Kiều của các nhà nghiên cứu, bình giải Việt Nam đối với Truyện Kiều, đã có nhiều bài báo, bài phê
bình, nghiên cứu đáng chú ý sau:
Trong bài viết của Hoài Thanh Truyện Kiều đối với các lớp người và qua
các thời đại,(“Quyền sống của con người trong Truyện Kiều của Nguyễn Du”
– Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm, NXB Giáo dục, 2001, tr 484 – 498)