- Ở hệ thống các tình tiết: xuất hiện rải rác trong thiên truyện: Trong đời sống sinh hoạt: khói xà nu xông bảng nứa để Tnú và Mai học,…và gắn với các sự kiện quan trọng của dân làng Xô
Trang 1TIẾT 1: RỪNG XÀ NU- Nguyễn Trung Thành
I TÌM HIỂU CHUNG
1 Tác giả
2 Tác phẩm
2.1 Xuất xứ, hoàn cảnh ra đời truyện ngắn “Rừng xà nu”
2.2 Cốt truyện
2 3 Chủ đề
II Đọc hiểu văn bản (theo hệ thống hình tượng)
1 Hình tượng thiên nhiên: Rừng xà nu.
1.1 Vị trí của hình tượng: Đây là một sáng tạo nghệ thuật độc đáo của nhà văn Hình tượng cây xà
nu - rừng xà nu nổi bật, xuyên suốt tác phẩm, vừa mang ý nghĩa thực, vừa mang ý nghĩa tượng trưng
1.2 Sự xuất hiện của xà nu
- Trong cấu trúc văn bản: Mở ra: đồi xà nu, khép lại: những rừng xà nu nối tiếp chạy đến chân trời.
Tác dụng: câu chuyện về gươm đao bắn giết tàn khốc lại được gói trọn trong một điệp khúc xanh Không gian mở rộng thể hiện sức sinh sôi, sự sống mạnh hơn cái chết và sự huỷ diệt Tạo cấu trúc điệp vòng tròn, hình tượng xuyên suốt, mang tầm vóc sử thi
- Ở hệ thống các tình tiết: xuất hiện rải rác trong thiên truyện: Trong đời sống sinh hoạt: khói xà nu
xông bảng nứa để Tnú và Mai học,…và gắn với các sự kiện quan trọng của dân làng Xô man: sự vùng dậy, cả làng bí mật mài vũ khí, Tnú bị tra tấn…xà nu trở thành một bộ phận không thể thiếu trong đời sống sinh hoạt và cuộc kháng chiến chống Mĩ của người Tây Nguyên
1.3 Ý nghĩa tả thực: được miêu tả cụ thể như một loài cây đặc thù, tiêu biểu của miền đất Tây
Nguyên, gắn bó thân thiết với cuộc sống người dân Tây Nguyên trong sinh hoạt hàng ngày, trong đấu tranh chống giặc; trong kí ức của người Xô man
1.4 Ý nghĩa biểu tượng:
- Rừng xà nu là biểu tượng của đau thương
- Rừng xà nu là biểu tượng của vẻ đẹp nên thơ và sức sống bất diệt
- Rừng xà nu là biểu tượng cho sự nối tiếp các thế hệ
- Rừng xà nu là biểu tượng cho niềm khao khát tự do, sức mạnh kiên cường bất khuất
- Rừng xà nu là biểu tượng cho vẻ đẹp của tinh thần hào hiệp, khảng khái, giàu chịu đựng và biết hi sinh
1.5 Nhận xét về nghệ thuật:
- Kết hợp miêu tả bao quát lẫn cụ thể,
- Phối hợp cảm nhận của nhiều giác quan trong việc miêu tả những cây xà nu với vóc dáng đầy sức lực, tràn trề mùi nhựa thơm, ngời xanh dưới ánh nắng
- Miêu tả cây xà nu trong sự so sánh, đối chiếu thường xuyên với con người
1.6 Kết luận: Cây xà nu tượng trưng cho số phận đau thương và phẩm chất anh hùng của dân làng
Xô man nói riêng và nhân dân Tây Nguyên nói chung trong cuộc kháng chiến chống Mĩ
2 Hình tượng những con người Tây Nguyên tiêu biểu: cụ Mết, Tnú, Mai, Dít
2.1 Cụ Mết: Từ một nhân vật có thật ngoài đời, cụ Mết bước vào văn học như một nhân vật trong
thần thoại mà vô cùng sống động
- Yêu nước, yêu làng, tin tưởng tuyệt đối vào cách mạng
- Cụ là gạch nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa Đảng và dân, luôn có ý thức giáo dục truyền thống cho cháu con:
- Đại diện cho vẻ đẹp tinh thần của cha anh, một già làng sáng suốt, mưu trí, như còn in dấu siêu phàm của các ông già trong thần thoại Mang ý chí, lòng quả cảm và kinh nghiệm của con người dày dạn trong đấu tranh, lựa thế để chiến đấu với kẻ thù
2.1.4 Kết luận
TIẾT 2
Trang 22.2 Nhân vật Tnú
2.2.1 Giới thiệu khái quát tác giả, tác phẩm, vị trí, ý nghĩa hình tượng
2.2.2 Tình huống nhân vật xuất hiện
2.2.3 Cuộc đời Tnú qua dòng hồi ức của cụ Mết
* Trước khi cầm vũ khí:
Dù sinh ra trong thân phận mồ côi, cuộc sống khổ nghèo, nhưng Tnú có tất cả:
+ Có sự cưu mang, nuôi dưỡng trong tình thương yêu, sự chở che, đùm bọc của dân làng
+ Được giác ngộ cách mạng từ sớm, có lí tưởng cách mạng cao đẹp, ngay từ nhỏ, Tnú đã có ý thức giác ngộ cách mạng sâu sắc
+ Được học chữ để làm cán bộ (mục đích rất rõ ràng, cái mà cả A Phủ và Núp đều chưa có)
+ Có sự cường tráng bất khuất: chảy trong huyết quản anh là dòng máu anh hùng của xứ sở Tây Nguyên truyền lại từ thời Đăm San, Xinh Nhã; chứa đầy trong ngực anh là sức mạnh mênh mông hoang dại của núi rừng Gan góc đến bướng bỉnh, kiêu hãnh đến tự ái, không biết đến sợ hãi, chưa bao giờ khuất phục cường quyền, dù sự tàn bạo của kẻ thù có hiện hình trong mũi súng chĩa vào ngực hay lưỡi dao chém ngang dọc trên lưng, có mượn sức mạnh của dây rừng hay hiện hình thành lửa xà
nu rừng rực đốt cụt 10 đốt ngón tay…
+ Có sự can trường được tôi luyện thử thách qua mấy năm trời trong tù ngục Ba năm sau, vượt ngục
về làng, cùng thanh niên lên núi Ngọc Linh mài vũ khí, chủ động cho cuộc chiến đấu mới với kẻ thù Lãnh đạo dân làng rất dũng cảm Nghe tin làng Xô Man mài giáo mác, bọn giặc lồng lên: lại thằng Tnu chứ không ai hết Con cọp đó không giết sớm, nay nó làm loạn núi rừng này rồi
+ Có lòng căm thù giặc sâu sắc
+ Có tình bạn hồn nhiên trong sáng, tình yêu thắm thiết, tình vợ chồng sâu đậm thủy chung, có hạnh phúc gia đình viên mãn, người vợ dịu hiền, đứa con trai kháu khỉnh, giọt máu của tình yêu Ngay từ đầu, con người ấy đã là sự kết tinh của những gì lí tưởng nhất, đẹp đẽ nhất của cộng đồng, hiện thân đẹp đẽ của xứ sở Tây Nguyên- nhân vật mang ý nghĩa sử thi
2.2.4 Đoạn cao trào của tác phẩm
Vậy mà với bằng ấy cái có, Tnú vẫn không cứu được vợ con Ừ, Tnú không cứu sống được mẹ con Mai câu nói ấy được cụ Mết nhắc đi nhắc lại 4 lần như một khúc bi ca, cứa vào lòng ta như một nhát dao nứa Giọng kể trầm buồn bên bếp lửa, trong một đêm thiêng lại liên quan đến một đêm khủng khiếp nhất trong cuộc đời Tnú
- Bọn lính đã tràn vào làng giữa mùa suốt lúa, chúng kéo về một tiểu đội vừa đúng lúc con trai đầu lòng của Mai và Tnú ra đời Không làm gì được con bé, thằng Dục dùng đến ngón đòn cuối cùng, nó bắt mẹ con Mai- hai nguồn hạnh phúc lớn nhất, hai người thân ruột thịt nhất đời Tnú bằng hình thức man rợ nhất, không phải bằng súng mà bằng trận mưa gậy sắt
- Sự sống của đứa trẻ đã bị cướp đi, không ai có thể chở che, giữ gìn cho nó Dù Mai đã cố hết sức,
đã làm hết cách, bằng sức mạnh của tình thương và sự dẻo dai nhanh nhẹn của người phụ nữ ở núi rừng, nhưng đứa bé chết, mẹ thằng bé cũng chết theo Nhịp văn ngắn, dồn dập, nhanh, gấp, giàu kịch tính (kẻ thù trắng trợn, thách thức, bạo tàn, uy hiếp; dân làng tận mắt chứng kiến người anh hùng của mình bị tra tấn dã man- kết thúc xung đột là hành động vùng lên giết kẻ thù)
- Tấn bi kịch mà Tnú phải chịu đựng trong cái đêm ghê gớm đó còn tiếp tục nhiều hơn thế
Với hai bàn tay không, Tnú bị bắt, bị trói,
- Xây dựng nhân vật Tnú, nhà văn đã chú ý khắc họa hình tượng đôi bàn tay của anh như một biểu tượng nghệ thuật
- Từ cái chết của mẹ con Mai và hai bàn tay bị đốt của Tnú, dân làng Xô Man đã thấm thía một chân
lí bất di bất dịch “Chúng nó đã cầm súng, mình phải cầm giáo” Bởi “Tay trắng”, “tay không” làm sao có thể đương đầu với kẻ thù! Mười ngọn đuốc ngón tay Tnú đã đốt lên ngọn lửa đau thương, uất hận của làng Xô Man Tnú gia nhập lực lượng vũ trang, cầm súng tiêu diệt kẻ thù, chính đôi tay tàn tật ấy trở thành đôi bàn tay quả báo với kẻ thù Lập công xuất sắc,Tnú được thưởng phép về thăm làng Tnú đã vượt lên mọi bi kịch cá nhân để trở thành người chiến thắng, trở thành người con quang
Trang 3vinh của dân làng Điều gì đã tạo nên một Tnú gan góc, can trường đến vậy? Phải chăng đó chính là lòng căm thù giặc sâu sắc, là niềm tin mãnh liệt vào Đảng, vào Cách mạng và là một tình yêu quê hương, gia đình tha thiết?
2.2.5 Đánh giá vai trò, ý nghĩa hình tượng với giá trị tác phẩm
2.2.6 Đặc sắc nghệ thuật xây dựng hình tượng
TIẾT 3: Cảm hứng chính về Rừng xà nu là cảm hứng về sự tái sinh, về sức sống không thể nào bị tàn
phá Điều đó kết đọng đẹp đẽ trong hình tượng Mai- Dít, Heng
2.2 Mai- Dít
- Cũng như Tnú, Mai là thế hệ được tiếp nhận lí tưởng cách mạng từ những năm tháng đau thương, đen tối của làng Xô Man và của cả nhân dân miền Nam dưới ách thống trị bạo tàn của Mĩ – ngụy
- Mai vẫn tiếp tục tái sinh, sống trong hình ảnh của Dít, bởi Dít giống chị như hai giọt nước
- Bên cạnh một cô Dít gan góc còn có một cô Dít rất đằm thắm yêu thương
- Nhà văn đã có dụng ý khi xây dựng hai nhân vật Mai và Dít Họ giống nhau như hai giọt nước không chỉ là hình thức mà còn ở tâm hồn, tính cách Nhưng Mai là nạn nhân của một thời đau thương, đen tối bởi khi đó chị và dân làng chưa cầm vũ khí Còn Dít, cô cứng cỏi, trưởng thành hơn chị, vận hội mới của cách mạng đã trao cho cô cây súng để chiến đấu trả thù cho quê hương và gia đình đồng thời để bảo vệ cho sự sống của đất nước nhân dân và cũng là của chính mình Cũng như Tnú, hình ảnh Dít làm ta liên tưởng đến những cây xà nu vượt lên rất nhanh, thay thế những cây đã
ngã Nguyễn Trung Thành còn lờ mờ để chúng ta thấy, Dít đã ngồi vào đúng chỗ của Mai, “có một luồng lạnh rân rân ở mặt và ngực Mai! Trước mắt anh là Mai đấy!” Tnú có một hạnh phúc qua đi
và một hạnh phúc đang chờ trước mắt, để có những ngọn đồi xà nu xanh tít tắp tận tới chân trời…
2.3 Nhân vật bé Heng
- Ngày Tnú ra đi lực lượng, bé Heng mới đứng ngang bụng anh, chưa biết mang củi, chỉ mới đeo cái xà-lét nhỏ xíu theo người lớn ra rẫy
- Ngày Tnú về phép, làng Xô Man giờ đây thành làng chiến đấu Thông thạo tất cả hầm chông, bẫy
đá, mọi lối đi của làng Xôman, Heng dẫn đường cho Tnú về Cũng ít nói như những người dân làng
Xô Man, nó không sợ nguy hiểm, dẫn đường cho Tnú Tuy còn nhỏ tuổi nhưng cậu Heng đã có dáng dấp của một chú bé anh hùng Cùng với bước đi lên của cách mạng, thế hệ của Heng chắc chắn sẽ có bước tiến vượt xa lớp cha anh Mai này trưởng thành, chắn chắn bé Heng sẽ tiếp tục thế hệ cha anh
- Nếu cụ Mết xứng đáng với hình ảnh cây xà nu đại thụ giữa rừng xà nu bạt ngàn xanh thẳm, thì bé Heng tượng trưng cho cây xà nu mới lớn ngọn xanh rờn, hình nhọn mũi tên lao thẳng lên bầu trời, sẽ phát triển đến đâu chưa ai lường được…
2.4 Khái quát về các nhân vật: Tóm lại, mỗi nhân vật trên đây đều có những vẻ đẹp anh hùng khác
nhau nhưng họ đều là những người đại diện cho nhân dân, cộng đồng
3 Chất sử thi
Toát lên từ chủ đề, cốt truyện đến nhân vật, hình ảnh thiên nhiên, các chi tiết nghệ thuật và giọng điệu, ngôn ngữ của tác phẩm
3.1 Đề tài: có ý nghĩa lịch sử, đề cập đến những vấn đề trọng đại của cộng đồng.
(Trình bày: Hoàn cảnh sáng tác, cốt truyện và tình huống xung đột)
3.2 Nhân vật: Nhân vật của sử thi là những con người tiêu biểu nhất của cộng đồng mang lí tưởng
của cộng đồng Họ nhân danh cộng đồng
Hệ thống nhân vật thể hiện sự tiếp nối của các thế hệ cách mạng Tính cách, số phận, con đường đi của các nhân vật đều mang ý nghĩa đại diện cho nhân dân, cộng đồng, số phận cá nhân thống nhất với số phận cộng đồng
3.3 Cách trần thuật và ngôn ngữ kể chuyện
3.4 Khái quát
III Tổng kết giá trị nổi bật của tác phẩm
1 Nội dung : Ca ngợi ý chí bất khuất, tinh thần chiến đấu của đồng bào Tây Nguyên và con đường
tất yếu để đi tới giải phóng của nhân dân miền Nam trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước
Trang 42 Nghệ thuật: Bút pháp nghệ thuật đậm tính sử thi và lãng mạn qua cách trần thuật, miêu tả thiên
nhiên, nhân vật, ngôn ngữ và giọng điệu
TIẾT 4-
IV Luyện tập
Đề 1 : BÀI TẬP ĐỌC HIỂU
Trong rừng ít có loại cây sinh sôi nảy nở khỏe như vậy Cạnh một cây xà nu mới ngã gục, đã
có bốn năm cây con mọc lên, ngọn xanh rờn, hình nhọn mũi tên lao thẳng lên bầu trời Cũng ít có loại cây ham ánh sáng mặt trời đến thế Nó phóng lên rất nhanh để tiếp lấy ánh nắng, thứ ánh nắng trong rừng rọi từ trên cao xuống từng luồng lớn thẳng tắp, lóng lánh vô số hạt bụi vàng từ nhựa cây bay ra Có những cây con vừa lớn ngang tầm ngực người lại bị đại bác chặt đứt làm đôi Ở những cây đó, nhựa còn trong, chất dầu còn loãng, vết thương không lành được, cứ loét mãi ra, năm mười hôm thì cây chết Nhưng cũng có những cây vượt lên được cao hơn đầu người, cành lá sum sê như những con chim đã đủ lông mao lông vũ Đạn đại bác không giết nổi chúng, những vết thương của chúng chóng lành như những vết thương trên một thân thể cường tráng Chúng vượt lên rất nhanh, thay thế những cây đã ngã Cứ thế, hai ba năm nay rừng xà nu ưỡn tấm ngực lớn của mình ra, che chở cho làng
(Trích Rừng xà nu của Nguyễn Trung Thành)
1 Đoạn văn trên được viết theo phương thức nào là chính?
2 Nội dung chủ yếu của đoạn văn bản là gì ?
3 Trong đoạn văn trên, Nguyễn Trung Thành sử dụng các biện pháp tu từ như so sánh, nhân hoá, đối lập Xác định biểu hiện các phép tu từ đó và nêu tác dụng của hình thức nghệ thuật này là gì ?
4 Xác định từ loại của các từ được gạch chân: mọc, lao, phóng, ham, tiếp, vượt, ưỡn trong văn bản ?
Hiệu quả nghệ thuật của việc sử dụng các từ đó là gì ?
5 Từ văn bản trên, viết một đoạn văn ngắn bày tỏ suy nghĩ bản thân về những cánh rừng bị tàn phá hiện nay
Trả lời :
1 Đoạn văn trên được viết theo phương thức tự sự là chính
2 Nội dung chủ yếu của đoạn văn bản là : nói về đặc tính của cây xà nu Đó là cây ham ánh sáng mặt trời, sinh sôi nảy nở nhanh và khoẻ Khi bị đạn đại bác bắn, cây xà nu bị chặt đứt ngang thân, cây chết Nhưng một số cây còn sống, vết thương chóng lành, vượt lên trên cao để đón ánh nắng mặt trời Cây xà nu bảo vệ dân làng Xô Man
3 Trong đoạn văn trên, Nguyễn Trung Thành sử dụng các biện pháp tu từ như so sánh, nhân hoá, đối lập
4 Từ loại của các từ được gạch chân : mọc, lao, phóng, ham, tiếp, vượt, ưỡn trong văn bản là động
từ, hàng loạt động từ mạnh Hiệu quả nghệ thuật của việc sử dụng các động từ đó là: thể hiện tư thế chủ động của cây xà nu, ca ngợi sự khao khát sống, khả năng sống tiềm tàng, mãnh liệt
5 Một đoạn văn ngắn bày tỏ suy nghĩ bản thân về những cánh rừng bị tàn phá hiện nay, đảm bảo các
ý chính :
Đề 2 : Phân tích câu nói của cụ già Mết:
Đề 3: Phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật trong thiên truyện “Rừng xà nu”.
* Gợi ý làm bài: Chú ý đề yêu cầu phân tích nghệ thuật xây dựng nhân vật chứ không yêu cầu phân tích một nhân vật cụ thể nào Vì thế khi viết bài cần chỉ ra hệ thống nhân vật trong truyện có đặc điểm gì? Hệ thống nhân vật ấy có ý nghĩa gì trong việc thực hiện chủ đề tư tưởng? Hoặc phân tích dụng ý của nhà văn trong việc xây dựng một hệ thống nhân vật như thế
Nhân vật chia làm hai loại:
Trang 5- Chính diện: người dân làng Xô Man và cán bộ cách mạng bao gồm: Cụ Mết, Tnú, Mai, Dít, anh Quyết, bé Heng, anh Brôi
- Phản diện: bọn giặc mà tiêu biểu nhất là thằng Dục
Cách xây dựng nhân vật như thế có hai ý nghĩa:
- Một là: tạo nên thế tương phản đối chọi giữa hai tuyến nhân vật như hai lực lượng tiêu biểu cho
chính nghĩa và phi nghĩa, sự tàn bạo và lòng nhân ái, sự hủy diệt và sự sống bất diệt
- Hai là: Lớp nhân vật chính diện rất nhiều thế hệ, sát cánh bên nhau, nối tiếp nhau hết lớp này đến lớp khác tương ứng với hình ảnh rừng xà nu trùng trùng điệp điệp tràn đầy sức sống…
Cách xây dựng nhân vật như trên đã làm nổi bật được chủ đề tư tưởng của truyện Nổi bật lên trong
tập thể nhân vật ấy chính là nhân vật Tnú, một nhân vật độc đáo giàu chất sử thi với những phẩm
chất tiêu biểu cho một dân tộc anh hùng Đó là một con người:
- Gan góc, táo bạo, trung thực, biết vượt lên mọi đau đớn và bi kịch cá nhân để quyết tâm ra đi trả thù cho quê hương và gia đình
- Có tinh thần kỉ luật cao
- Giàu lòng yêu thương đối với mọi người…
Ngoài Tnú, các nhân vật chính diện khác như cụ Mết trầm ngâm, lừng lững như cây cổ thụ, tiêu biểu cho sức mạnh tinh thần và vật chất có tính truyền thống của dân tộc Tây Nguyên đến vẻ đẹp mảnh mai, hiền dịu nhưng đầy cứng rắn, kiên quyết của Dít như một hậu thân trực tiếp của Mai; bé Heng như cây xà nu mới lớn, tuy còn non trẻ nhưng đã cho người đọc thấy hình ảnh của cây xà nu vạm vỡ tràn đầy sức sống của ngày mai