Khởi thủy Đất nước là văn hóa kết tinh từ tâm hồn Việt Từ truyện cổ tích đến ca dao, tục ngữ, “miếng trầu” đã là một hình tượng nghệ thuật mang tính thẩm mĩ, là hiện thân của tình yêu th
Trang 1Tiết 1 ĐẤT NƯỚC- Nguyễn Khoa Điềm
I- Tìm hiểu chung
1 Tác giả
2 Tác phẩm
2.1 Hoàn cảnh ra đời
- Sáng tác 1971, tại chiến khu Trị - Thiên (những năm cuối của cuộc k/c chống Mĩ cứu nước)
2.2 Kết cấu, bố cục: gồm 9 chương
2.3 Thể loại : trường ca: Là thể loại tác phẩm có sự kết hợp hài hòa hai yếu tố tự sự và trữ tình 2.4 Đoạn trích
- Xuất xứ: phần đầu chương V của trường ca
- Chương V có vị trí đặc biệt, hội tụ chủ đề tư tưởng tác phẩm: sự thức tỉnh của thế hệ trẻ các thành thị miền Nam, (rộng hơn: sự tự nhận thức của tuổi trẻ VN) về sứ mệnh và trách nhiệm với dân tộc
2.5 Bố cục
- Phần 1 : Cảm nhận mới mẻ về đất nước: Đất nước có trong đời sống mọi mặt của nhân dân
- Phần 2 : Tư tưởng “Đất nước của nhân dân”: Nhân dân làm nên Đất nước
II- Đọc hiểu văn bản
1- Phần 1: Đất nước có trong đời sống mọi mặt của nhân dân (Bốn mươi hai dòng thơ đầu) 1.1 Chín dòng thơ đầu: lí giải cội nguồn của đất nước (Đất nước có từ bao giờ?)
Đất nước là những gì có thể bắt gặp ở ngay trong cuộc sống của mỗi gia đình, mỗi con người Khởi
thủy Đất nước là văn hóa kết tinh từ tâm hồn Việt (Từ truyện cổ tích đến ca dao, tục ngữ, “miếng
trầu” đã là một hình tượng nghệ thuật mang tính thẩm mĩ, là hiện thân của tình yêu thương, lòng thủy chung của tâm hồn dân tộc)
- Đoạn thơ chín câu, tám lăm chữ mà không hề có một từ Hán Việt Ngôn từ bình dị, cách nói biểu cảm thân mật Cấu trúc: "tổng – phân – hợp"; tính chính luận đã làm sáng đẹp chất trí tuệ kết hợp hài hòa với chất trữ tình đậm đà Đoạn thơ mang vẻ đẹp độc đáo nói về cội nguồn Đất Nước thân yêu
1.2 Hai mươi dòng thơ tiếp theo: Định nghĩa Đất Nước (trả lời cho câu hỏi: Đất Nước là gì?)
- Cấu trúc: Đất là Định nghĩa Đất Nước bằng cách tách - ghép hai từ
Nước là
Đất Nước là Đất Nước -> lối tư duy “chiết tự”, gợi chiều sâu suy tưởng Đất Nước là
sự hài hòa giữa nhiều yếu tố, trong đó có sự thống nhất của yếu tố không gian địa lí và thời gian lịch sử
- Không gian địa lí:
+ là nơi sinh sống của mỗi con người (nơi anh đến trường, nơi em tắm, )
+ là nơi tình yêu lứa đôi nảy nở (nơi ta hò hẹn, nơi em đánh rơi chiếc khăn ) -> không gian hẹp
+ là núi, sông, rừng bể (hòn núi bạc, nước biển khơi, )
+ là không gian sinh tồn của cộng đồng dân tộc qua bao thế hệ (những ai đã khuất, dặn dò con
cháu )
-> không gian rộng lớn, mênh mông
- Thời gian lịch sử: Thời gian được đo bằng những hình tượng huyền thoại lấy từ truyền thuyết
Không gian thấm đẫm tính nguồn cội, nhắc nhở các thế hệ nhớ về lịch sử dân tộc Nguyễn Khoa Điềm
đã sử dụng sáng tạo các yếu tố ca dao, truyền thuyết dân gian để tạo nên được những hình tượng nghệ thuật vừa gần gũi, vừa mới mẻ về đất nước trên cả bề rộng và cả chiều dài lịch sử
1.3 Mười ba dòng thơ tiếp: Đất Nước hóa thân trong mỗi con người
Trong anh và em hôm nay làm nên Đất Nước muôn đời
- Đất nước không phải là một khái niệm trừu tượng, xa xôi mà là sự hóa thân, kết tinh trong mỗi con người Bởi lẽ mỗi cuộc đời đều được thừa hưởng một phần di sản vật chất và tinh thần của dân tộc
- Mạch thơ dẫn đến suy ngẫm về trách nhiệm của mỗi người đối với đất nước Đó cũng là thông điệp
mà tác giả muốn gửi đến mỗi chúng ta Mặc dù viết với mục đích tuyên truyền, cổ động nhưng lời thơ
Trang 2của tác giả lại rất đỗi trữ tình, chỉ như một lời tự dặn mình chân thành, tha thiết
TIẾT 2
2 Phần 2- Bốn mươi bảy câu còn lại (Trả lời cho câu hỏi: Ai đã làm ra Đất Nước?)
2.2 Mười hai dòng thơ đầu: Nhân dân làm ra vóc hình tổ quốc (Những người vợ nhớ chồng…
những cuộc đời đã hóa núi sông ta)
- Tư tưởng “Đất Nước của nhân dân” được thể hiện qua sự biết ơn sâu nặng của nhà thơ đối với
nhân dân đã “góp” cuộc đời mình, tuổi tên của mình, số phận mình để hóa thân thành những địa danh, thắng cảnh Những địa danh, thắng cảnh ấy gắn với cuộc sống, số phận, tính cách của nhân dân…
- Bốn câu thơ cuối nâng ý thơ lên tầm khái quát: sự hóa thân của Nhân Dân vào bóng hình Đất Nước Nhân Dân chính là người đã tạo dựng, đã đặt tên, ghi dấu ấn cuộc đời mình lên mỗi ngọn núi, dòng sông, khắp mọi miền đất nước này:
+ “Và ở đâu trên khắp ruộng đồng gò bãi…”: Khẳng định dáng hình của Nhân Dân trong không gian Đất Nước Bóng hình ấy của nhân dân không chỉ làm cho đất nước thêm phần tươi đẹp mà còn mang
“một ao ước, một lối sống cha ông” Nghĩa là nhân dân không chỉ góp danh lam thắng cảnh, mà còn góp vào đó những giá trị tinh thần, là phong tục, tập quán, là truyền thống văn hóa lưu dấu tới mai sau.
+ “Ôi Đất nước sau bốn nghìn năm đi đâu ta cũng thấy”: hình tượng thơ được nâng dần lên và chốt lại bằng một câu đầy trí tuệ: “Những cuộc đời đã hóa núi sông ta” “Núi sông ta” sỡ dĩ có được là nhờ
“những cuộc đời” đã hóa thân để góp nên Nhân Dân không chỉ góp tuổi, góp tên mà còn góp cả cuộc đời và số phận mình Ý thơ giản dị mà sâu sắc khiến ta hình dung Đất Nước thật gần gũi và thân thuộc
- Tổng kết nghệ thuật: Đoạn thơ có kết cấu chặt chẽ, tự nhiên được viết theo thể thơ tự do Câu thơ
mở rộng kéo dài, biến hóa linh hoạt tạo cho đoạn thờ giàu sức gợi cảm và khái quát cao Thủ pháp liệt
kê địa danh, nhà thơ luôn viết hoa hai chữ Đất Nước thể hiện sự thành kính thiêng liêng Động từ
“góp” được nhắc lại nhiều lần Tất cả làm nên đoạn thơ hay về đất nước
2.3 Ba mươi lăm câu cuối: Nhân dân làm ra lịch sử, ngôn ngữ, văn hóa
(Em ơi em hãy nhìn rất xa…đến hết)
- Nhà thơ chuyển từ bút pháp sử thi sang giọng điệu trữ tình, nhà thơ tâm tình với “em” mà tìm sự đồng cảm của hết thảy chúng ta Càng nhìn sâu vào “bốn nghìn năm Đất Nước”, nhà thơ càng thấm thía với công lao xây dựng, vun đắp, bảo vệ đất nước Đặc biệt là lớp người tuổi trẻ, những “con gái, con trai bằng tuổi chúng ta” đã làm cho nhà thơ xúc động mãnh liệt Có lẽ đây là trực cảm của nhà thơ đối với lớp thanh niên trong thời kì chống Mĩ cứu nước- Chính những người anh hùng vô danh ấy đã
“giữ và truyền” cho ta từ hạt lúa đến ngọn lửa, từ ngôn ngữ đến hành động: “Có ngoại xâm thì chống ngoại xâm/ Có nội thù thì vùng lên đánh bại/ Để Đất Nước này là Đất Nước Nhân Dân”
- Như vậy là theo mạch chính luận và suy tưởng, tác giả đã dẫn dắt đến chiều sâu chủ đề khúc trường
ca Nhưng tác giả không dừng ở phát hiện “Đất Nước này là Đất Nước Nhân Dân” mà còn muốn cho khái niệm này ngân vang lên trong thần thoại, trong cổ tích, trong ca dao dân ca Khúc trường ca không bị khô khan trong triết lí mà trở nên hồn nhiên, tươi mát, huyền ảo: “Đất Nước của Nhân Dân/ Đất Nước của ca dao thần thoại/ Dạy anh biết “yêu em từ thuở trong nôi”/ Biết quý công cầm vàng những ngày lặn lội/ Biết trồng tre đợi ngày thành gậy/ Đi trả thù mà không sợ dài lâu…”
Trang 3“Đất nước” là một trích đoạn hay trong bản trường ca “Mặt đường khát vọng” của Nguyễn Khoa
Điềm Bằng hình thức trữ tình – chính luận, tác giả đã khéo léo dẫn dắt đến chủ đề sâu sắc là Đất Nước Nhân Dân Xúc cảm trực tiếp, mãnh liệt từ cuộc chiến đấu sinh tử của nhân dân ta trong cuộc
kháng chiến chống Mĩ đã giúp tác giả huy động tình cảm, trí tuệ, kiến thức về địa lí, lịch sử, văn học, đặc biệt là văn học dân gian để diễn tả sức mạnh thần kì của Nhân dân trong công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước Một “Đất Nước Nhân Dân” tươi đẹp và thần kì như thế sẽ chiến thắng bất kì kẻ thù xâm lược nào
TIẾT 3-
3- Những nét độc đáo trong nghệ thuật biểu hiện của đoạn trích Đất Nước
3.1 Lối thơ tự do, gần như văn xuôi, hướng sâu đến trí tuệ, vận động bằng chiều sâu của trí tuệ
(không véo von trong cảm xúc) Có những đoạn giãn ra đến mười hai chữ, có chỗ thắt lại trong ba chữ; lối gieo vần hỗn hợp với nhiều khúc biến tấu: vần chéo, vần lưng, không vần, nhạc điệu bên trong…có nhiều âm sắc lạ…
3.2 Giọng trữ tình có sự đan xen triết luận và chính luận tạo nên sức mạnh cảm hoá và thuyết
phục Mượn hình thức trữ tình để lí giải các vấn đề triết luận về đất nước Hình thức trữ tình trò chuyện lứa đôi - vốn để trao gửi những tình cảm riêng tư, cá nhân, ở đây lại dùng để gửi gắm những tình cảm chung, lớn lao, thiêng liêng: tình yêu đất nước, tình cảm với nhân dân Đất nước nhờ tình yêu của anh và em mà mênh mông thăm thẳm như một nỗi nhớ thầm…
- Ý nghĩa: sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa cảm xúc và suy nghĩ, trữ tình và chính luận:
• Tạo giọng thơ trữ tình, thủ thỉ, thiết tha, đằm thắm- dấu ấn thi pháp thơ trữ tình chính trị (liên hệ với Việt Bắc - Tố Hữu)
• Làm cho những lí giải mang tầm triết học về đất nước trở nên dung dị, dễ hiểu, thấm thía
(Nói thêm: Hình thức lời tâm tình trò chuyện của anh và em- mang tính giãi bày, bộc bạch, như lời tự
nói, một kiểu tùy bút thơ độc đáo, bộc lộ suy cảm rất sâu về tổ quốc, lồng vào đó suy nghĩ về trách nhiệm và nghĩa vụ của thế hệ mình Chất tư duy logic và chất thơ (chất hình tượng sinh động, chất xúc
cảm của thơ) được kết hợp khá nhuần nhuyễn làm nên chất trữ tình- chính luận của thơ
3.3 Sự cảm nhận về Đất nước một cách toàn vẹn, tổng hợp từ nhiều bình diện
+ Trong chiều dài thời gian lịch sử (Lạc Long Quân, Âu Cơ, vua Hùng, thời trung đại, hiện đại,- quá
khứ - hiện tại - tương lai)
+ Trong chiều rộng không gian địa lí (Trung- Nam- Bắc, vùng núi, đồng bằng, miền biển; không gian sinh hoạt, không gian riêng tư của tình yêu lứa đôi, không gian hùng vĩ của núi cao sông dài biển rừng vàng biển bạc…Văn của Eren bua cũng nói đến dòng suối đổ vào sông…tình yêu nước bắt đầu từ cái cây trồng trước nhà, con phố đổ ra bờ sông, mùi cỏ thảo nguyên, hơi rượu mạnh, từ cụ thể đến khái quát, từ gần gũi thân thuộc đến thiêng liêng)
+ Trong bề dày của văn hoá - phong tục, lối sống, tâm hồn và tính cách dân tộc
=> Ba phương diện này được thể hiện trong sự gắn bó, thống nhất Bất kì ở đâu, thời nào, đất nước cũng là của nhân dân, nhân dân cũng làm nên đất nước, trên bất cứ phương diện nào thì tư tưởng cốt
lõi cũng là quan niệm "Đất nước của Nhân dân" Đó cũng chính là hệ quy chiếu mọi cảm xúc và suy
tưởng Nhờ đó mà tác giả đã có những phát hiện mới mẻ, đặc sắc, làm sâu sắc thêm ý niệm về đất nước
của thơ ca thời kì chống Mĩ, làm nổi bật tư tưởng Đất nước của nhân dân: Đất nước có trong đời sống
Trang 4của nhân dân, do nhân dân làm ra, trường tồn bất diệt cùng nhân dân, được nói bằng tiếng nói của nhân dân
- Từ Nguyễn Trãi (có lật thuyền mới thấy dân như nước); Lê nin (Cách mạng là sự nghiệp của quần chúng); Nguyễn Đình Chiểu (Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc); Phan Bội Châu (dân là dân nước nước là nước dân) đến Nguyễn Đình Thi (Trời xanh đây là của chúng ta)…các nhà cách mạng, các nhà thơ nhấn mạnh vào quyền sở hữu, quyền làm chủ, đối lập với thời đại trước đó (Đất nước chưa thuộc
quyền làm chủ của nhân dân, nhân dân chưa có đất nước, coi nước là của Vua (Sông núi nước Nam vua Nam ở); hay Trần Quốc Tuấn trong Hịch tướng sĩ (nói những vấn đề liên quan đến thái ấp của ta, bổng lộc các ngươi) Nguyễn Khoa Điềm nhìn ra vai trò to lớn của nhân dân trong
3.4 Vận dụng sáng tạo chất liệu văn hoá, văn học dân gian
- Sử dụng các chất liệu văn hóa dân gian một cách sáng tạo, không trích nguyên văn, không kể lể dài dòng mà chỉ nắm bắt lấy rất nhạy cái hồn của văn hóa dân gian để gợi liên tưởng, suy ngẫm cho độc giả, tạo cảm giác vừa quen vừa lạ
- Ngoài ra, việc thể hiện sâu tư tưởng Đất nước của nhân dân còn có tác dụng:
+ Tạo thành bầu khí quyển bao bọc cả bài thơ, cuốn ta vào không khí của ân tình, hoài niệm
+ Nét mới mẻ (so với các nhà thơ khác) là những chất liệu lấy trong đời sống dân gian: có chất văn hóa nghệ thuật gợi ca dao cổ tích, mang tính chất sang trọng, phù hợp với đối tượng thuyết phục là những người trí thức trẻ, có trình độ văn hóa, phải chinh phục bằng văn hóa Bản thân người đọc cũng phải được tiếp nhận bằng học vấn, phải liên tưởng tìm tòi, đồng sáng tạo cùng tác giả
3.5 Tư duy nghệ thuật hiện đại: mượn những nghịch lí để diễn đạt logic những khám phá, tư tuởng mới mẻ của mình Nhà thơ không chuộng sáng tạo những từ ngữ mới lạ, mà tạo ra quan hệ mới lạ của
những từ ngữ thân quen Những câu đẳng thức gồm hai vế đồng nhất hóa hai đại lượng trái ngược: bên này là cái nhỏ bé, bên kia là cái lớn lao, phát hiện vẻ đẹp của chân lí dưới những điều nghịch lí, điều đó
xui khiến người đọc phải đập vỡ cái phi lí để đi tìm chân lí (Đất Nước bắt đầu với miếng trầu bây giờ
bà ăn; Em ơi em hãy nhìn rất xa Đất Nước là nơi ta hò hẹn )
3.6 Ngôn ngữ
- Tác giả viết hoa từ Đất Nước thể hiện thái độ trân trọng, tôn kính
- Việc tách hai thành tố Đất và Nước như soi chiếu trong nhiều quan hệ để cảm nhận sâu sắc hơn, tách
ra rồi lại nhập vào: đất là, nước là, đất nước là, ba lần như thể hát ru đất nước lớn dần lên, từ nơi hò hẹn đến nơi dân mình đoàn tụ, để rồi đẻ ra đồng bào ta, Đất và Nước đã thắm lại thành xương và máu trong mỗi cơ thể chúng ta, trong thơ Nguyễn Khoa Điềm Từ ta, anh, em đến đồng bào ta, máu xương của mình, con ta vv…xuất, nhập, xuất, nhập, cứ thế, hình tượng Đất Nước lớn dần lên, rồi lại nhỏ lại
để nằm trong máu thịt ta, bồi hồi trong bao niềm rung cảm mà vẫn rất giàu chất trí tuệ giàu suy luận
triết lí hơn…(so với hình ảnh quê hương trong bài thơ Bài học đầu cho con của nhà thơ Đỗ Trung Quân: quê hương là chùm khế ngọt… hình ảnh bình dị mà tao nhã, gắn liền với kỉ niệm tuổi thơ)
- Ngôn ngữ mang vẻ thô phác nhưng cũng đầy mãnh liệt gợi về nguồn cội xa xăm: yêu nhau và sinh con đẻ cái…đẻ ra đồng bào ta…, đàn bà cũng đánh; nhớ ngày giỗ Tổ: mở rộng khái niệm từ “tổ”-
giống nòi, tổ tiên; - cội nguồn, nơi cưu mang chở che; - xứ sở (ba nghĩa); hóa thân: quan niệm nhà
Phật- sự hi sinh cho Tổ quốc: có phải thịt da em hóa thành mây trắng (Lâm Thị Mĩ Dạ); từ dáng đứng của anh trên đường băng Tân Sơn Nhất- Dáng đứng Việt Nam- Lê Anh Xuân; Em sẽ là hoa trên đỉnh núi – Núi đôi- Vũ Cao) Con sẽ mang Đất Nước đi xa (tôi dang tay ôm nước vào lòng- Tế Hanh; ôm đất nước những người áo vải- Nguyễn Đình Thi)
Trang 5- Giọng điệu: lúc tha thiết bồi hồi, lúc trang nghiêm lắng đọng, lúc trầm lắng trong chính luận suy tư: Thời gian đằng đẵng, không gian mênh mông: chất chứa suy tư…lúc nhắn nhủ âm thầm mà tha thiết: những ai đã khuất, những ai bây giờ…cúi đầu: thiêng liêng, sâu nặng, thành kính, ngưỡng vọng tổ tiên (và đến lượt mình, ta cũng muốn cúi đầu xin nhận nợ tháng năm xa)
* Tóm lại, qua đoạn trích, tác giả đã đem đến cho ta cái nhìn mới mẻ, mang tính phát hiện về Đất Nước:
+ Đất nước gắn liền với những gì bình dị, thân thiết;
+ Đất nước gắn với cội nguồn
+ Đất nước không chỉ ở quanh ta mà còn ở trong tra, hiện hữu trong mỗi con người, làm nên sự sống thiêng liêng, cao đẹp,
+ Đất nước là sự gắn bó hài hòa giữa cái riêng và cái chung (hai đứa cầm tay là kết hợp bền chặt, tạo
nên sự sống và thắm tình; cầm tay mọi người là sự liên kết với cộng đồng, có sức mạnh, có tầm vóc)
+ Đất nước là cuộc chạy tiếp sức giữa các thế hệ (những ai đã khuất, những ai bây giờ, yêu nhau và sinh con đẻ cái…) (hình tượng lực lưỡng)- đến TƯƠNG LAI TƯƠI ĐẸP HUY HOÀNG (những ngày
ta từng mơ mộng)
+ Nhà thơ cảm nhận đất nước từ nhiều bình diện để làm nổi bật tư tưởng, tình cảm và trách nhiệm với hiện tại
Trong nền thơ Việt Nam không hiếm những bài thơ hay về đất nước Mỗi bài thơ có một vẻ đẹp riêng,
bổ sung một góc nhìn làm cho hình ảnh đất nước hiện lên thêm đa dạng, đẹp đẽ
TIẾT 4: HƯỚNG DẪN HỌC BÀI- LUYỆN TẬP MỘT SỐ DẠNG ĐỀ CƠ BẢN
Phần I: Định hướng kiến thức cơ bản Phần II: Luyện tập một số dạng đề cơ bản
Dạng 1: Phân tích, cảm nhận về một đoạn trích Dạng 2: Phân tích trong sự so sánh, liên kết
Cách trình bày kiểu bài so sánh thông thường có hai cách là nối tiếp và song song
Thứ nhất, nối tiếp là lần lượt phân tích từng đối tượng sau đó chỉ ra cái giống và khác nhau.
Cách này dễ làm nhưng khó hay, nhiều khi trùng lặp ý và sắc thái so sánh bị chìm Tuy nhiên,
vì yêu cầu cho đại trà nên đáp án đại học những năm qua thường gợi ý theo cách này
Thứ hai là song song tức là song hành so sánh trên mọi bình diện của hai đối tượng Cách này
hay nhưng khó, đòi hỏi khả năng tư duy chặt chẽ, lô gic, sự tinh nhạy trong phát hiện vấn
đề
Đề minh họa: (5,0 điểm):: So sánh bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi và trích đoạn Đất
nước của Nguyễn Khoa Điềm để nhận ra điểm tương đồng và điểm khác biệt trên các bình
diện: Xuất xứ- dụng ý nghệ thuật- hình tượng- chất liệu và giọng điệu trữ tình
Dạng 3: Tích hợp với Nghị luận xã hội
Đề minh họa: (5,0 điểm): Trong trích đoạn thơ “Đất nước” (Trích trường ca: “Mặt đường khát vọng”,
nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm có viết: “Trong anh và em hôm nay/ Đều có một phần Đất Nước” Tại sao
Trang 6nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm có thể nói như vậy? Đoạn thơ đã đem đến cho anh/chị những gì để làm phong phú thêm “phần Đất Nước” ấy