DÂN TỘC CHĂM VÙNG NAM BỘ

 Các công trình kiến trúc khác: kiến trúc tôn giáo - Thánh đường Hồi Giáo: là nơi tôn nghiêm và linh thiêng của cộng đồng người Chăm Nam Bộ.. Trang phục Không chỉ nhà ở mà trang phuc ng

DÂN TỘC CHĂM VÙNG NAM BỘ

1 Khát quát về dân tộc Chăm vùng Nam Bộ

1.1 Lịch sử hình thành và phát triển:

- Là tộc người duy nhất thuộc ngữ hệ Nam Đảo sinh sống ở Nam Bộ

- Vì những nguyên nhân lịch sử, một số bộ phận người đã đến sinh sống tại các tỉnh Nam Bộ,

1.2 Dân số và sự phân bố dân cư:

- Chăm là dân tộc duy nhất thuộc ngữ hệ nam đảo sinh sống ở nam bộ ( trên cả 2 khu vực Đông và Tây Nam Bộ )

- Nhóm chăm ở miền Đông Nam Bộ chiếm 4,36 % đông nhất là TP HCM , Tây ninh , Đồng nai

+ Nhóm thứ nhất: đa số từ Châu Đốc hay còn gọi là nhóm Chăm Hồi Giáo +Vào khoảng thế kỷ XVII Đạo Islam đã du nhập vào cộng đồng người Chăm ở

An Giang Tính chất tôn giáo là nguyên do kết dính mạnh mẽ toàn bộ cộng đồng Chăm ở đây

+ An Giang hiện nay có 12 thánh đường , 1 tịnh xá và 13 tiểu thánh đường , 11 vị Giáo cả, 22 phó chức Giáo cả, 13 Ahly, 116 chức việc

2 Văn hóa vật thể

2.1 Nhà ở và các công trình kiến trúc.

 Nhà ở:

- Người Chăm Nam Bộ ở nhà sàn, mang ảnh hưởng rõ nét của Hồi Giáo

- Nhà thường quay mặt ra hướng đê hay đường có cầu dẫn vào sân và sàn nhà

- Sàn nhà thường cách mặt đất 2m-3m, trước nhà có lan can và cầu thang lên xuống

- Nhà được bố trí theo bố cục dọc, lối vào từ đầu hồi nhà

- Nhà thường chia làm 2 phần cơ bản:

+ Phần phía trước là gian rộng, dùng để tiếp khách và chứa lương thực

+ Phần phía sau hẹp hơn dùng làm phòng ngử và bếp.

- Nhà đượclàm gỗ mái lợp ngói, tùy từng gia đình mà nhà có kích thước khác nhau

 Các công trình kiến trúc khác: kiến trúc tôn giáo

- Thánh đường Hồi Giáo: là nơi tôn nghiêm và linh thiêng của cộng đồng người Chăm Nam Bộ

+ Đây là loại nhà to, rộng , bên trong là một phòng lớn hình chữ nhật không bày biện các đồ nội thất mà chỉ có phía đối diện với lối ra vào làm nơi hướng về làm lễ

+ Cửa chính của Thánh đường luôn hướng về phía Nam và thường không nằm cùng với cổng ra vào

+ xung quanh là các hành lang rộng có các cửa ra vào

+ Gam màu chủ đạo thường là xanh và trắng (tùy từng địa phương)

+ Không xây theo kiểu cao tầng nhưng luôn có một tháp hình tròn của hành cao lớn ở trung tâm tòa nhà

+ Bên trong được thiết kế đơn giản với một nơi thờ thánh Alla và một cuốn kinh

để ở chính giữa, phía bên phải cuốn kinh có bục ngồi dành cho những người đến sám tội với Thánh

2.2 Trang phục

Không chỉ nhà ở mà trang phuc người Chăm cũng chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của hồi giáo, mỗi bộ trang phục chăm đều mang vẻ đẹp, phong thái kín đáo của người phụ nữ chăm theo hồi giáo Trang phục người chăm gồm y phục và trang sức

Trang phục của người phụ nữ Chăm gồm khăn là một loại váy phổ biến ở người phụ nữ Chăm là một mảnh vải dài 2m, ngang khoảng 0,9 đến 1,2m được may giáp hai mí lại với nhau theo chiều ngang, khăn quấn quanh người,gấp thành nếp và phần còn lại giắt mối gấp sang bên hông.người chăm nam bộ phân biệt 3 loại khăn : khăn kah, khăn keh, khăn pa thuôm

Người chăm có hai cách trang trí trên hoa văn : dệt nổi hoa văn hình kỉ hà hoạc cách điệu hoa lá trên nền vải.phần gấu váy được dệt công phu, tinh tế, khéo léo Màu sắc trên chiếc khăn khá đặc sắc, được trang trí trên màu tím thẫm việc nhuộm chỉ trên váy Chăm cần nhiều kinh nghiệm và kĩ thuật

Người phụ nữ chăm thường mặc áo tăh được ghép bằng 4 mảnh vải và ở hai bên nách gép thêm 2 mảnh nhỏ ,không xẻ tà, vải áo được dệt từ tơ tằm

Trước đây, phụ nữ ra đường phải quàng khăn che mặt bằng khăn rộng và dài, có thể trùm lên đầu và quấn vài vòng ở cổ Ngày nay luật tục đã giảm nhẹ thay bằng khăn choàng kín tóc Chỉ những dịp lễ tết các thiếu nữ chăm mới xúng xính, duyên dáng trên chiếc áo dài cùng với chiếc váy khăn quen thuộc

Ngày cưới là ngày duy nhất cô gái được phô diễn nhan sắc, áo quần để mọi người chiêm ngưỡng vàng (ít có bạc), bộ vòng tay thường mang số lẻ - con số thiêng (biểu trưng cho sự sinh xôi,phát triển trang sức phổ biến như vòng chân,vòng tay bằng vàng,trâm vang ,bông tai vàng, đồi mồi trên tóc,và những chiếc thắt lưng dệt bằng sợi kim tuyến hoạc bạc ghép với nhau

Trong lúc cầu nguyện nguoi pụ nữ phải mặc chiếc áo dài màu trắng,gọi là mặc thua,che kín từ đầu đến chân,chỉ chừa mỗi khuôn mặt để cầu nguyện.do quy định của tôn giáo

Trang ph c nam gi i ụ ớ :

- Đội mũ vải màu trắng hoặc đen, ngày nay họ đã sử dụng nhiều màu sắc hơn.chiếc mũ đội đầu thể hiện sự bề thế trang nghiêm của người đeo khan

- Mặc áo cổ tròn hoặc sơ-mi, mặc váy (xà-rông) bằng vải nhiều màu

- Nam giới ưa dùng vải sọc, kẻ ca-rô, áo không kẻ, đặc biệt thích màu trắng.xà rông người đàn ông được trang trí một dải hoa văn ,khi mặc xoay dải hoa văn dọc bên hông

- Nam giới đeo bạc, tuyệt đối không dùng vàng và tơ tằm để phân biệt rõ với nữ giới

- Những người đàn ông đã dự các cuộc hành hương tới thánh địa Méc Ca thường mặc Kow _ rông, choàng khan đội đầu và trên khan là chiếc vòng yakl

2.3 Ẩm thực:

• Thức ăn:

- Gạo là lương thực chính

Sử dụng khá nhiều gia vị, nhất là gia vị cay và chất béo lấy từ nước cốt dừa

Biết làm các hoại mắm thái, mắm chao, mắm chua và cả mắm prahoc giống người Khơ-me

Một vài món ăn thường được sử dụng: cà-ri, tung lò mò, cơm nị, cháo chua, các lại bánh làm từ gạo…

Đồ uống, hút:

Người Chăm có thói quen uống nước chè, hút thuốc trong sinh hoạt hàng ngày cũng như tiếp khách

Sữa dê pha màu đỏ là thức uống quý trong các thánh lễ, trong các bữa tiệc thiết đãi khách

Cũng giống như các dân tộc khác, dân tộc chăm tận dụng nguồn tôm cá, thủy hải sản làm thức ăn thường nhật.tuy nhiên trong nhữn quy định ăn uống của hồi giáo khá nghiêm ngặt.người chăm bắt buộc phải tận dụng.: không uống rượu, không ăn thịt lợn, khi giết gà, dê người sát sinh phải đọc kinh coản và hướng về thánh địa làm lễ

3 Văn hóa phi vật thể

3.1 Ngôn ngữ và chữ viết:

• Ngôn ngữ:

Người Chăm Nam Bộ nói ngôn ngữ Nam đảo, một trong ba dòng ngôn ngữ lớn ở Việt Nam Người Chăm Hồi Giáo dùng chữ Ả Rập trong giảng dạy ở trường học và truyền kinh Coran

3.2 Nghệ thuật dân gian:

- Khu vực Nam Bộ từng tồn tại đế quốc thờ cổ đại là "Vương quốc Phù Nam” Vương quốc này để lại một số tác phẩm về: Nghệ thuật văn bia, Nghệ thuật tạc tượng bằng đá hoặc gỗ, Các bức phù điêu trên các mố cửa với những đường nét tinh tế

- Nghệ thuật dân gian của người Chăm Islam biểu hiện qua kiến trúc Hồi giáo ở các thánh đường và phong cách trang trí hoa văn trên vải

+ VD: thánh đường của người Chăm ở huyện An Phú (An Giang)

+ Nghệ thuật trang trí hoa văn trên vải được thể hiện trên mũ của người nam giới, khăn và áo váy của phụ nữ

3.3 Tôn giáo, tín ngưỡng:

- Người Chăm ở đồng bằng sông Cửu Long và Nam Bộ nói chung đều theo Hồi giáo Hồi giáo chi phối sâu sắc đời sống tinh thần, đồng thời tác động mạnh

mẽ đến mọi lĩnh vực văn hóa, kinh tê, xã hội của người Chăm

- Quan hệ giữa nam và nữ, quan hệ huyết thống về phía cha, chế độ gia đình phụ

hệ, luân lý và đạo đức được dựa trên thánh kinh Coran và Tập quán pháp Hồi giáo

- Người Chăm có một quan niệm sống cũng như đời sống tinh thần hoàn toàn dựa vào các đức tin Hồi giáo Thánh kinh Coran được tin tưởng tuyệt đối vì do thượng đế Allah truyền dạy cho giáo chủ Mahomed đề Người truyền cho nhân loại (bằng tiếng Ả Rập) Theo đó, họ đều tin vào ngày "tận thế", về "ngày phán xét cuối cùng", về sự hồi sinh của kiếp sau và chỉ bằng các đức tin đó mà mọi tín đồ trong cuộc sống hằng ngày đã hoàn thành 1 cách thành khẩn các bổn phận của mình mới được cứu rỗi và được sống ở cõi Thiên đàng

- Kinh Coran bao gồm 30 phần, 114 chương với 6200 câu về những lời truyền dạy của Thánh Allah do Mahomed hấp thụ và truyền đạt lại Sau khi Mahomed mất, những lời truyền đạt của ông được các tín đồ hệ thống và ghi chép thành sách Coran không chỉ là Thánh kinh mà còn được các tín đồ xem như linh vật, nếu để trong nhà hoặc mang theo trong mình sẽ tránh được tai họa Nhiều quy định về luân lý và ứng xử trong các sinh hoạt thường ngày, được các tín đồ xem

như luật pháp, là cơ sở để giải quyết mọi tranh chấp trong gia đình và ngoài xã hội

- 5 bổn phận căn bản, còn được gọi là 5 nền tảng đức tin mà mọi tín đồ Islam cần tuân giữ:

1 Đặt niềm tin và tôn thờ một Thánh Allah duy nhất và Mahomed là sứ giả của Người

2 Cầu nguyện mỗi ngày 5 lần

3 Bố thí

4 Ăn chay vào tháng Ramadan hàng năm (tháng 9 lịch Islam)

5 Đi hành hương Thánh địa Mecca 1 lần trong đời khi có điều kiện

- Buổi cầu kinh trưa thứ 6 hàng tuần tại các thánh đường là buổi cầu nguyện đông người đến dự nhất trong tuần, có ý nghĩa trọng đại tương tự ngày Chúa nhật đối với các tín đồ đạo Công giáo

- Trước Allah, mọi người đều bình đẳng trong ngày phán xét cuối cùng và phải chịu mọi trách nhiệm về mọi hành vi đã làm kể từ khi trưởng thành Trước thời gian trưởng thành thì cha mẹ là người chịu trách nhiệm về các tội lỗi do con cái gây ra

- Trái ngược với xu thế bản đại hóa ở cộng đồng Chăm Bàlamôn và cộng đồng Chăm Bàni, ở cộng đồng Islam Nam bộ đã và đang diễn ra quá trình Islam hóa với khuynh hướng tôn giáo hóa các yếu tố bản địa Quá trình này mang lại hệ quả là các tín ngưỡng tập tục bản địa chỉ còn một vài tàn dư dưới những quy định chặt chẽ của giáo luật Điển hình như sự thế chỗ của chế độ phụ hệ thay cho mẫu hệ, sự suy vi của nền văn nghệ dân gian truyền thống, sự lụi tàn của

hệ thống tín ngưỡng bản địa, sự mất bình quân nam nữ về vai trò của người phụ nữ trong gia đình và ngoài xã hội Tuyệt đại đa số cac tập tục truyền thống đã được thế chỗ bởi các tập tục tôn giáo

- Tuy nhiên, Islam cũng đã tạo nên những yếu tố tích cực trong đời sống xã hội

mà không ai có thể phủ nhận là tính ổn định của các sinh hoạt tôn giáo và sinh hoạt xã hội được quy định bởi các chuẩn mực đạo đức tôn giáo

3.4 Lễ hội:

Lễ hội người Chăm ở Nam Bộ gắn liền với các sinh hoạt tôn giáo:

: trong một năm thường có 9 lễ hội chính

- Lễ Ashoura (tạ ơn): tổ chức vào ngày 10 tháng 1 theo hồi lịch Đây là ngày kỷ niệm Đấng Allah tạo dựng nên vũ trụ.

- Lễ Talak Bala (cầu an): tổ chức vào ngày 27-02 theo hồi lịch Nhằm cầu xin Đấng Allah tha thứ những tội lỗi đã phạm phải để tránh những tại họa.

- Lễ Maulid (sinh nhật giáo chủ Muhammed) tổ chức vào ngày 12 tháng 3 hồi lịch nhằm tôn vinh Muhammed và thông qua Muhammed tôn vinh Đấng Allah.

- Lễ Mia’a Raj (thăng thiên): tổ chức vào 27-07 nhằm kỷ niệm đêm 27 tháng Rajiab, tiên tri Muhammed nằm mơ được lên trên 7 tầng trời nhận mạc khải của Đấng Allah về cách hành lễ dâng lên Allah.

- Lễ Nispu (đại xá): tổ chức vào 15-08 Hồi lịch với ý nghĩa tín đồ tự xem xét lại bản thân từ khi có trí khôn, biết đến tốt xấu Đặc biệt trong năm vừa qua có làm điều gì không tốt, có vi phạm những điều cấm trong giáo luật hay không.

Họ phải biết tự vấn và biết ăn năn Hối lỗi và cầu xin đấng Allah là “ Đấng rất mực khoan dung”, “ Đấng thương xót” sẽ tha thứ cho họ.

- Lễ khởi đầu tháng nhịn ăn chay Ramadan: đêm 01-09 hồi lịch Kết thúc ngày nhịn ăn chay đầu tiên của tháng nhịn ăn Ramadan, nhằm nhắc nhở mọi người phải biết thông cảm với những người nghèo đói đồng thời biết kiềm chế bản thân chống lại những cám dỗ vật chất

- Lễ Lailatul Quadri (kỷ niệm ngày thiên khải kinh Coran): tổ chức vào đêm ngày 27-09 hồi lịch Là “đêm huyền diệu” vì vào đêm ấy tiên tri Muhammed nhận thiên khải về kinh Coran.

- Lễ Royal Idil Fitri( kết thúc mùa nhịn ăn Ramadan): tổ chức vào ngày 01-10 hồi lịch để kết thúc mùa nhịn ăn.

- Đại lễ Hadji diễn ra 10-12 hồi lịch cũng có thể xem là ngày lễ tết của người Chăm hồi giáo ở Nam Bộ.

- Ngoài ra còn có “mùa hành hương” vào đúng dịp Tết theo Hồi lịch Trong lễ này các tín đồ đi tới ngôi chùa mà họ cho là quê hương của họ còn những tín

đồ có điều kiện khá giả thỳ sẽ hành hương tới thánh địa Meska là nơi tọa lạc tối cao của Hồi Giáo.

=> Đa số các lễ hội thường được tổ chức tại các thánh đường.

3.5 Văn học dân gian

- Bao gồm nhiều thể loại: thần thoại, truyền thuyết, truyện cổ tích, các bài dân

ca, hát xướng lễ, hát ru con, hát đối đáp nam nữ, trường ca…

- Các truyện thần thoại, truyền thuyết : giải thích nguồn gốc vũ trụ, con người theo triết lý và nhận thức dân gian

- Truyện cổ tích chăm chia thành 3 loại: Cổ tích thần kỳ: phản ánh những vẫn

đề xã hội, giới thiệu về phong tục tập quán truyền thuyết lịch sủ: giải thích

về những phong tục tập quán của người Chăm

- Văn học dân gian của người Chăm Nam Bộ có những tác phẩm tiêu biểu như: Thượng Cổ Sử, Sấm Thi

 Âm nhạc và múa:

- trong cộng đồng người Chăm Hồi Giáo ở Nam Bộ múa và âm nhạc không được khuyến khích chủ yếu chỉ để phục vụ cho việc đệm nhạc cho các bài kinh thánh

- Vd: trống Baranung Trống ginăng Trống cái

3.6 Tri Thức Dân Gian

Chăm Nam Bộ sinh hoạt cộng đồng bị chi phối theo lịch của đạo Hồi, chủ yếu gắn với hoạt động kinh tế của cư dân đánh cá ở sông Hậu Hậu cánh đồng ven sông: chia

vụ đánh bắt cá theo các mùa tương ứng với mùa nước Có ba vụ cá cơ bản:

+ Vụ mùa mưa: từ tháng 4-5 âm lịch, từ lúc mực nước sông đã xuống Người chăm dùng chài, chài rà, lưới bao nàm để đánh bắt các loại cá chày , các đuống, các lóc, cá he (loại cá trắng), cá ốc, cá lăng, cá bông lau (loại cá co ngạnh)

+ Vụ nước đỏ: từ tháng 6-8 âm lịch, là lúc mưa đều, mực nước sông dâng cao dần vào tháng 7, tháng 8 thì ngập đồng Cá vào sâu trên các cánh đồng lúa sạ

để tìm chỗ đẻ Ngư dân dùng chài để đánh bắt các loại cá trắng và cá ngạnh

+ Vụ nước rút: từ tháng 9- tháng 3 năm sau, mực nước trên đồng ruộng bắt đầu rút Ngư dân có thể đánh bắt nhiều nơi, chủ yếu là theo các dòng nước rút để đánh các loại cá trắng, cá ngạnh và ở những trũng sâu để đánh loại cá đen( cá lóc,

cá trê…)

- Công cụ đánh bắt có nơm, câu, chỉa (mũi nhọn có ngạnh) các loại chài, lưới giăng, lưới bao

- Mô hình đánh bắt không lớn, chỉ có một con thuyền và một vài loại ngư cụ chủ yếu hoạt động trên sông Hậu, trên các con kênh và trên các cánh đồng

4 Phong tục tập quán

4.1 Cưới hỏi: người Chăm Islam không có mùa cưới nhất định, họ thường chọn

ngày thuận tiện để tổ chức lễ cưới.

• Nghi thức cưới của người Chăm Hồi giáo gồm hai phần lễ chính: Lễ dứt lời và

lễ cưới

- Lễ dứt lời (Lễ Pakioh – Po Nuối):

+ Sau khi tìm hiểu về nhau và được cha mẹ hai bên chấp thuận, nhà trai nhờ người mai mối (maha) sang nhà gái thông báo ngày giờ nhà trai tới thăm, bàn chuyện hôn nhân

+ Đúng ngày giờ đã báo, nhà trai sẽ tới bàn chuyện, nghi thức này do vị sư cả chủ trì + Sau vài ngày, nhà gái mang sang nhà trai một mâm bánh đáp lễ, nhà trai đáp lại bằng một phong bì tiền (phong bìa mang tính chất tượng trưng)

+ Ngày hẹn ước, chú rể và bạn bè sang thăm nhà cô dâu nhưng không được gặp mặt

cô dâu Buổi tối, cô dâu và các bạn gái cũng sang nhà chú rể nhưng cô dâu và chú rể cũng sẽ không được gặp nhau

• Lễ cưới

- Lễ cưới diễn ra trong ba ngày đêm:

+ Ngày làm lễ “giáp giường”: giường được mang từ nhà trai sang, do vị sư cả và chú rể cùng kê

+ Ngày lễ nhóm: họ hàng nhà trai tập trung ăn uống bên nhà trai, họ hàng nhà gái tập trung ăn uống bên nhà gái

+ Ngày lễ đưa rể: người Chăm Islam đưa rể chứ không rước dâu, đây là một tàn

dư của chế độ mẫu hệ còn sót lại

- Chàng trai phải ở rể, trước khi vào nhà cô dâu, chàng trai phải làm lễ rửa chân, sau đó bước qua một tấm vải trắng để vào nhà cô dâu

- Sau khi một người uy tín đọc Kinh Coran xong, chú rể dược đưa vào phòng cô dâu, cả hai cùng ngồi trên giường lắng nghe vị sư cả cầu nguyện

- Bữa cơm đầu tiên của đôi tân hôn gồm:một đĩa cơm và một đĩa thức ăn Xung quanh có bốn người phụ nữ đã có gia đình, có đời sống hạnh phúc ngồi chúc phúc cho đôi trẻ, sau đó cô dâu chú rể cùng bốc cơm ăn

4.2 Tang ma (đối với người có cái chết bình thường):

• Những nghi thức khi mới chết

- Đọc kinh cho người hấp hối nghe: họ đặt người chết quay đầu về hướng Tây nơi tọa lạc thánh địa của người Hồi Giáo

- Tắm rửa cho người chết: người chết được tắm giặt sạch sẽ, nơi đầu gối và cùi chỏ được bó một lớp bông gòn, rắc bột long não

- Khâm liệm: bó người chết bằng ba lớp vải trắng không đường khâu

- Đọc kinh cầu nguyện cho người chết: những người trưởng thành, hiểu biết luật

sẽ cầu nguyện cho người chết mà không cần tới tăng lữ tới

-Chôn cất người chết: đám tang được cử hành lặng lẽ, không có kèn hay trống hay

là tiếng khóc than kể lể Huyệt của chôn người chết được đào sâu 1,5m, chiều dài theo hướng Bắc - Nam theo hướng đầu và chân người chết, người chết được chôn nằm nghiêng, mặt hướng về thánh điện Hồi giáo Mộ không được đắp cao

 Những nghi thức sau khi chết:

- Cúng tuần cho người chết: thực hiện vào ngày thứ 7, thứ 30, thứ 40, thứ 100 sau ngày chôn