Thơ hàn mặc tử và thơ bích khê nhìn từ lịch sử tiếp nhận (tt)

Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê từ tầm đón đợi của phương pháp phê bình văn hóa học .... Việc nhìn nhận hai nhà thơ tài năng với "tầm đón đợi" của người đọc hiện đại sẽ làm sáng tỏ di

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN MINH THƠM

THƠ HÀN MẶC TỬ VÀ THƠ BÍCH KHÊ

NHÌN TỪ LỊCH SỬ TIẾP NHẬN

Chuyên ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM

Mã số: 60 22 01 21

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC

TS HỒNG THỊ HUẾ

Huế, Năm 2014

Demo Version - Select.Pdf SDK

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác

Nguyễn Minh Thơm

Demo Version - Select.Pdf SDK

ể hoàn thành luận văn này, tôi đã nhận được nhiều lời khuyên, sự hướng dẫn quý báu từ phía nhà trường, thầy cô, các anh chị, các bạn trong lớp Với lòng biết ơn sâu sắc, tôi xin được gửi lời cảm ơn chân thành tới:

Ban giám hiệu, Phòng đào tạo sau đại học, Khoa Ngữ Văn, trường ại học sư phạm Huế đã tạo mọi điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn

ặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn và xin gửi lời cảm ơn chân thành nhất tới cô giáo, Tiến sĩ Hoàng Thị Huế, người cô kính mến đã tận tình giúp đỡ, hướng dẫn, dạy bảo, động viên và tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận văn Qua đây, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn tới gia đình, người thân, bạn bè đã luôn bên cạnh động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Xin chân thành cảm ơn!

Nguyễn Minh Thơm

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa i

Lời cam đoan ii

Lời cảm ơn iii

Mục lục 1

MỞ ĐẦU 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 8

4 Phương pháp nghiên cứu 10

5 Đóng góp của luận văn 10

6 Cấu trúc luận văn 10

NỘI DUNG 11

Chương 1 LÝ THUYẾT TIẾP NHẬN VÀ TIẾP NHẬN THƠ HÀN MẶC TỬ, BÍCH KHÊ TRONG DÒNG CHUNG THƠ MỚI 1932 - 1945 11

1.1 Khái lược về lý thuyết tiếp nhận 11

1.1.1 Về khái niệm tiếp nhận văn học 11

1.1.2 Quan niệm về người đọc và "tầm đón đợi'' 12

1.1.3 Quan niệm về "khoảng cách thẩm mỹ" 15

1.1.4 Các phương thức tiếp nhận văn học 16

1.2 Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê trong dòng chung Thơ Mới 1932-1945 17

1.2.1 Tiếp nhận Thơ Mới 1932 - 1945 17

1.2.2 Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê - những nét riêng 20

Chương 2 LỊCH SỬ TIẾP NHẬN THƠ HÀN MẶC TỬ, BÍCH KHÊ TRƯỚC 1975 22

2.1 Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê từ 1932-1945 22

2.1.1 Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê từ quan điểm của các nhà phê bình

trước 1945 22

2.1.2 Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê từ quan điểm của Hoài Thanh 30

Demo Version - Select.Pdf SDK

2.2 Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê từ 1945-1975 42

2.2.1 Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê ở miền Nam 42

2.2.2 Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê ở miền Bắc 53

Chương 3 LỊCH SỬ TIẾP NHẬN THƠ HÀN MẶC TỬ, BÍCH KHÊ SAU 1975 57

3.1 Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê từ tầm đón đợi của phương pháp phê bình thi pháp học 57

3.1.1 Ngôn ngữ nghệ thuật 58

3.1.2 Tư duy nghệ thuật và phong cách sáng tạo 66

3.2 Tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê từ tầm đón đợi của phương pháp phê bình văn hóa học 72

3.2.1 Dấu ấn tôn giáo 72

3.2.2 Biểu tượng nghệ thuật 75

3.2.3 Dấu ấn văn hóa phương Đông và trào lưu văn hóa phương Tây 83

KẾT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 93

Demo Version - Select.Pdf SDK

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

1.1 Trên thế giới hiện nay, lý thuyết tiếp nhận đang được bạn đọc, giới nghiên

cứu hết sức quan tâm và vận dụng vào tất cả các lĩnh vực nghiên cứu văn học Lý thuyết tiếp nhận đã khiến đời sống văn học trở nên sôi nổi hơn với quan niệm bạn đọc cùng tạo nghĩa cho văn bản Vị thế của người đọc được nâng cao hơn khi xét trong mối quan hệ với nhà văn và tác phẩm Mỹ học tiếp nhận đã đưa người đọc từ ngoài vào trong tác phẩm, trở thành "người đọc - đồng sáng tạo" cùng với nhà văn Theo Hand Robert Jauss, "không có văn học nếu không có người đọc, và văn học không phải chỉ là những tác phẩm văn học; văn học có từ tác phẩm và người tiếp nhận nó, từ đội ngũ thay đổi không ngừng về mặt lịch sử của những người tiếp nhận, giữa người tiếp nhận cùng thời và người tiếp nhận mai sau" [51, tr.73] Chặng đường phát triển của văn học nhân loại đã chứng minh được điều đó Ngày nay, vị trí của người đọc trong văn học vô cùng quan trọng Giá trị của tác phẩm văn học một phần được quyết định bởi người đọc Mỹ học tiếp nhận nhìn nhận tác phẩm văn học qua lăng kính của người đọc Khi vị thế được nâng cao cũng là lúc người đọc thể hiện được năng lực của mình trong đánh giá tác phẩm Cái nhìn đối với văn chương vì thế trở nên vô cùng đa dạng

Mỹ học tiếp nhận vào Việt Nam từ những năm 80 của thế kỷ XX, được vận dụng nhiều nhất trong khoảng gần hai mươi năm trở lại đây Sự góp mặt của một lý thuyết phê bình mới đã tác động lớn đến đời sống văn học nước ta, làm cho không khí phê bình, nghiên cứu văn chương trở nên sôi nổi hơn bao giờ hết Từ những kiến giải của Hans Robert Jauss và Wolfgang Iser về người đọc và nền tảng của lịch

sử văn học để vận dụng vào một công trình nghiên cứu lịch sử văn học cụ thể là vô cùng cần thiết

1.2 Thơ mới 1932 - 1945 là hiện tượng văn học thu hút bạn đọc khắp cả nước

quan tâm Từ khi ra đời cho đến nay, sức nóng mà Thơ mới mang lại vẫn chưa hề giảm Trong số các nhà thơ trong phong trào Thơ mới thì Hàn Mặc Tử và Bích Khê

là hai nhà thơ gây ra nhiều tranh cãi nhất trên diễn đàn văn chương Hơn 80 năm trôi qua, lịch sử đọc và nghiên cứu thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê đã dày dạn qua năm tháng Từ trước tới nay đã có nhiều công trình nghiên cứu thơ Hàn Mặc Tử và Bích Khê, mỗi công trình soi chiếu ở một vài góc độ Có một vài công trình nhỏ nghiên

Demo Version - Select.Pdf SDK

cứu từng tác giả theo đánh giá của các nhà phê bình Tuy nhiên, cho đến thời điểm này, vẫn chưa có một công trình khoa học nào đứng ở nhiều góc nhìn khác nhau để nghiên cứu thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê Đồng thời cũng chưa có một công trình lớn nào vận dụng một cách trực tiếp lý thuyết tiếp nhận vào nghiên cứu lịch sử tiếp nhận thi ca của hai tác giả này Việc nhìn nhận hai nhà thơ tài năng với "tầm đón đợi" của người đọc hiện đại sẽ làm sáng tỏ diễn trình lịch sử nghiên cứu thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê Một cách gián tiếp, chúng ta sẽ có cái nhìn toàn diện, đa dạng về hai nhà thơ thông qua việc kiến giải chặng đường tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử và Bích Khê từ lúc sinh thành cho đến nay Qua đó, để thấy được vị thế của người đọc trong việc phát hiện chân giá gị tác phẩm nghệ thuật; đồng thời làm rõ vị trí, vai trò to lớn của hai nhà thơ trong phong trào Thơ mới nói riêng và trong tiến trình hiện đại hóa thơ ca Việt Nam nói

chung Đó là lý do người viết lựa chọn đề tài "Thơ Hàn Mặc Tử và thơ Bích Khê

nhìn từ lịch sử tiếp nhận" để nghiên cứu

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

2.1 Lịch sử nghiên cứu thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê vô cùng đa dạng, gắn liền

với các chặng đường phát triển của thơ Việt Nam hiện đại Xét trong mối quan hệ với Thơ mới, từ trước tới nay, những nghiên cứu về Thơ mới đều ít nhiều đề cập tới thơ Hàn Mặc Tử và Bích Khê Không chỉ là một thành tố của Thơ mới, thơ Hàn Mặc Tử và Bích Khê còn mang những đặc trưng riêng, tạo ra phong cách thơ độc đáo Giai đoạn nghiên cứu từ 1932 đến 1975, những bài viết bàn về thơ và đời của Hàn Mặc Tử, Bích Khê chủ yếu được đăng trên các tờ báo, tạp chí - là cơ quan ngôn luận của giới nghiên cứu phê bình văn học thời bấy giờ Đáng chú ý có một số công

trình của các nhà nghiên cứu phía Nam như Phê bình văn học thế hệ 1932 của Thanh Lãng, Việt Nam thi nhân tiền chiến của Nguyễn Tấn Long được xuất bản

thành sách Các nhà nghiên cứu đã đề cao giá trị của Thơ mới đặc biệt là khẳng định những đóng góp về mặt nghệ thuật của các nhà thơ

Giai đoạn từ sau 1975, khoảng mười năm đầu tiên Thơ mới vẫn bị giới nghiên cứu văn học chính thống phản đối Cụ thể, người vẫn chưa "tha thứ" cho "đứa con tinh thần" của mình là Hoài Thanh, ông vẫn cho rằng Thơ mới mặc dù có một số đóng góp nhưng vẫn mang nhiều hạn chế, làm ảnh hưởng đến nền văn học dân tộc

Phan Cự Đệ thì có hẳn một công trình Phong trào Thơ mới 1932-1945 bàn về Thơ

mới, chủ yếu đi vào nội dung tư tưởng, mối quan hệ của Thơ mới với văn học nhân dân, với đường lối văn nghệ của Đảng, ông đánh giá thấp giá trị của Thơ mới Phan

Demo Version - Select.Pdf SDK

Cự Đệ còn chỉ ra rằng: "tượng trưng, siêu thực chỉ là cái "đuôi sau rốt" của lãng mạn trên con đường xuống dốc mà thôi" [14, tr.47] Bên cạnh đó, Phan Cự Đệ còn cho

rằng phê bình ấn tượng của Hoài Thanh trong Thi nhân Việt Nam "chỉ là một hành

động cảm thụ thuần túy" [14, tr.12], các công trình nghiên cứu ở miền Nam giai đoạn 1954-1975 dù cung cấp được một số tài liệu nhưng phương pháp phê bình thì "cũ kỹ, lạc hậu", "bị cầm tù trong phương pháp phê bình ấn tượng chủ quan" [14, tr.15] Sau đổi mới, cả nền văn học được cởi trói, phê bình văn học cũng phát triển đa dạng hơn Một lần nữa, Thơ mới được nhìn nhận lại, được trả lại vị thế trong lịch sử

văn học dân tộc Trong công trình Thơ mới - bình minh thơ Việt Nam hiện đại của

Nguyễn Quốc Túy xuất bản năm 1994, nhà nghiên cứu đã đánh giá tổng quát những đặc điểm và bước đi của Thơ mới Trong đó, khi phân tích những đặc trưng của Thơ mới, ông không quên dẫn dụ thơ Hàn Mặc Tử và Bích Khê Theo ông, bên cạnh các nhà thơ nổi tiếng cùng thời thì Hàn Mặc Tử và Bích Khê là hai nhà thơ đã có nhiều đóng góp cho quá trình hiện đại hóa thơ Việt Nam trên các phương diện: ảnh hưởng của văn hóa phương Tây và những dấu ấn của văn hóa phương Đông, đặc biệt là văn hóa dân gian của dân tộc, những đổi mới về nghệ thuật vần điệu bao gồm ngôn ngữ thơ, âm nhạc trong thơ Từ những năm 90 của thế kỷ XX, nhà nghiên cứu Phan Cự Đệ có hàng loạt công trình chuyên sâu nghiên cứu Thơ mới Nếu trước kia, ông cho rằng thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê là thơ "suy đồi" thì nay ông lại hết lời ca

ngợi Trong công trình Văn học Việt Nam thế kỷ XX, ông khẳng định: "Hàn Mặc

Tử là một trong những nhà thơ có sức sáng tạo mãnh liệt nhất của phong trào Thơ mới" [15, tr 455] Ông đánh giá cao tài năng và sức lan tỏa của Hàn Mặc Tử: "Hàn Mặc Tử như một ngôi sao băng lóe lên vụt qua bầu trời thơ Việt Nam nhưng vẫn còn và sẽ còn lưu lại ánh sáng cho nhiều thế hệ" [15, tr.455] Còn Bích Khê thì có nhiều đóng góp cho dòng thơ tượng trưng với nhiều dấu ấn độc đáo, đặc biệt cần phải được nghiên cứu thấu đáo bởi thơ Bích Khê được xếp vào loại thơ khó Người

có nhiều đóng góp mới cho nghiên cứu phê bình Thơ mới giai đoạn này là Đỗ Lai

Thúy Công trình Mắt thơ (Phê bình phong cách Thơ mới) mang tính học thuật cao,

sử dụng phương pháp nghiên cứu liên ngành để khám phá tác phẩm của các nhà thơ tài hoa trong phong trào Thơ mới, trong đó có Hàn Mặc Tử và Bích Khê Ngoài ra

còn nhiều công trình nghiên cứu lại Thơ mới như: Thơ mới những bước thăng

Demo Version - Select.Pdf SDK

trầm của Lê Đình Kỵ, Nhìn lại một cuộc cách mạng trong thi ca của Hà Minh Đức

(chủ biên), Gần đây, có nhiều công trình, trong đó đáng chú ý là công trình Thơ

mới nhìn từ quan hệ văn hóa - văn học xuất bản năm 2014 của tác giả Hoàng Thị

Huế, giải mã Thơ mới trong mỗi quan hệ đa chiều, vận dụng phương pháp phê bình hiện đại: văn hóa học, thi pháp học, phân tâm học

2.2 Lịch sử nghiên cứu thơ Hàn Mặc Tử và Bích Khê được chia làm ba giai

đoạn, mỗi giai đoạn đều có những đóng góp riêng, tạo ra một lịch sử tiếp nhận vừa

đa dạng, vừa thống nhất và cũng rất riêng biệt

Giai đoạn tiếp nhận đầu tiên (1932 -1945), bạn đọc tiếp xúc với thơ Hàn Mặc

Tử và Bích Khê chưa đầy đủ, cho nên, những nghiên cứu ban đầu chủ yếu nằm trong nhóm bạn văn chương như Chế Lan Viên, Yến Lan, Quách Tấn, Hoàng Diệp cùng một số ít nhà phê bình tên tuổi như Hoài Thanh - Hoài Chân, Vũ Ngọc Phan, Trần Thanh Mại Thực chất, việc tiếp nhận thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê giai đoạn này đơn thuần chỉ là thẩm bình dựa trên cái nhìn chủ quan cho nên các nhà phê bình

tỏ ra hết sức thận trọng Thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê vừa ra mắt công chúng đã gây nhiều tranh cãi, vì vậy mà giai đoạn tiếp nhận này có hai luồng ý kiến khen chê khác nhau: một bên là sự ca ngợi hết lời của những người bạn văn chương, một bên

là những lời chê, cho rằng thơ không có giá trị Thi nhân Việt Nam của Hoài Thanh

- Hoài Chân là công trình đầu tiên đưa Thơ mới nói chung, thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê nói riêng thành đối tượng nghiên cứu của văn học Công trình đã trích dẫn thơ của hơn bốn mươi nhà thơ, với mỗi nhà thơ lại có một bài đánh giá riêng Hoài Thanh đánh giá rất cao thơ Hàn Mặc Tử và Bích Khê Đối với thơ Hàn Mặc Tử (cụ

thể là tập Thơ điên), Hoài Thanh nhận định "trong văn thơ cổ kim không có gì kinh

dị hơn" [69, tr.222] Còn đối với thơ Bích Khê, Hoài Thanh đã khen ngợi bằng

những câu xứng đáng: "Tôi đã gặp trong Tinh huyết những câu thơ hay vào bực

nhất trong thơ Việt Nam " [69, tr.251] Ngoài ra, giới phê bình lúc này vẫn rất dè dặt khi tiếp cận thơ Bích Khê, họ chỉ nhìn bằng thái độ "kính nhi viễn chi"

Các công trình riêng nghiên cứu về hai nhà thơ giai đoạn này không nhiều Về

Hàn Mặc Tử có công trình Hàn Mặc Tử thân thế và thi văn của Trần Thanh Mại

gây được tiếng vang lớn Trần Thanh Mại đã hết lời ca ngợi tài năng của Hàn Mặc

Tử và bình phẩm một số vấn đề trong thơ Hàn Mặc Tử dưới cái nhìn của một nhà

phê bình tiểu sử Bài viết Hàn Mặc Tử của Vũ Ngọc Phan bước đầu cũng đã đánh

Demo Version - Select.Pdf SDK

giá thơ Hàn Mặc Tử ở một vài khía cạnh, ông đánh giá cao tài năng của nhà thơ nhưng đồng thời cho rằng một số bài thơ của Hàn Mặc Tử khiến người đọc phải

"lợm giọng" Về Bích Khê, đáng chú ý lúc này chỉ có bài viết của Hàn Mặc Tử đề

tựa cho tập thơ Tinh huyết: Bích Khê - thi sĩ thần linh Bằng đôi mắt tinh anh của

một nhà thơ và sự đồng cảm, Hàn Mặc Tử đã đưa ra những thẩm bình thật tinh tế

Hàn Mặc Tử ca ngợi hết mực tài năng của Bích Khê, tỏ ra yêu thích tập thơ Tinh

huyết: "Một tập thơ viết bằng máu huyết tinh túy và châu lệ, và tất cả say sưa, đắm

đuối của một hồn thi sĩ" [72, tr.445]

Giai đoạn tiếp nhận thứ hai (1945 - 1975), thơ Hàn Mặc Tử và Bích Khê trải qua nhiều thăng trầm mới thực sự đi vào lòng bạn đọc Ngoài những nhà nghiên cứu thế hệ trước đó thì giai đoạn này góp thêm nhiều gương mặt phê bình mới như: Nguyễn Tấn Long, Hoàng Diệp, Huỳnh Phan Anh, Tam Ích, Ngọc Sương, Phạm Tấn Bình, Đinh Cường, Đặng Tiến Lịch sử đất nước có biến chuyển lớn từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 cho nên Thơ mới giai đoạn này hầu như không được nghiên cứu ở miền Bắc Trong khi đó, ở miền Nam, bộ phận văn học đô thị miền Nam tiếp tục nghiên cứu về Thơ mới, trong đó có cả thơ Hàn Mặc Tử và Bích Khê Thơ Hàn Mặc Tử, Bích Khê giai đoạn này được nhìn nhận đa chiều hơn, các nhà nghiên cứu đi sâu hơn vào tác phẩm, phát hiện thêm nhiều tín hiệu thẩm mỹ có giá trị Tuy nhiên, phương pháp nghiên cứu vẫn chưa rõ ràng, vẫn còn nhập nhằng với phương pháp phê bình ấn tượng của giai đoạn trước

Giai đoạn tiếp nhận thứ ba (sau 1975 đến nay), thế giới phê bình văn học rộng mở với đa dạng bạn đọc, cách đọc đã giúp cho việc nghiên cứu thơ Hàn Mặc Tử và Bích Khê nở rộ hơn bao giờ hết Có rất nhiều công trình nghiên cứu về hai nhà thơ của các

tác giả như: Thơ văn Hàn Mặc Tử (Phê bình và tưởng niệm) của Phan Cự Đệ, Thơ

Hàn Mặc Tử và những lời bình của Mã Giang Lân, Hàn Mặc Tử thơ và đời của Lữ

Huy Nguyên, Hàn Mặc Tử tác phẩm và dư luận của Tôn Thảo Miên, Hàn Mặc Tử

hôm qua và hôm nay của Vương Trí Nhàn, Hàn Mặc Tử hương thơm và mật đắng

của Trần Thị Huyền Trang, Hàn Mặc Tử anh tôi của Nguyễn Bá Tín, Mắt thơ (Phê bình phong cách Thơ mới) của Đỗ Lai Thúy, 70 năm đọc thơ Bích Khê tập hợp bài

viết của nhiều tác giả như: Ngọc Sương, Chế Lan Viên, Lê Đình Kỵ, Thanh Thảo,

Demo Version - Select.Pdf SDK