Sự biến đổi lối sống của thanh niên tỉnh long an hiện nay

Những biến đổi tích cực trong lối sống của thanh niên như: thanh niên Long An ngày càng năng động, sáng tạo, lao động cần cù, tinh thần chịu khó và tinh thần ham học hỏi; coi trọng các t

NGUYỄN THỊ HẢO

SỰ BIẾN ĐỔI LỐI SỐNG CỦA THANH NIÊN

TỈNH LONG AN HIỆN NAY

NGUYỄN THỊ HẢO

SỰ BIẾN ĐỔI LỐI SỐNG CỦA THANH NIÊN

TỈNH LONG AN HIỆN NAY

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, được xây dựng trên cơ sở tiếp thu ý tưởng khoa học của các tác giả đi trước dưới sự hướng dẫn của thầy Hà Thiên Sơn Các số liệu, kết quả nêu ra trong luận văn là trung thực dựa trên sự tìm tòi, nghiên cứu các tài liệu khoa học đã được công bố, bảo đảm tính khách quan khoa học và nghiêm túc

Tác giả

NGUYỄN THỊ HẢO

Trang

PHẦN MỞ ĐẦU 1

Chương 1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ LỐI SỐNG VÀ NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN LỐI SỐNG CỦA THANH NIÊN HIỆN NAY 16

1.1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ LỐI SỐNG VÀ LỐI SỐNG THANH NIÊN 16

1.1.1 Lý luận chung về lối sống 16

1.1.2 Quan niệm về lối sống thanh niên hiện nay 31

1.2 NHỮNG YẾU TỐ TÁC ĐỘNG ĐẾN LỐI SỐNG CỦA THANH NIÊN 38

1.2.1 Sự tác động của gia đình, nhà trường và xã hội 38

1.2.2 Vấn đề nhận thức trách nhiệm và bổn phận của thanh niên 48

Kết luận Chương 1 53

Chương 2 THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI LỐI SỐNG CỦA THANH NIÊN VÀ PHƯƠNG HƯỚNG, GIẢI PHÁP GIÁO DỤC LỐI SỐNG CHO THANH NIÊN TỈNH LONG AN HIỆN NAY 55

2.1 KHÁI QUÁT VỀ TỈNH LONG AN VÀ ĐẶC ĐIỂM LỐI SỐNG CỦA THANH NIÊN TỈNH LONG AN 55

2.1.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên và đặc điểm kinh tế-xã hội tỉnh Long An 55

2.1.2 Khái quát về đặc điểm lối sống của thanh niên tỉnh Long An 62

2.2 THỰC TRẠNG BIẾN ĐỔI LỐI SỐNG CỦA THANH NIÊN TỈNH LONG AN VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ 72

2.2.1 Thực trạng biến đổi lối sống của thanh niên tỉnh Long An 72

2.2.2 Những ảnh hưởng biến đổi lối sống của thanh niên tỉnh Long An 101

2.3 PHƯƠNG HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ GIÁO DỤC LỐI SỐNG CHO THANH NIÊN TỈNH LONG AN HIỆN NAY 113

2.3.2 Một số giải pháp nâng cao hiệu quả giáo dục lối sống cho thanh niên

tỉnh Long An hiện nay 118

Kết luận Chương 2 130

KẾT LUẬN CHUNG 133

TÀI LIỆU THAM KHẢO 135

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Lối sống là một trong những yếu tố cơ bản của con người gắn liền với mọi mặt của đời sống vật chất và tinh thần của xã hội Lối sống của dân tộc Việt Nam được hình thành trong suốt hàng ngàn năm lao động sáng tạo, đấu tranh kiên cường dựng nước và giữ nước của dân tộc ta Lối sống ấy, được kết tinh từ giá trị văn hóa truyền thống dân tộc như yêu nước, đoàn kết, thương người, cần kiệm, sáng tạo, thủy chung, ham học, trung thực, quý trọng người hiền tài, nhẹ nhàng, kín đáo, linh hoạt các giá trị đó đã tạo nên bản sắc riêng của dân tộc Việt Nam

Nghị quyết Hội nghị lần thứ V, Ban Chấp hành Trung ương Đảng (khóa VIII) về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm

đà bản sắc dân tộc, khẳng định: “Bản sắc dân tộc bao gồm những giá trị bền vững, những tinh hoa của cộng đồng các dân tộc Việt Nam được vun đắp nên qua lịch sử hàng ngàn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước Đó là lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự cường dân tộc, tinh thần đoàn kết, ý thức cộng đồng gắn kết cá nhân-gia đình-làng xã-Tổ quốc; lòng nhân ái, khoan dung, trọng nghĩa tình, đạo lý, đức tính cần cù, sáng tạo trong lao động, sự tinh tế trong ứng xử, tính giản dị trong lối sống ” [23, 56]

Sau gần 30 năm đổi mới, Việt Nam có những bước chuyển biến tích cực về mặt kinh tế, chính trị, xã hội cũng như trong lối sống của con người Việt Nam Tuy nhiên, những tàn dư không tốt của lối sống thời kỳ bao cấp vẫn còn hiện diện, tồn tại và ảnh hưởng không nhỏ đến sự phát triển của đất nước Do vậy, cần phải xây dựng một lối sống đẹp, lành mạnh có văn hóa cho xã hội, điều đó góp phần tạo ra động lực thúc đẩy con người Việt Nam hoạt động, xây dựng và phát triển toàn diện

Bên cạnh đó, nước ta đang trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, tích cực chủ động hội nhập kinh tế quốc tế, thực hiện

cơ chế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa để đẩy nhanh quá trình phát triển đất nước Nhận thức được vai trò quan trọng của nguồn nhân lực đối với

sự phát triển của xã hội Thanh niên là lực lượng xã hội to lớn, góp phần quan trọng trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Trong suốt quá trình lịch

sử của cách mạng Việt Nam, Đảng và Nhà nước ta luôn coi trọng và đánh giá cao vị trí, vai trò của thanh niên trong sự nghiệp cách mạng của đất nước Nghị quyết số 04 ngày 14/01/1993 của BCH Trung ương Đảng (Khóa VII) về

“Công tác thanh niên trong tình hình mới” khẳng định “Sự nghiệp đổi mới có thành công hay không, cách mạng Việt Nam có vững bước theo con đường xã hội chủ nghĩa hay không phần lớn tùy thuộc vào lực lượng thanh niên, vào việc bồi dưỡng, rèn luyện thế hệ thanh niên Công tác thanh niên là vấn đề sống còn của dân tộc, là một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của cách mạng” Vai trò của lực lượng thanh niên tiếp tục được khẳng định trong nghị quyết 25-NQ/TW hội nghị lần thứ 7 Ban chấp hành trung ương (khóa X): “Thanh niên là rường cột nước nhà, là chủ nhân của đất nước, tương lai của dân tộc, lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ tổ quốc, một trong những nhân tố thành bại của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng chủ nghĩa xã hội Thanh niên được đặt ở

vị trí trung tâm trong chiến lược, bồi dưỡng, phát huy nhân tố và nguồn lực con người, chăm lo, phát triển thanh niên là mục tiêu, vừa là động lực đảm bảo cho sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước” [27, 42-42] Với tầm quan trọng như vậy, việc chăm lo và phát triển thanh niên là nhiệm vụ phải được tiến hành trên nhiều lĩnh vực Đặc biệt là quan tâm đến việc giáo dục và xây dựng lối sống cho thanh niên Việt Nam hiện nay là một trong những ưu tiên hàng đầu Trong chỉ thị 42-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng

đối với công tác giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hóa cho thế hệ trẻ giai đoạn 2015-2030, khẳng định: “Giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hoá cho thế hệ trẻ là nhiệm vụ chiến lược, lâu dài, quan trọng, đòi hỏi phải có sự quan tâm, đầu tư thích đáng Đầu tư cho giáo dục, trong đó có giáo dục lý tưởng cách mạng, đạo đức, lối sống văn hoá cho thế

hệ trẻ là đầu tư cho tương lai của đất nước Đây là nhiệm vụ của toàn Đảng, của các cấp, các ngành, đoàn thể, gia đình và toàn xã hội; tạo điều kiện tối đa cho thế hệ trẻ học tập, lao động, cống hiến, là lực lượng xây dựng và bảo vệ

Tổ quốc, kế tục xứng đáng sự nghiệp cách mạng của Đảng, của dân tộc.”

Long An là tỉnh có vị trí chiến lược trọng yếu về chính trị, kinh tế, văn hóa và quân sự, là vùng đất nối liền giữa miền Đông và miền Tây Nam

bộ Có truyền thống yêu nước, chống ngoại xâm, lao động cần cù, sáng tạo, ngay từ khi Đảng Cộng sản Việt Nam ra đời và lãnh đạo, nhân dân Long An

đã một lòng, một dạ sắt son theo Đảng, đoàn kết đấu tranh kiên cường chống

áp bức, bóc lột của thực dân, đế quốc, phong kiến, và đã cùng với nhân dân

cả nước giành thắng lợi trong Cách mạng Tháng Tám 1945 Tiếp nối 30 năm kháng chiến trường kỳ chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, Đảng bộ, quân và dân Long An đã anh dũng vượt qua muôn vàn khó khăn, thử thách, hy sinh, lập nên nhiều chiến công vẻ vang, góp phần to lớn vào thắng lợi vĩ đại của dân tộc, giải phóng quê hương, thống nhất đất nước

Thanh niên Long An xứng đáng và tự hào với truyền thống “Long An trung

dũng kiên cường, toàn dân đánh giặc” Thực hiện quá trình đổi mới, dưới

sự lãnh đạo của Đảng bộ tỉnh Long An, sự nổ lực và đoàn kết của nhân dân, nền kinh tế Long An có nhiều chuyển biến tích cực, đời sống người dân nơi

đây ngày càng nâng cao

Trong quá trình toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế đã tạo điều kiện thúc đẩy nền kinh tế-xã hội tỉnh Long An phát triển, đời sống vật chất và tinh

thần được nâng cao Bên cạnh đó, cũng tạo ra những biến đổi trong lối sống thanh niên Long An hiện nay Những biến đổi tích cực trong lối sống của

thanh niên như: thanh niên Long An ngày càng năng động, sáng tạo, lao động cần cù, tinh thần chịu khó và tinh thần ham học hỏi; coi trọng các truyền

thống văn hóa của dân tộc; tính tích cực hội nhập quốc tế, tiếp thu những thành tựu văn minh và tinh hoa văn hóa thế giới; tình nguyện vì cộng đồng,

có ý chí lập thân lập nghiệp… Bên cạnh những mặt tích cực trong lối sống của thanh niên, còn biểu hiện một số mặt tiêu cực như một bộ phận thanh niên Long An suy giảm niềm tin, thiếu lý tưởng hoài bão, bản lĩnh chính trị, lập trường tư tưởng chưa vững vàng, đề cao giá trị vật chất, tình hình tội phạm và

tệ nạn xã hội có xu hướng gia tăng trong tầng lớp thanh niên

Trước những biến đổi trên Tỉnh ủy, Uỷ ban nhân các cấp, các tổ chức chính trị-xã hội cần quan tâm đến việc giáo dục lối sống cho thanh niên tỉnh Long An, nhằm phát huy những mặt tích cực và từng bước khắc phục những tiêu cực, hạn chế trong lối sống thanh niên Long An hiện nay Nghị quyết Đại hội Đoàn toàn quốc lần thứ VIII đã xác định mục tiêu: “Đẩy mạnh giáo dục lối sống cho thanh niên, góp phần hình thành thế hệ thanh niên sống có văn hóa, yêu lao động, giàu lòng nhân ái, tham gia xây dựng nền văn hóa

Việt Nam tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc”

Do vậy, việc nghiên cứu sự biến lối sống của thanh niên tỉnh Long An hiện nay là hết sức cần thiết và cấp bách Chính vì lý do trên, tác giả chọn đề

tài: “Sự biến đổi lối sống của thanh niên tỉnh Long An hiện nay” làm luận

văn thạc sĩ

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu đề tài

Lối sống của thanh niên Việt Nam nói chung và lối sống của thanh niên tỉnh Long An nói riêng là một trong những vấn đề thu hút được sự quan

tâm của các nhà nghiên cứu Có thể khái quát các công trình nghiên cứu theo các hướng sau:

Hướng thứ nhất, đó là các công trình nghiên cứu về khái niệm, vai trò

lối sống, các yếu tố có liên quan đến lối sống, đặc điểm lối sống của con người Việt Nam nói chung Về hướng nghiên cứu này có các công trình sau:

Ở ngoài nước, Những quan điểm, lý luận về lối sống trong các tác

phẩm kinh điển của C.Mác và Ph.Ăngghen như: Tình cảnh của giai cấp

công nhân Anh (Ph.Ăngghen), Hệ tư tưởng Đức (C.Mác và Ph.Ăngghen), Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản (C.Mác và Ph.Ăngghen), hai ông đã xác lập

quan điểm khoa học về nghiên cứu lối sống, bản chất và đặc điểm của sự hình thành và biến đổi lối sống của con người

Ngoài ra, còn có các công trình nghiên cứu về lối sống và lối sống xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô và Đông Âu trước đây đã có những đóng góp quan trọng đối với việc nghiên cứu lý luận và hoạt động thực tiễn xây dựng lối sống mới, lối sống xã hội chủ nghĩa Trong các công trình này, nhiều định nghĩa về khái niệm lối sống đã được đề xuất; những đặc trưng cơ bản của lối sống xã hội chủ nghĩa đã được vạch ra; con đường và phương thức xây dựng lối sống xã hội chủ nghĩa cũng đã được xác định trên những nét cơ bản Tiêu

biểu cho các công trình này có thể kể đến: Iu.E.Vôn cốp (1984), Tính chất

dân chủ của lối sống xã hội chủ nghĩa, Nxb.Tiến bộ, Matxcơva; Iu.M.Xmô

len xép (1984), Lối sống xô viết và sự phát triển đạo đức xã hội chủ nghĩa, Nxb.Tiến bộ, Matxcơva; N.X Dlô-bin (1984), Văn hóa và lối sống, Nxb Tiến bộ, Matxcơva; V.L.Đôbrưniva (1984), Lối sống xôviết hôm nay và

ngày mai, Nxb.Tiến bộ, Matxcơva Như vậy, các công trình này về phương

diện lý luận chính là cơ sở để tác giả kế thừa

Ở trong nước, người đầu tiên nêu lên tư tưởng về lối sống và lối sống

mới là Chủ tịch Hồ Chí Minh Trong tác phẩm Đời sống mới của Hồ Chí

Minh dưới bút danh Tân Sinh được Ủy ban Trung ương vận động Đời sống

mới xuất bản tháng 3 năm 1947 Năm 1950 Người viết tác phẩm Sửa đổi lề lối làm việc dưới bút danh XYZ Trong các tác phẩm mặc dù Hồ Chí Minh

chưa nêu ra khái niệm “lối sống” nhưng những tư tưởng của Bác về lối sống

và xây dựng lối sống mới, đã được thể hiện rõ ràng

Bước sang thời kỳ đổi mới, đặc biệt là quá trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước và xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa thì vấn đề nghiên cứu về lối sống, sự biến đổi lối sống là rất quan trọng và cần thiết Có rất nhiều công trình, nhiều nghiên cứu, bài viết về vấn đề này:

Thứ nhất, trong thời gian qua có nhiều công trình nghiên cứu lý luận

về lối sống của con người Việt Nam như: Lối sống và tư duy của cộng đồng

người Việt vùng Đông Nam bộ trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế

Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2013, PGS.TS Doãn Chính chủ biên Công trình này đã nghiên cứu một cách có hệ thống về phương diện lý luận và thực tiễn của vấn đề về lối sống Trong công trình này, tác giả đã làm rõ khái niệm về lối sống, đặc điểm lối sống và những điều kiện, nhân tố tác động đến quá trình hình thành, phát triển lối sống của cộng đồng người Việt vùng Đông Nam bộ Bên cạnh đó, chỉ ra thực trạng, phương hướng và một số giải pháp nhằm hoàn thiện lối sống của cộng đồng người Việt vùng Đông Nam

bộ trong quá trình đổi mới và hội nhập quốc tế Do đó, công trình này có giá trị to lớn không chỉ về mặt lý luận mà còn về mặt thực tiễn đối với việc xây dựng và hoàn thiện lối sống của cộng đồng người Việt vùng Đông Nam Bộ

Đề tài Đặc điểm tư duy và lối sống của con người Việt Nam hiện nay và

những vấn đề đặt ra trước yêu cầu đổi mới và hội nhập quốc tế của

PGS.TS.Nguyễn Ngọc Hà, đây là đề tài thuộc chương trình khoa học-công

nghệ trọng điểm cấp nhà nước, mã số KX.03/06-10 Xây dựng con người và

phát triển văn hóa Việt Nam trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế

Đề tài đã nghiên cứu, làm rõ khái niệm lối sống và các đặc điểm của lối sống truyền thống của con người Việt Nam; sự biến đổi của lối sống của con người Việt Nam trong thời kỳ đổi mới; những vấn đề đặt ra về lối sống trước yêu cầu đổi mới và hội nhập quốc tế; Đề xuất các giải pháp cơ bản nhằm tiếp tục xây dựng lối sống mới của con người Việt Nam hiện nay theo

yêu cầu của đổi mới và hội nhập quốc tế Thanh Lê (chủ biên), Lối sống xã

hội chủ nghĩa và xu thế toàn cầu hóa, Nxb.Khoa học xã hội, Hà Nội, 2001

Công trình đã đi sâu nghiên cứu khái niệm “lối sống” với nghĩa là một hình thái kinh tế-xã hội, hình dung nó như một “chính thể sinh động cụ thể” với

những chi tiết của các quan hệ xã hội khác nhau: sản xuất, sinh hoạt, văn hóa, gia đình nói lên đặc trưng của một xã hội nhất định Trong bối cảnh toàn cầu hóa, vấn đề lối sống đang là “điểm nóng”, phải chứng minh được

những ưu thế nổi bật của “lối sống xã hội chủ nghĩa” Điều này hoàn toàn

phù hợp với hoàn cảnh Việt Nam trong giai đoạn quá độ lên chủ nghĩa xã hội Ngoài ra, còn có một số công trình, bài báo, tạp chí của nhiều tác giả bàn đến nội dung về đạo đức, lối sống của con người như: Huỳnh Khái Vinh

chủ biên, Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001 PGS.TS.Nguyễn Văn Huyên, Lối

sống người Việt Nam dưới tác động của toàn cầu hóa hiện nay, Tạp chí

Triết học 12/2003 GS.TS.Trần Văn Bính, Xây dựng văn hóa đạo đức và lối

sống văn hóa trong điều kiện kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, tạp chí

lý luận chính trị số 7/2013 Trần Quốc Vượng chủ biên Cơ sở văn hóa Việt

Nam, Nxb Giáo dục, Hà Nội 1997 Phan Huy Kỳ, Xây dựng lối sống mới trong điều kiện hiện nay, Nghiên cứu lý luận số 7/1997 Thanh Lê, Giáo dục lối sống-nếp sống mới, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2004

Nguyễn Hồng Hà, Môi trường văn hóa với việc xây dựng lối sống con người

Việt Nam, Viện văn hóa và Nxb.Văn hóa thông tin, Hà Nội, 2005 Lê Như

Hoa (chủ biên), Lối sống trong đời sống đô thị hiện nay, Nxb Văn Thông tin, Hà Nội, 1999 Võ Văn Thắng, Xây dựng lối sống ở Việt Nam

hóa-hiện nay, Nxb Hà Nội, 2006 Nhìn chung, các công trình nêu trên đã đi sâu

vào phân tích, lý giải các phạm trù “Lối sống”, “Nếp sống’, “Mức sống” và

những đặc điểm của lối sống con người Việt Nam Bên cạnh đó còn chỉ ra

sự tác động của các yếu tố như kinh tế, chính trị, xã hội và xu thế toàn cầu hóa đối với quá trình hình thành và biến đổi của lối sống, chỉ ra những thực trạng và đưa ra một số giải pháp để xây dựng lối sống mới Đây là những nguồn tài liệu quan trọng giúp tác giả trong việc khai thác, phân tích vấn đề

lý luận về lối sống

Hướng thứ hai, đó là những công trình nghiên cứu về thanh niên, lối

sống của thanh niên Việt Nam và các xu hướng biến đổi trong lối sống của thanh niên Việt Nam Về hướng nghiên cứu này có các công trình sau:

Có nhiều công trình, nghiên cứu về thanh niên, lối sống và sự biến đổi

lối sống của thanh niên Việt Nam như: TS.Lương Thanh Tân, Giáo dục thẩm

mỹ trong việc hình thành lối sống văn hóa cho thanh niên vùng đồng bằng sông cứu long hiện nay, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010 Công trình đã

đi sâu nghiên cứu cơ sở lý luận về giáo dục thẩm mỹ, về lối sống và lối sống có văn hóa của thanh niên Trên cơ sở khẳng định ý nghĩa và giá trị to lớn của giáo dục thẫm mỹ đối với thanh niên cả nước nói chung, thanh niên vùng đồng bằng sông Cửu Long nói riêng trong bối cảnh hội nhập quốc tế hiện nay, công trình còn chỉ ra những mặt tích cực và hạn chế của quá trình hội nhập quốc tế của thanh niên vùng đồng bằng sông Cửu Long Đồng thời, đưa ra một số phương hướng và giải pháp cơ bản nhằm nâng cao chất lượng giáo dục thẩm

mỹ trong việc hình thành lối sống văn hóa cho thanh niên đồng bằng sông Cửu Long, góp phần giữ gìn và phát huy những giá trị của vùng, miền và của dân

tộc Việt Nam Hay, Công trình Thanh niên và lối sống của thanh niên Việt

Nam trong quá trình đổi mới và hội nhập của PGS.TS.Phạm Hồng Tung,

Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011 Tác giả đã trình bày một số vấn đề lý luận về thanh niên, lối sống của thanh niên, hệ thống hóa các quan điểm lý luận của chủ tịch Hồ Chí Minh về thanh niên, công tác thanh niên Đồng thời tác giả còn phân tích làm sáng tỏ nội dung cơ bản, ưu điểm cũng như hạn chế của đường lối chính sách và pháp luật đối với thanh niên Trong luận án Tiến sĩ

triết học Xây dựng đạo đức của thanh niên Việt Nam trong nền kinh tế thị

trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Diệp Minh Giang, Trường Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, 2011 Luận án góp phần làm rõ một số vấn đề đạo đức, về kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và sự tác động qua lại giữa đạo đức và kinh tế thị trường từ đó chỉ ra

và luận giải thực trạng đạo đức thanh niên Việt Nam Trên cơ sở đó đề xuất phương hướng và giải pháp cho việc xây dựng đạo đức trong nền kinh tế thị

trường định hướng xã hội chủ nghĩa; Hay, luận văn thạc sĩ Sự biến đổi lối sống

của dân tộc Raglai ở huyện Bắc Ái tỉnh Ninh Thuận trong quá trình đổi mới hiện nay, Nguyễn Văn Hạnh, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

thành phố Hồ Chí Minh, 2014 Công trình trên đã làm rõ vấn đề về lối sống, đặc điểm lối sống của dân tộc Raglai ở huyện Bắc Ái tỉnh Ninh Thuận, sự tác động của quá trình đổi mới đến sự biến đổi lối sống của dân tộc Raglai ở huyện Bắc Ái tỉnh Ninh Thuận, chỉ ra những phương hướng, giải pháp nhằm hoàn thiện lối sống của dân tộc Raglai ở huyện Bắc Ái tỉnh Ninh Thuận Tiếp đến là

công trình Sự biến đổi về lối sống của học sinh trung học phổ thông tỉnh Bình

Phước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Nguyễn Văn

Châu, luận văn thạc sĩ Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, 2014 Tác giả đã đề cập đến lối sống và sự tác động tích cực và tiêu cực của nền kinh tế thị trường đến lối sống ở Việt Nam

Bên cạnh đó, chỉ ra thực trạng và xu hướng biến đổi lối sống của học sinh trung học phổ thông tỉnh Bình Phước trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, đề xuất một số giải pháp nhằm giáo dục lối sống cho học sinh trung học phổ thông tỉnh Bình Phước

Gần đây nhất có công trình Xây dựng lối sống của thanh niên trong thời

kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa ở tỉnh Đồng Nai, Lê Thị Thanh Thúy, luận

văn thạc sĩ Triết học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố

Hồ Chí Minh, 2013 và Dương Thị Cẩm Lệ, Lối sống của sinh viên Thành phố

Hồ Chí Minh hiện nay, Luận văn thạc sĩ chủ nghĩa xã hội khoa học, Trường

Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, 2014 Cũng đã

đề cập đến vấn đề thanh niên, xây dựng lối sống của thanh niên, sinh viên trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa

Hướng thứ ba, đó là những công trình, tài liệu, sách báo đánh giá và

tổng kết về công tác giáo dục đạo đức và xây dựng lối sống thanh niên hiện nay Về hướng nghiên cứu này có các công trình sau:

Luận văn thạc sĩ triết học Ý thức pháp luật và việc giáo dục pháp luật

cho thanh niên ở tỉnh Long An hiện nay, Nguyễn Thùy Linh, Trường Đại học

Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, 2014, đã khái quát về

vị trí địa lý, điều kiện tự nhiên ở tỉnh Long An, về thực trạng, phương hướng

và giải pháp giáo dục pháp luật cho thanh niên ở tỉnh Long An hiện nay;

Trong Văn kiện Đại Hội đại biểu đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh

tỉnh Long An lần thức IX nhiệm kỳ 2012-2017 Đã báo cáo đánh giá tổng kết

việc thực hiện công tác đoàn và phong trào thanh niên tỉnh Long An nhiệm

kỳ 2007-2012, bên cạnh đó chỉ ra nguyên nhân và rút ra một số bài học kinh nghiệm Tiếp tục đề ra mục tiêu, phương hướng, nhiệm vụ của công tác đoàn và phong trào thanh niên tỉnh Long An khóa IX nhiệm kỳ 2012-2017;

Hay, Công trình Lịch sử Đoàn và Phong trào thanh niên tỉnh Long An, do

Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh tỉnh Long An, Nxb.Tổng hợp thành phố Hồ Chí Minh, 2010 Nội dung cuốn sách này được Đoàn Thanh niên kết cấu thành 4 chương, trong đó chương mở đầu giới thiệu một cách khái quát

về tỉnh Long An-vùng đất, con người và vài nét lịch sử truyền thống; chương 1 với tiêu đề Tuổi trẻ Chợ Lớn-Tân An giác ngộ chủ nghĩa Mác-Lênin, tham gia sự nghiệp đấu tranh giải phóng dân tộc dưới ngọn cờ của Đảng cộng sản Việt Nam (1925-1945); chương 2 với tiêu đề Tuổi trẻ Chợ Lớn-Tân An trong kháng chiến chống thực dân Pháp (1945-1954), chương 3 với tiêu đề Tuổi trẻ Long An-Kiến Tường trong kháng chiến chống Mỹ (1954-1975), chương 4 với tiêu đề Tuổi trẻ Long An trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ tổ quốc, thực hiện đường lối đổi mới, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa (1975-2007) Trong cuốn sách này Đoàn đã đề cao khí phách anh hùng cách mạng, lòng yêu nước nồng nàn, ý chí tự lực tự cường, thề quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh của tuổi trẻ Long An trong hai cuộc kháng chiến chống ngoại xâm và sự nghiệp giải phóng dân tộc, thống nhất

đất nước, làm rạng ngời Long An “Trung dũng kiên cường, toàn dân đánh

giặc” Trong sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa, xây dựng đất nước

trong thời kỳ đổi mới thanh niên Long An đã phát huy truyền thống hào hùng của thế hệ cha anh, hăng say học tập, lao động, rèn luyện, xung kích trên mọi lĩnh vực như kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội, an ninh, quốc phòng… nhằm xây dựng quê hương Long An ngày càng phát triển; Trong

luận văn thạc sĩ chủ nghĩa xã hội khoa học Vai trò của Đoàn Thanh niên

Cộng sản Hồ Chí Minh với việc giáo dục lối sống cho học sinh trong các trường trung phổ thông ở quận 12 Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay,

Nguyễn Thị Thúy Vi, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn thành phố Hồ Chí Minh, 2010 Luận văn đã trình bày lý luận về lối sống, và các yếu tố ảnh hưởng đến lối sống của học sinh trung học phổ thông, vai trò của

Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh trong việc giáo dục lối sống cho học sinh trong các trường trung phổ thông Từ đó, chỉ ra thực trạng và những vấn đề đặt ra trong công tác của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh với việc giáo dục lối sống cho học sinh trong các trường trung phổ thông ở quận 12 Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay Trên cơ sở đó, đề ra phương hướng và các giải pháp nhằm nâng cao vai trò của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh với việc giáo dục lối sống cho học sinh trong các trường trung phổ thông ở quận 12 Thành phố Hồ Chí Minh hiện nay

Tiếp đến, phải kể đến công trình Đoàn thanh niên với việc xây dựng

lối sống cho thanh niên trong giai đoạn hiện nay của PGS.TS.Đỗ Ngọc Hà

chủ nhiệm đề tài, Nxb.Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004 Công trình này, đã trình bày một cách khái quát lý luận về lối sống, lối sống của thanh niên; những quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về việc xây dựng lối sống cho thanh niên; tăng cường giáo dục lối sống cho thanh niên là nhiệm vụ cấp bách của Đoàn trong giai đoạn hiện nay Qua đó, chỉ ra thực trạng các mặt biểu hiện về lối sống của thanh niên và công tác giáo dục lối sống cho thanh niên của Đoàn Thanh niên Đồng thời, còn nêu lên những phương hướng, mục tiêu và một số giải pháp xây dựng, giáo dục lối sống của Đoàn Thanh niên cho thanh niên trong giai đoạn hiện nay

Bên cạnh những công trình nêu trên còn có những bài báo, tạp chí cũng

đề cập đến vấn đề lối sống, xây dựng sống cho thanh niên như: Mai Thị Dung,

Về lối sống và định hướng xây dựng lối sống mới cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay, Tạp chí Triết học số 5/2013; Nguyễn Văn Kha, Tính cách con người Nam

Bộ Tạp chí văn hóa dân gian số 4/2013; Nguyễn Thái Sơn, Tư tưởng Hồ Chí Minh về giáo dục thanh niên, Tạp chí Triết học số 5/2007; Nguyễn Đình

Tường, Một số biểu hiện của sự biến đổi giá trị đạo đức truyền thống trong

nền kinh tế thị trường ở Việt Nam hiện nay và giải pháp khắc phục, Tạp chí

triết học số 6/2002 Những công trình, bài báo, tạp chí trên đã giúp tác giả có thêm nguồn tài liệu tham khảo, kế thừa trong quá trình hoàn thiện luận văn

Như vậy, có rất nhiều công trình nghiên cứu về đề tài lối sống, sự biến đổi về lối sống của con người Việt Nam, việc xây dựng, giáo dục lối sống cho thanh niên Việt Nam Tuy nhiên, chưa có công trình nào nghiên cứu một cách trực tiếp và có hệ thống về sự biến đổi lối sống của thanh niên tỉnh Long An hiện nay

3 Mục đích, nhiệm vụ, đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

3.1 Mục đích của đề tài

Trên cơ sở phân tích làm rõ lý luận chung về lối sống và lối sống của thanh niên hiện nay, từ đó luận văn chỉ ra thực trạng và những ảnh hưởng biến đổi trong lối sống của thanh niên tỉnh Long An hiện nay Từ đó, đề xuất phương hướng và một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục lối sống cho thanh niên tỉnh Long An hiện nay

3.2 Nhiệm vụ của đề tài

Để đạt được mục đích trên đề tài tập trung giải quyết những nhiệm

vụ sau:

Thứ nhất, làm rõ một số vấn đề lý luận về lối sống và lối sống của

thanh niên hiện nay

Thứ hai, phân tích thực trạng biến đổi và những ảnh hưởng trong lối sống

thanh niên tỉnh Long An hiện nay

Thứ ba, đề xuất một số phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao

hiệu quả giáo dục lối sống cho thanh niên ở tỉnh Long An hiện nay

3.3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài là lối sống của thanh niên tỉnh Long

An thuộc các đối tượng là thanh niên nông thôn; thanh niên công nhân;

thanh niên học sinh, sinh viên

Phạm vi nghiên cứu của đề tài là đi sâu nghiên cứu thực trạng biến đổi

và ảnh hưởng lối sống của thanh niên tỉnh Long An, từ đó đề xuất một số phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục lối sống cho thanh niên tỉnh Long An hiện nay

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của đề tài

Cơ sở lý luận của đề tài

Đề tài dựa trên cơ sở thế giới quan và phương pháp luận của chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam

về vấn đề lối sống, lối sống thanh niên và công tác giáo dục lối sống cho thanh niên Ngoài ra, tác giả còn tham khảo và kế thừa các công trình nghiên cứu

đã được công bố có liên quan đến đề tài

Phương pháp nghiên cứu đề tài

Trong quá trình nghiên cứu và trình bày luận văn, tác giả sử dụng các phương pháp cụ thể như: hệ thống cấu trúc, phương pháp phân tích và tổng hợp, đối chiếu và so sánh, phương pháp lịch sử và logic, phương pháp diễn dịch và quy nạp,…

5 Ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Ý nghĩa khoa học của đề tài

Đề tài góp phần hệ thống hóa và làm rõ hơn lý luận về lối sống, đặc điểm lối sống của thanh niên Long An, và đặc biệt làm rõ thực trạng biến đổi và những ảnh hưởng đến lối sống của thanh niên tỉnh Long An Bên cạnh đó, đề xuất một số phương hướng và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục lối sống cho thanh niên tỉnh Long An hiện nay

Ý nghĩa thực tiễn của đề tài

Từ những đánh giá về thực trạng, những ảnh hưởng biến đổi lối sống của thanh niên tỉnh Long An hiện nay Trên cơ sở đó đề xuất một số giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả giáo dục lối sống cho thanh niên tỉnh Long

An hiện nay Ngoài ra đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo trong giảng dạy và nghiên cứu vấn đề lối sống nói chung

6 Kết cấu của đề tài

Ngoài phần mở đầu, kết luận, và danh mục tài liệu tham khảo, đề tài được kết cấu gồm 2 chương 5 tiết

Chương 1

LÝ LUẬN CHUNG VỀ LỐI SỐNG VÀ NHỮNG YẾU TỐ

TÁC ĐỘNG ĐẾN LỐI SỐNG CỦA THANH NIÊN HIỆN NAY

1.1 LÝ LUẬN CHUNG VỀ LỐI SỐNG VÀ LỐI SỐNG THANH NIÊN

1.1.1 Lý luận chung về lối sống

Quan điểm của Chủ nghĩa Mác-Lênin về lối sống

Lối sống là một trong những phạm trù cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch

sử Lối sống được hình thành trên cơ sở những điều kiện và các mối quan hệ kinh tế xã hội của một phương thức sản xuất nhất định, phù hợp với một hình thái kinh tế-xã hội nhất định Lối sống bị quyết định bởi các điều kiện sinh hoạt khách quan, đồng thời cũng phụ thuộc cả vào các nhân tố chủ quan

Trong tác phẩm Hệ tư tưởng Đức, Mác và Ăngghen đã xem xét lối

sống trong quan hệ với phương thức sản xuất: “Phương thức mà con người sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt cần thiết cho mình, phụ thuộc trước hết vào tính chất của chính những tư liệu sinh hoạt mà con người thấy có sẵn và phải tái sản xuất ra Không nên nghiên cứu phương thức sản xuất ấy đơn thuần theo khía cạnh nó là sự tái sản xuất ra sự tồn tại thể xác của các cá nhân Mà hơn thế, nó là một phương thức hoạt động nhất định của các cá nhân ấy, một hình thức nhất định của hoạt động sống của họ, một phương thức sinh sống nhất định của họ Hoạt động sống của họ như thế nào thì họ

là như thế ấy Do đó họ là như thế nào, điều đó ăn khớp với sản xuất của họ, với cái mà họ sản xuất ra cũng như với cách họ sản xuất Do đó, những cá nhân là như thế nào, điều đó phụ thuộc vào những điều kiện vật chất của sự sản xuất ra họ” [9, 30] Theo đó, lối sống là phương thức, là dạng hoạt động của con người Lối sống được hình thành trên cơ sở những điều kiện và các mối quan hệ kinh tế xã hội của một phương thức sản xuất nhất định

Phương thức sản xuất là cách thức con người làm ra của cải vật chất trong những giai đoạn nhất định của lịch sử nhất định của xã hội loài người Mỗi hình thái kinh tế xã hội khác nhau đều có một cách thức sản xuất riêng đặc trưng của xã hội đó Phương thức sản xuất quyết định cách thức hoạt động sản xuất của con người, và chính cách thức hoạt động sản xuất này của con người quy định lối sống của họ Phương thức sản xuất là cơ sở vật chất của lối sống

Những nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác-Lênin đã khai thác triệt để nguyên tắc tính giai cấp trong khi phân tích lối sống C.Mác viết: “Hàng triệu gia đình sống trong những điều kiện kinh tế khác biệt và đối lập kình định giữa lối sống, quyền lợi và giáo dục của họ với lối sống quyền lợi và giáo dục của giai cấp khác” [6, 208] Như vậy, trong xã hội có đối kháng giai cấp không thể có một lối sống duy nhất cho tất cả mọi người, mọi giai cấp Ai cũng biết rằng, phương thức sản xuất là một phạm trù đặc trưng cho một hệ thống sản xuất xã hội nhất định nào đó trong lịch sử Trong hệ thống

ấy, giai cấp thống trị nắm vai trò chỉ huy Vì vậy, có thể nói rằng có phương thức sản xuất chiếm hữu nô lệ, phương thức sản xuất phong kiến, phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa… Tuy nhiên, trong mỗi hình thái kinh tế-xã hội ấy đã và đang tồn tại các giai cấp khác nhau và họ có những lối sống hoàn toàn khác nhau Lối sống của chủ nô và nô lệ, của chúa đất và nông dân, của chủ tư sản và của công nhân làm thuê, những lối sống này khác nhau một trời một vực

Mặc dù lối sống chủ yếu do các điều kiện sinh hoạt khách quan của con người qui định, nhưng nó còn phụ thuộc vào các nhân tố chủ quan, vào các mục tiêu mà con người đặt ra cho mình, vào cái mà nó đặt ở đấy cả sự sống của mình Trong cùng những điều kiện như nhau, con người có thể hành động theo những cách khác nhau, nhằm những mục đích khác nhau

Các đặc điểm của cá nhân không thể giải thích được nếu không chú ý tới cách mà con người phản ứng với sự biến đổi của các điều kiện trong cuộc sống hàng ngày, với hành động của những người khác; không chú ý đến các điều kiện sinh hoạt chung đã ảnh hưởng như thế nào đến các điều kiện tồn tại của một cá nhân nhất định Các điều kiện sinh hoạt quy định hoạt động của con người, quy định lối sống của con người Nhưng đưa toàn bộ điều kiện hoạt động của con người (tự nhiên và xã hội) vào lối sống thì không đúng Điều kiện sinh hoạt theo nghĩa rộng là toàn bộ môi trường xã hội Bởi vậy, nếu coi lối sống bao hàm trong nó toàn bộ các điều kiện sinh của con người thì người ta sẽ phải đồng nhất lối sống với xã hội nói chung và tính đặc thù của từ này sẽ biến mất Tuy nhiên, cũng không được loại trừ hoàn toàn điều kiện sinh hoạt ra khỏi lối sống, tức ra khỏi hoạt động sống của con người Bởi thế, lối sống phải được hiểu như là một tổng thể các hình thức hoạt động liên hệ với nhau trong sự thống nhất không thể chia cắt với các điều kiện của hoạt động ấy

Như vậy, lối sống là một trong những phạm trù cơ bản của chủ nghĩa duy vật lịch sử Lối sống được hình thành trên cơ sở những điều kiện và các mối quan hệ kinh tế xã hội của một phương thức sản xuất nhất định, phù hợp với một hình thái kinh tế-xã hội nhất định Lối sống bị quyết định bởi các điều kiện sinh hoạt khách quan, đồng thời cũng phụ thuộc cả vào các nhân

tố chủ quan Lối sống mang tính giai cấp Vì vậy, chủ nghĩa Mác xem xét lối sống trong quan hệ biện chứng với phương thức sản xuất vật chất và trong

sự thống nhất biện chứng giữa nhân tố khách quan (điều kiện và phương tiện sống…) với nhân tố chủ quan (lẽ sống, tình cảm, niềm tin…) của đời sống

Tư tưởng Hồ Chí Minh về lối sống

Hồ Chí Minh không sử dụng trực tiếp thuật ngữ “lối sống”, nhưng tư

tưởng của Người về lối sống, về bản chất, nội dung và đặc điểm của lối sống

được thể hiện trong nhiều tác phẩm, đặc biệt được tập trung chủ yếu trong

hai tác phẩm Đời sống mới và Sửa đổi lối làm việc

Dưới bút danh Tân Sinh, Hồ Chí Minh viết tác phẩm Đời sống mới với mục đích “làm thế nào cho đời sống của dân ta vật chất được đầy đủ hơn, tinh thần được vui mạnh hơn” [60, 95] Người khẳng định: “Nếu mọi người đều cố gắng làm đời sống mới, thì dân tộc nhất định sẽ phú cường” [60, 95] Đời sống mới thuộc phạm trù đạo đức cách mạng, biểu hiện trong các đức tính cần, kiệm, liêm, chính, chí công vô tư Tư tưởng sâu sắc và phong phú của Người thường ẩn dưới hình thức ngôn ngữ hết sức cô đọng, giản dị và thể hiện ở những chủ trương, đường lối, biện pháp cụ thể Từ đó chúng ta nhận thức được rằng, cuộc vận động xây dựng nếp sống mới hiện nay phải được đặt trong chiến lược con người Người chia đời sống mới thành hai thứ: Một là, đời sống mới riêng của từng người Hai là, đời sống mới chung từng nhóm người như các nhà máy, các trường học, các công sở… “Mỗi người, mỗi đoàn thể lại phải theo công việc, nghề nghiệp của mình mà làm đời sống mới cho phù hợp với hoàn cảnh” [60, 97] Nội dung xây dựng đời sống mới đều bắt nguồn từ muôn mặt của đời sống hàng ngày,

có liên quan tới mối quan hệ giữa con người với con người trong xã hội Người đề cập đến việc xây dựng nếp sống mới cho từng nhóm người, từng môi trường hoạt động của con người: trẻ em, người lớn, một người, một nhà, một trường học, trong bộ đội, trong công sở…Theo Người, cách ứng xử giữa người với người phải “thành thật, thân ái, giúp đỡ”, trong quan hệ giữa các thành viên với nhau, quan hệ giữa vợ chồng phải hoà thuận, thương yêu nhau Nghĩa vụ con cái đối với cha mẹ già, quan hệ giữa anh chị em ruột, đạo lý giữa mẹ chồng nàng dâu… Các mối quan hệ này đều phát huy những mặt tốt đẹp của đạo đức truyền thống đã ăn sâu vào nếp sống của từng gia đình Việt Nam

Những nội dung về nếp sống mới mà Hồ Chí Minh đưa ra luôn gắn liền với thực tế Người quan tâm đến những chi tiết nhỏ nhặt của lối sống:

“nhặt một cành gai cho người khác khỏi giẫm” Người quan niệm: cưới hỏi,

giỗ tết nên đơn giản, tiết kiệm… đường sá phải sạch sẽ, ao tắm giặt, giếng nước uống phải phân biệt và săn sóc cẩn thận… [60, 101] Hồ Chí Minh để lại bài học lớn về phương thức vận động xây dựng nếp sống mới Người

dạy: “Trước hết phải tuyên truyền, giải thích và làm gương”, làm cho có kết

quả để mọi người noi theo Theo đó, trong việc nghiên cứu xây dựng nếp sống mới, chúng ta phải tìm ra được những tấm gương, những điển hình, những nhân tố mới Người còn nhắc nhở chúng ta, để xây dựng nếp sống mới thì phải kiên trì vận động, kiên trì xây dựng đời sống mới, làm từ việc nhỏ đến việc lớn Người dạy: “Tuyên truyền đời sống mới cũng như tuyên truyền việc khác phải hăng hái, bền gan, chịu khó, đồng thời phải cẩn thận,

khôn khéo, mềm mỏng” [60, 109] Hồ Chí Minh cũng dạy chúng ta nguyên

tắc của cuộc vận động xây dựng nếp sống mới là tự nguyện Người viết: “Các

số đông quốc dân thừa hiểu, chưa làm đời sống mới thì tuyệt đối không nên bắt buộc… đến khi đại đa số đồng bào theo đời sống mới, chỉ còn số rất ít không theo, khuyên mãi cũng không được, lúc đó có thể dùng cách cưỡng bức, bắt họ phải theo” [60, 108-109] Hồ Chí Minh cũng phê bình những cách áp đặt, máy móc như: Mấy anh em thanh niên tuyên truyền giảm bớt giỗ, tết Nhưng đến khi

ra chợ gặp ai mua đồ mã thì giấy lấy đốt hết Họ không biết rằng tuyên truyền thì phải dần dần, nói cho người ta hiểu để người ta vui lòng làm, chứ không có quyền ép người ta Không biết rằng đơm cúng là một phong tục lâu đời Không biết rằng người ta đã mất tiền mua, mình giật đốt đi thì ai cũng tức giận Hãy khuyên dân học quốc ngữ “nhưng hăng hái quá, phạt tiền hoặc đem mực vẽ miệng những người qua đường không biết chữ… làm như vậy chỉ được người

ta oán gét chứ không ích gì

Trong Sửa đổi lối làm việc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã chỉ rõ nhiều

khuyết điểm Theo Người, có thể chia các khuyết điểm thành ba loại: khuyết điểm về tư tưởng, khuyết điểm về sự quan hệ trong Đảng và ngoài Đảng, khuyết điểm về cách nói và cách viết Người cho đó là ba chứng bệnh rất nguy hiểm nếu không kịp thời sửa chữa, để lây lan ra thì sẽ vô cùng có hại Hồ Chí Minh đã phê phán thói ba hoa dưới các dạng thức của nó: dài dòng, rỗng tuếch, cầu kỳ, khô khan, lúng túng, lông bông, lụp chụp, cẩu thả và sáo cũ Đó là biểu hiện của nếp sống cũ kỹ, lạc hậu, không phù hợp với đời sống mới Người đặt vấn đề không chỉ đơn giản về mặt tác phong mà còn quán triệt tư tưởng, quan điểm và ý thức phục vụ nhân dân Người cho rằng viết dài dòng, rỗng tuếch

“không có ích gì cho người xem, chỉ là tốn giấy mực, mất công người xem

Khác nào vải băng bó mụn lở, đã thối lại dài” Người lên án bệnh nói và viết

dài dòng, rỗng tuếch nhưng không hề phản đối những vấn đề cần diễn đạt dài, như sách lý luận chẳng hạn, vì tuy có dài nhưng mà cần, mỗi chữ có một ý nghĩa, có một mục đích, không phải rỗng tuếch Vấn đề đặt ra là biết cân đối

liều lượng, tránh thái độ cực đoan “chống nói dài, viết rỗng, chứ không phải

nhất thiết cái gì cũng phải ngắn mới tốt”

Theo quan điểm của Hồ Chí Minh, đời sống mới là Cần, Kiệm, Liêm, Chính Đời sống mới bắt đầu từ muôn mặt của đời sống hàng ngày, có liên quan tới mối quan hệ giữa con người với con người trong xã hội Xây dựng đời sống mới phải bắt đầu từ dân, hết lòng vì dân Để xây dựng đời sống mới thì phải đào tạo ra những người kiểu mẫu, giáo dục, rèn luyện cán bộ, đảng viên, tạo ra những nhân tố mới để từ đó nhân ra, phát triển lên

Như vậy, lối sống theo Hồ Chí Minh là toàn bộ những hoạt động vật chất và tinh thần diễn ra xung quanh đời sống con người, nó chính là sản phẩm do con người tạo ra Điều đó cho thấy Hồ Chí Minh nhìn nhận lối sống trong mối quan hệ biện chứng với văn hóa chính văn hóa là mảnh đất cho lối

sống biểu hiện Trong định nghĩa về văn hóa, Người viết: “Vì lẽ sinh tồn cũng như mục đích của cuộc sống, loài người mới sáng tạo và phát minh ra ngôn ngữ, chữ viết, đạo đức và pháp luật, khoa học, tôn giáo, văn học, nghệ thuật những công cụ sinh hoạt hàng ngày về ăn, mặc, ở và các phương thức

sử dụng Toàn bộ những sáng tạo, phát minh đó tức là văn hóa…” [59, 431]

Trong các Văn kiện của Đảng Cộng sản Việt Nam, khái niệm “lối sống” thường được dùng để chỉ quan hệ giữa người với người, giữa cá nhân, tập thể và cộng đồng dưới góc độ tình cảm, luân lý, đạo đức… Khái niệm

“lối sống” được sử dụng lần đầu trong Văn kiện Đại hội V của Đảng: “Trong chặng đường trước mắt, có những điều kiện khách quan và chủ quan cho phép chúng ta tạo ra một xã hội đẹp đẽ về lối sống, về quan hệ giữa người

với người” [19, 93] Kế thừa tinh thần của Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ

V, tại Hội nghị lần thứ năm Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa VIII

khẳng định: “Xây dựng con người Việt Nam có tinh thần yêu nước, tự

cường dân tộc,… có ý thức tập thể, đoàn kết, phấn đấu vì lợi ích chung Có lối sống lành mạnh, nếp sống văn minh, cần kiệm, trung thực, nhân nghĩa, tôn trọng kỷ cương phép nước quy ước của cộng đồng; có ý thức bảo vệ và cải thiện môi trường sinh thái Lao động chăm chỉ với lương tâm nghề nghiệp, có kỹ thuật, sáng tạo, năng suất cao vì lợi ích của bản thân, gia đình, tập thể và xã hội” [23, 59] Tại Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, X vấn

đề lối sống tiếp tục được nghiên cứu và nhìn nhận một cách nghiêm túc, khẳng định tầm quan trọng của việc xây dựng lối sống mới trong quá trình toàn cầu hóa hiện nay Đặc biệt tại Đại hội đại biểu toàn quốc của Đảng lần

thứ XI (2011), vấn đề lối sống lại tiếp tục được khẳng định: “Tập trung xây

dựng đời sống mới, lối sống và môi trường văn hóa lành mạnh; coi trọng văn hóa trong lãnh đạo, quản lý, văn hóa trong kinh doanh và văn hóa trong ứng

xử Chú trọng xây dựng nhân cách con người Việt Nam về lý tưởng, trí tuệ,

đạo đức, đời sống, thể chất, lòng tự tôn dân tộc, trách nhiệm xã hội, ý thức chấp hành pháp luật, nhất là trong thế hệ trẻ” [28, 126]

Như vậy, C.Mác, Ph.Ăngghen, Hồ Chí Minh và Đảng Cộng sản Việt Nam chưa đưa ra một định nghĩa đầy đủ về lối sống, song từ những quan điểm trên nó có ý nghĩa rất quan trọng cho việc nghiên cứu lối sống của con người Việt Nam trong giai đoạn hiện nay

Khái niệm lối sống

Cho đến nay đã có rất nhiều công trình của các nhà khoa học Việt Nam và nước ngoài nghiên cứu về lối sống dưới nhiều góc độ khác nhau, và

có nhiều cách định nghĩa khác nhau về phạm trù “lối sống”

Trong ngôn ngữ nước ngoài, chẳng hạn như tiếng Anh, người ta đã sử dụng những thuật ngữ khác nhau để diễn đạt cách hiểu về lối sống, trong đó

hai cách diễn đạt chủ yếu là “mode of live” hoặc “way of life” Lối sống trong tiếng pháp là “mode de vie”, trong tiếng Đức là “Lebensweise”, tiếng Nga là “образ жизни” Trong tiếng Việt, thuật ngữ “lối sống” là một danh

từ ghép gồm lối và sống Lối là lề lối, thể thức, kiểu cách, phương thức Sống là sinh hoạt, là quá trình hoạt động sinh vật và xã hội của mỗi con người và xã hội loài người Cho đến nay, thuật ngữ lối sống đã được khái niệm dưới nhiều cách tiếp cận khác nhau và với nội hàm và ngoại diên không tương đồng nhau ở trong và ngoài nước [96, 17] Thông thường thuật ngữ “lối sống” được sử dụng để mô tả hay đánh giá về một hay một loại hoạt động sống, lối sống nào đó, ví dụ: “lối sống giản dị”, “lối sống xa hoa”,

“lối sống lành mạnh”, “lối sống hiện đại”, “lối sống thành thị”, “lối sống nông thôn”…

Khi nghiên cứu về lối sống, các nhà khoa học ở Liên Xô và Đông Âu trước đây đã đưa ra nhiều quan niệm và định nghĩa khác nhau về lối sống Trong đó, nổi bật ba quan điểm tiểu biểu:

Thứ nhất, quan niệm lối sống như hình thức điển hình của hoạt động người Quan niệm của Zlatko Stoianov quan niệm lối sống như hình thức

điển hình của hoạt động người “Lối sống nói một cách bao quát nhất, là hình thức mà con người triển khai hoạt động trọng yếu có tính cách sống còn của mình và thỏa mãn các nhu cầu của mình” [99, 64] Hay, Tiến sĩ triết học Xô viết V.I.Tônxtưkhơ định nghĩa lối sống là “Những hình thức

cố định, điển hình của hoạt động sống cá nhân và tập đoàn của con người; những hình thức ấy nói lên các đặc điểm về sự giao tế, hành vi và nếp nghĩ của họ trong các lĩnh vực lao động, hoạt động xã hội-chính trị, sinh hoạt và giải trí” [75, 27] Hoặc quan niệm của G.E.Gle-dơ-man định nghĩa: “Lối sống là một tổng thể, một hệ thống những đặc điểm chủ yếu nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế-xã hội nhất định” [74, 17-18] Những định nghĩa nêu trên đã khắc họa được những đặc điểm cơ bản của lối sống xã hội chủ nghĩa coi lao động sáng tạo với tính chất là hạt nhân trong hoạt động sống của con người Tuy nhiên, những quan niệm trên cũng chưa phản ánh đầy đủ được các đặc điểm của lối sống Nhìn chung các định nghĩa nêu trên đều cho rằng lối sống gắn liền với hoạt động của con người

Thứ hai, quan niệm lối sống như bản thân hoạt động và các điều kiện của hoạt động cùng với bản thân đời sống và những điều kiện của đời sống con người Quan niệm của V.Z Zuvenrencô cho rằng lối sống là một cấu

trúc của ba yếu tố cơ bản: “Lao động và những điều kiện của nó, đời sống

hằng ngày và điều kiện của đời sống hằng ngày, những điều kiện hoạt động

chính trị của con người” [95, 297-298] Như vậy, ông quan niệm lối sống

như bản thân hoạt động và các điều kiện của hoạt động cùng với bản thân đời sống và những điều kiện của đời sống con người

Thứ ba, quan niệm lối sống như hoạt động thực tế của con người trong một xã hội nhất định Định nghĩa của M.N.Rútkêvích: “Lối sống là một tổng

thể, một hệ thống những đặc điểm chủ yếu nói lên hoạt động của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế-xã hội nhất định” [76, 45] M.N.Rútkêvích quan niệm lối sống như hoạt động thực tế của con người trong một xã hội nhất định Như vậy, những nhà nghiên cứu ở Liên Xô và các nước xã hội chủ nghĩa trước

đây, khi bàn về khái niệm “lối sống”, thường nhấn mạnh vào tính chất xã hội

chủ nghĩa và xác định các tiêu chí của nó từ sự đối lập với lối sống tư sản

Ở Việt Nam hiện nay, vấn đề lối sống được nhiều nhà nghiên cứu, lý luận quan tâm nhiều hơn và bắt đầu nghiên cứu sâu hơn Có rất nhiều quan niệm khác nhau về lối sống như: Nhóm tác giả giáo trình Lý luận văn hoá và

đường lối văn hoá của Đảng Cộng sản Việt Nam định nghĩa: “Lối sống là

một phạm trù xã hội học khái quát toàn bộ hoạt động sống của các dân tộc, các giai cấp, các nhóm xã hội, các cá nhân trong những điều kiện của một hình thái kinh tế-xã hội nhất định, và biểu hiện trên các lĩnh vực của đời sống: trong lao động và hưởng thụ, trong quan hệ giữa người với người,

trong sinh hoạt tinh thần và văn hoá” [4, 217-218] Định nghĩa này đã khắc

hoạ được đặc điểm cơ bản của lối sống là coi lao động sáng tạo với tính chất

là hạt nhân trong hoạt động sống của con người, phản ánh được đầy đủ cái

xã hội của lối sống Tuy nhiên, nó vẫn chưa phải ánh đầy đủ được các đặc điểm của lối sống và tính chủ thể của lối sống, đặc biệt nhấn mạnh lối sống vào hoạt động sống của con người

Trong cuốn Một số vấn đề về lối sống, đạo đức, chuẩn giá trị xã hội

Huỳnh Khái Vinh đã khái quát “Lối sống, trong một chừng mực nhất định,

là cách ứng xử của những người cụ thể trước những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của môi trường sống Môi trường là cái quy định, điều kiện khách quan

trực tiếp tác động và ảnh hưởng đến lối sống của con người, của các nhóm

xã hội và cộng đồng dân cư” [96, 22] Hướng tiếp cận này đã phản ánh được

mối quan hệ biện chứng giữa lối sống và môi trường nhưng chưa thấy rõ được mối quan hệ giữa chủ thể và khách thể Coi lối sống như một phương thức hoạt động thực tế của con người trong một môi trường nhất định

Trong bài viết Về lối sống, tác giả Thanh Lê cho rằng: “Nói một cách

đơn giản, lối sống nói rõ con người sống như thế nào, để làm gì, họ làm những gì, cuộc sống của họ chứa đựng những hành vi nào Vì thế, về thực chất, lối sống không chỉ bao quát những điều kiện sống mà là toàn bộ những hình thức hoạt động sống của con người trong quá trình sản xuất của cải vật chất và tinh thần, cũng như trong lĩnh vực xã hội-chính trị và gia đình-sinh hoạt” [48, 109] Trong bài viết này, tác giả đã xem xét lối sống như một dạng hoạt động thực tế của con người trong một xã hội nhất định

PGS.TS Lê Như Hoa cho rằng: “Lối sống là tổng thể các quan hệ xã hội của con người với những hình thức và đặc trưng tiêu biểu cho mỗi dân tộc, quốc gia, vùng địa lý, nhóm xã hội trong những điều kiện lịch sử, kinh

tế, xã hội và văn hoá cụ thể” [38, 10] Định nghĩa trên tác giả đã xem lối sống như những quan hệ xã hội

Trong báo cáo tổng hợp Đề tài khoa học cấp nhà nước năm 2010 của

PGS.TS Nguyễn Ngọc Hà, Đặc điểm tư duy và lối sống của con người Việt

Nam hiện nay và những vấn đề đặt ra trước yêu cầu đổi mới và hội nhập quốc tế, quan niệm về lối sống “Lối sống chính là phương thức, là dạng hoạt

động của con người, nó chịu sự quy định của phương thức sản xuất, và nói đến lối sống là nói đến tổng hòa những dạng hoạt động sống ổn định của con người gắn liền với dân tộc, giai cấp, nhóm xã hội và các cá nhân trong cộng đồng” [34, 43-44] Quan niệm này, về thực chất đã đồng nhất lối sống với hoạt động của con người

Như vậy, các định nghĩa về lối sống ở Việt Nam phần lớn thiên về cách nhìn tổng hợp, trong đó nói tới mối quan hệ giữa hoạt động sống và điều kiện sống của con người, giữa hoạt động sản xuất và những hoạt động phi sản xuất, giữa mặt chủ quan và khách quan Nhìn chung, các khái niệm

về lối sống đều gặp nhau ở những điểm sau: một là, xem lối sống là một dạng hoạt động sống của con người; hai là, hoạt động sống này phụ thuộc chặt chẽ vào phương thức sản xuất và điều kiện sống của con người; ba là,

nó thể hiện đặc trưng riêng của từng cộng đồng người

Ngoài ra còn có nhiều các định nghĩa khác nhau về lối sống Tuy

nhiên, trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, phạm trù “lối sống” sẽ được

hiểu theo định nghĩa của PGS.TS.Trịnh Doãn Chính như sau: “Lối sống là phương thức hoạt động của con người Đó là cách thức, phương pháp và những hình thức cơ bản, tiêu biểu, tương đối ổn định của hoạt động sống của

cá nhân và cộng đồng được thể hiện trong các hình thức hoạt động cơ bản như hoạt động lao động sản xuất vật chất, hoạt động chính trị xã hội, hoạt động văn hóa tinh thần, hoạt động sinh hoạt và giao tiếp để duy trì sự tồn tại

và phát triển của cá nhân và xã hội” [13, 90] Ở đây, khái niệm về lối sống có

ý nghĩa phương pháp luận quan trọng Thứ nhất, quan niệm trên phản ánh được bản chất của lối sống-đó là cách thức và phương pháp tổ chức và thực hiện hoạt động sống của con người như hoạt động Thứ hai, nó phân biệt được lối sống với tất cả các đối tượng không phải là lối sống chẳng hạn với tư duy, với thực tiễn… Thứ ba, quan niệm trên bao quát và thể hiện được quan hệ biện chứng giữa lối sống với các đối tượng gắn bó mật thiết với lối sống như đời sống, nếp sống, lẽ sống, kiểu sống, mức sống…

Để hiểu rõ hơn khái niệm lối sống, có thể tìm hiểu thêm mối quan hệ giữa lối sống với các khái niệm có liên quan như lẽ sống, nếp sống, mức sống, phong cách sống Cụ thể:

Lẽ sống hay còn gọi là đạo lý sống, là biểu hiện quan trọng nhất của

lối sống Đây chính là tư tưởng giải thích cho mục đích của lối sống Lẽ sống được xem như mặt ý thức của lối sống, phản ánh nhận thức của con người về chính bản thân trong các mối quan hệ xã hội Lẽ sống là mặt tự giác của lối sống, đóng vai trò dẫn dắt, định hướng, nhằm làm cho lối sống

ổn định theo từng cá nhân, nhóm hay giai cấp, dân tộc

Mức sống là một thuật ngữ kinh tế-xã hội để đánh giá mặt vật chất

của lối sống dựa trên chỉ số về sự đáp ứng các nhu cầu vật chất và tinh thần của cộng đồng Thông thường, mức sống phản ánh trình độ con người đạt được trong hoạt động sản xuất Mức sống được nâng cao là điều kiện vật chất cần thiết và có tính khách quan để cải thiện lối sống Tuy nhiên, không thể đồng nhất mức sống với lối sống, vì lối sống còn chịu sự định hướng và định tính của lẽ sống, định hướng giá trị và môi trường sống… Thực tế cuộc sống cho chúng ta thấy, có những người giàu có, có mức sống cao nhưng lại có lối sống tầm thường, đáng khinh và đáng lên án Trái lại, có những người cuộc sống của họ thiếu thốn, khó khăn và nghèo về vật chất nhưng họ lại có lối sống lành mạnh, tốt đẹp, cao thượng, có nhân phẩm tốt đáng trân trọng

Nếp sống là mặt ổn định của lối sống Đó là những hoạt động sống đã

trở thành thói quen, thành phong tục, tập quán, thành qui ước của cộng đồng Nếp sống cho thấy khả năng thích nghi và sức sáng tạo của con người trong những điều kiện sống cụ thể Nếp sống làm nên sự đa dạng của lối sống, giúp duy trì những kinh nghiệm sống mà loài người đã nhận thức Vì thế GS.Vũ Khiêu định nghĩa “Nếp sống là toàn bộ những thói quen được hình thành trong cuộc sống hàng ngày, những thói quen đã trở thành nếp trong sản xuất, chiến đấu, trong mọi quan hệ xã hội và trong sinh hoạt riêng tư của mỗi con người Những thói quen ấy còn được gọi là tập quán” [46, 135]

Phong cách sống là thuật ngữ tâm lý-xã hội để đánh giá và nhận định

thái độ và hành vi ứng xử hàng ngày của cá nhân và các nhóm xã hội Phong cách sống là hình thức biểu hiện của lối sống thông qua hoạt động và những quan hệ xã hội làm nên nét riêng biệt trong lối sống của các cá nhân và các nhóm xã hội

Như vậy, mặt ý thức của lối sống là lẽ sống, mặt ổn định của lối sống làm thành nếp sống, mặt trình độ của lối sống làm nên mức sống, chất lượng sống, mặt riêng biệt của lối sống làm thành phong cách sống

Các lĩnh vực biểu hiện của lối sống Lối sống được biểu hiện trên tất

cả các phương diện của đời sống con người, nhưng chung quy lại nó thể

hiện trong năm lĩnh vực cụ thể sau:

Thứ nhất, lối sống biểu hiện trong hoạt động lao động sản xuất vật chất: là điều kiện đầu tiên và chủ yếu để con người tồn tại Nó không chỉ

cung cấp cho con người những phương tiện cần thiết để sống, mà còn sáng tạo ra cả bản thân con người, thể hiện cơ bản năng lực bản chất của con người và lối sống của họ Ph.Ăngghen viết: “…trước hết con người cần phải ăn, uống, ở và mặc, nghĩa là phải lao động, trước khi có thể đấu tranh

để giành quyền thống trị, trước khi có thể hoạt động chính trị, tôn giáo, triết học…” [8, 499-450] Do đó, việc phân biệt lối sống của loài người ở những thời đại khác nhau, giữa dân tộc này với dân tộc khác, vùng này với vùng khác, dựa vào yếu tố phương thức sản xuất của thời đại đó Vì vậy, phương thức sản xuất là điều kiện cơ bản quyết định sự ra đời và tồn tại của lối sống, đồng thời lối sống cũng tác động trở lại phương thức sản xuất

Quá trình lao động sản xuất vật chất là quá trình con người sử dụng công cụ sản xuất với một kỹ năng nhất định, tác động vào giới tự nhiên nhằm làm ra của cải vật chất đáp ứng nhu cầu cấp thiết yếu của mình và phát triển những nhu cầu mới Trình độ phát triển và tính chất của lao động sản

xuất vật chất bắt nguồn từ trình độ phát triển và tính chất của công cụ sản xuất có ảnh hưởng trực tiếp và rất quan trọng đối với sự biến đổi lối sống của con người Nghiên cứu tình cảnh giai cấp lao động ở Anh thời kỳ công nghiệp, Ph.Ăngghen đã chỉ ra rằng, những bước nhảy vọt của cuộc cách mạng công nghiệp và những thành quả do nó đem lại ở Anh lúc bấy giờ là những máy hơi nước và những máy làm bông đã làm thay đổi hoàn toàn lối sống của người lao động nước này, cho dù họ không muốn rời bỏ lối sống thời kỳ tiền công nghiệp của họ Ngoài ra, đặc điểm khác nhau của lao động của những người ở thành phố và nông thôn, giữa người công nhân và người công chức… đã tạo ra những điểm khác nhau trong lối sống của họ

Thứ hai, lối sống biểu hiện trong hoạt động chính trị-xã hội: là hoạt

động của con người, của các nhóm xã hội, các giai cấp và tầng lớp xã hội khác nhau thể hiện thái độ thực tiễn của họ đối với cơ quan nhà nước, đảng chính trị và các tổ chức chính trị-xã hội cũng như đối với đường lối, chính sách và luật pháp do các cơ quan và tổ chức đó đề ra, là sự tham gia vào các hoạt động của các cơ quan và các tổ chức đó, là hoạt động thực thi quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của công dân

Thứ ba, lối sống biểu hiện trong hoạt động văn hóa tinh thần: là hoạt

động nhằm thỏa mãn nhu cầu về giá trị tinh thần, một nhu cầu cơ bản, không thể thiếu của con người, của xã hội Hoạt động văn hóa tinh thần diễn ra trong sự tương tác giữa các khâu: nhu cầu, sản xuất, trao đổi và tiêu dung giá trị tinh thần và bao quát các lĩnh vực của đời sống tinh thần: tư tưởng, văn học nghệ thuật, khoa học, giáo dục, tín ngưỡng, tôn giáo Các hoạt động này không tách biệt nhau mà hòa quyện vào nhau

Thứ tư, lối sống biểu hiện trong hoạt động sinh hoạt: là toàn bộ lĩnh

vực sinh hoạt hằng ngày của con người ở bên ngoài hoạt động lao động sản xuất vật chất, bao gồm các hoạt động nhằm bảo dưỡng và tái tạo sức lực của

con người (cả về thể chất và tinh thần), tái sản xuất con người (sinh đẻ, nuôi dưỡng, giáo dục con cái), tự phát triển và hoàn thiện bản thân, thỏa mãn các nhu cầu sinh lý, nghỉ ngơi, giải trí… Hoạt động sinh hoạt diễn ra chủ yếu ở gia đình Nhà ở và gia đình là trung tâm của hoạt động sinh hoạt Sinh hoạt

là hoạt động tất yếu của con người trong mỗi thời đại, là một lĩnh vực biểu hiện cơ bản của lối sống

Thứ năm, lối sống biểu hiện trong hoạt động giao tiếp: là tất yếu xuất

phát từ đòi hỏi của quá trình phát triển đời sống và đồng thời xuất phát từ nhu cầu bẩm sinh có tính loài của con người đối với sự giao tiếp toàn diện giữa con người với con người và con người với thiên nhiên Trong tác phẩm

Hệ tư tưởng Đức của C.Mác và Ăngghen thuật ngữ “giao tiếp” có nội dung

rất rộng, bao hàm sự giao tiếp về vật chất và tinh thần của những cá nhân,

của những tập đoàn xã hội và của nhiều nước Thuật ngữ “hình thức giao

tiếp”,“phương thức giao tiếp”,“quan hệ giao tiếp” trong Hệ tư tưởng Đức

biểu thị cho khái niệm “quan hệ sản xuất” Khái niệm “giao tiếp” và hoạt

động giao tiếp là các quan hệ con người, là hoạt động ứng xử, bao gồm quan

hệ với người khác, với cộng đồng, với chính bản thân mình và với thiên nhiên Như vậy, giao tiếp là một bộ phận cơ bản và quan trọng cấu thành nên lối sống của con người

Như vậy, trong quá trình tham gia hoạt động lao động sản xuất, chính trị-xã hội, văn hóa tinh thần, sinh hoạt và giao tiếp, ứng xử giúp cho con người tiếp thu được những kinh nghiệm, tri thức, nắm được bản chất, quy luật

và sự phát triển của mọi sự vật trong đời sống xã hội,đồng thời hình thành các quan niệm niềm tin, thái độ, hành vi…đối với những vấn đề của cuộc sống

1.1.2 Quan niệm về lối sống thanh niên hiện nay

Trong quá trình phát triển của mỗi người, giai đoạn thanh niên là giai đoạn đặc biệt Ở mỗi lĩnh vực, với cách nhìn và tiếp cận khác nhau, thanh

niên được xem xét theo những quan niệm khác nhau Nhưng dù dưới góc độ nào, thanh niên vẫn là một lớp người có đặc điểm riêng biệt, có vị trí quan trọng, đồng thời là một thế hệ sống hòa đồng trong cộng đồng xã hội Do vậy, muốn tìm hiểu về lối sống thanh niên, trước hết cần nêu được những

đặc điểm chung của thanh niên, tính chất xã hội của thanh niên

Thứ nhất, về đặc điểm lứa tuổi-sinh học Theo Luật Thanh niên (Luật

số 53/2005/QH11) được Quốc hội khóa XI thông qua ngày 29 tháng 11 năm

2000 thì thanh niên là công dân Việt Nam từ đủ 16 đến 30 tuổi Thanh niên

là lực lượng nòng cốt trong việc xây dựng và phát triển đất nước, đưa đất nước ra khỏi nghèo nàn, lạc hậu Thanh niên là lứa tuổi đẹp nhất của đời người, lứa tuổi đang phát triển, định hướng và trưởng thành về mọi mặt thể chất và tinh thần, về nhu cầu tình cảm và lý trí, về khả năng và nhân cách, tư

duy năng động và tính sáng tạo

Về mặt sinh học, tuổi thanh niên được coi là một cấp độ phát triển hoàn

thiện về mặt thể chất Đây là giai đoạn cơ thể phát triển mạnh nhất của cuộc đời, sự phát triển chiều cao, trọng lượng, thể trạng với tốc độ nhanh Bộ não,

hệ thần kinh phát triển và khỏe mạnh, tạo cơ sở cho họ có khả năng, điều kiện tiếp nhận lượng thông tin lớn, dễ nhớ Chính sự phát triển hoàn thiện và đầy

đủ về thể chất đã tạo cho thanh niên một sức mạnh dồi dào về thể lực

Về mặt tâm lý, thanh niên thích cái mới, mong muốn đổi mới, có nhu

cầu tìm hiểu, thích khám phá, thích sáng tạo, giàu óc tưởng tượng, nhiều ước

mơ hoài bão, dám nghĩ, dám làm và dám chịu trách nhiệm; có nhu cầu tình bạn, tình yêu nam nữ và lập gia đình… Tuy nhiên, lứa tuổi thanh niên còn

có những mặt hạn chế nhất định như tính bồng bột, chủ quan, hiếu thắng, thiếu kinh nghiệm, dễ thay đổi sở thích, dễ tiếp thu cái mới, thanh niên thường dễ bị kích động, dễ bị lợi dụng mua chuộc nếu không có được sự

giáo dục, bồi dưỡng thường xuyên và có định hướng

Thanh niên là lứa tuổi đang nhập cuộc và khẳng định mình trong xã hội Họ cũng chính là lớp người chịu tác động và ảnh hưởng của các nhân tố kinh tế-xã hội Vì vậy, khả năng chịu sự hướng dẫn, lôi cuốn của những giá trị mới, hiện đại luôn gắn liền với sự hoàn thiện nhân cách thanh niên Trong cuộc sống, thanh niên thường có những nhận thức, đánh giá, phân tích và kết luận về những hiện tượng, sự việc diễn ra xung quanh và là thời kỳ dễ tiếp nhận nhiều thông tin mới, những kiến thức và trí tuệ mới chuẩn bị điều

kiện xử lý thông tin, tạo ra khả năng phát triển trí tuệ, phát minh sáng kiến

Thanh niên với tính cách là một bộ phận quan trọng của xã hội, đất nước và những vấn đề của thanh niên thường được đặt vào trung tâm những điểm bức xúc nhất của xã hội, đòi hỏi phải được quan tâm chăm lo giải

quyết để phát triển

Thứ hai, về tính chất xã hội của thanh niên Thanh niên cũng được

hiểu là một nhóm xã hội-nhân khẩu đặc thù đan xen bởi cơ cấu xã hội, giai tầng, nghề nghiệp và các quan hệ xã hội thống nhất Đồng thời thanh niên cũng chịu sự tác động của các quan hệ kinh tế-xã hội và các quan điểm chính trị, tư tưởng của giai cấp, tầng lớp trong xã hội chi phối và lấn át bản tính của thanh niên Thanh niên còn được hiểu như là một lực lượng lao động dự trữ, tiềm năng vô giá, một tài nguyên vô giá của quốc gia, dân tộc Thực tế chứng minh thanh niên luôn là nguồn lực quyết định sự phát triển kinh tế-xã hội Do đó, có thể xem thanh niên là động lực của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Nghị quyết Hội nghị lần thứ bảy Ban

Chấp hành Trung ương Đảng khóa X về “Tăng cường sự lãnh đạo của Đảng

đối với công tác thanh niên thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa” đã khẳng định: “Thanh niên là rường cột của nước nhà, chủ nhân

tương lai của đất nước, là lực lượng xung kích trong xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, một trong những nhân tố quyết định sự thành bại của sự nghiệp công

nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hội nhập quốc tế và xây dựng chủ nghĩa

xã hội Thanh niên được đặt ở vị trí trung tâm trong chiến lược bồi dưỡng, phát huy nhân tố và nguồn lực con người Chăm lo, phát triển thanh niên vừa là mục tiêu, vừa là động lực bảo đảm cho sự ổn định và phát triển bền vững của đất nước” [27, 42-43] Trước sự quan tâm, chăm lo và kỳ vọng lớn lao của Đảng và Nhà nước, hơn bao giờ hết, mỗi thanh niên cần nhận thức

rõ vai trò, trách nhiệm và bổn phận của mình để không ngừng học tập, tu dưỡng, rèn luyện, phấn đấu trở thành lực lượng xung kích thực hiện các nhiệm vụ phát triển kinh tế, xã hội, xây dựng và bảo vệ vững chắc Tổ quốc

Việt Nam xã hội chủ nghĩa

Như vậy, có thể định nghĩa thanh niên như sau: “Thanh niên là một nhóm xã hội-dân cư có độ tuổi từ 16-30, thuộc mọi giai cấp, tầng lớp xã hội

có mặt trong mọi lĩnh vực hoạt động xã hội, có vai trò to lớn trong xã hội và giữ vai trò quyết định sự phát triển trong tương lai của xã hội” [73, 80] Những đặc điểm chung của thanh niên là:

Thứ nhất, thanh niên là lớp người trẻ, năng động, ưa thử nghiệm nhưng dễ phạm sai lầm Đó là một trong những đặc điểm của thanh niên, họ

đang trong quá trình phát triển, hoàn thiện nhân cách của mình Trong độ tuổi thanh niên từ đủ 16-30 tuổi, đây là độ tuổi sung sức nhất của thanh niên, họ luôn năng động, tích cực trong việc chuẩn bị hành trang cho tương lai của bản thân mình và quốc gia, dân tộc Ngoài ảnh hưởng của thế hệ “cha chú” trong cộng đồng gia đình hay quốc gia, dân tộc, trong thời đại toàn cầu hóa, họ còn chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố văn hóa, tri thức, kinh nghiệm, giá trị và lựa chọn của cộng đồng và các cá nhân khác Với tất cả những điều kiện đó, thanh niên thường có xu hướng thử nghiệm nhiều khả năng, nhiều lựa chọn, ngay cả khi họ còn được chuẩn bị tốt cho những thử nghiệm đó, vì đối với họ,

dù có phạm sai lầm vẫn có thời cơ làm lại, thử nghiệm lại [82, 69-70]

Thứ hai, với tư cách là nhóm xã hội-dân cư, thanh niên có vai trò rất quan trọng trong đời sống của các quốc gia, dân tộc Đặc biệt, trong mối quan hệ với thế hệ đi trước thanh niên thường xảy ra những mâu thuẫn và xung đột Thanh niên là tầng lớp trẻ, năng động là tương lai của dân tộc Nếu

thế hệ thanh niên không được chuẩn bị chu đáo để kế thừa nhiệm vụ, trách nhiệm lãnh đạo gia đình, cộng đồng, quốc gia, dân tộc của các thế hệ đi trước thì tương lai của của quốc gia đó sẽ bị đe dọa nghiêm trọng Chính vì vậy, các thế hệ đi trước thường quan tâm tới việc đào tạo, rèn luyện, gây ảnh hưởng với thanh niên bằng nhiều hình thức khác nhau để họ tiếp tục kế thừa

sự nghiệp của các thế hệ đi trước Về phía các thế hệ đi trước, họ thường có

xu hướng bảo thủ, coi những lựa chọn, những chế định và những mô hình, chính sách, quan niệm,… của thế hệ đi trước là tuyệt đối đúng, lo ngại thế

hệ trẻ sẽ chỉnh sửa hoặc thay đổi, phủ nhận tất cả, mà quên rằng đó là lựa chọn, quyết định có tính lịch sử của thế hệ họ mà thôi Hơn nữa, họ cũng coi thanh niên là những người non nớt, không đủ bản lĩnh và kinh nghiệm để thay thay thế cho thế hệ mình Về phía thanh niên, họ là thế hệ trẻ, năng động, thích thử nghiệm, đặc biệt thanh niên luôn có những lựa chọn cho riêng mình, hầu hết họ đều mong muốn được khẳng định mình nên họ phải

cố gắng chứng tỏ mình có thể làm tất cả những điều mà người trưởng thành cho là không làm được, thậm chí không được phép làm “Thanh niên có tâm

lý không muốn lập lại những điều cũ, những khuôn phép áp đặt Họ thường không thỏa mãn với những gì có sẵn, không muốn coi mọi cái như đã an bài” [73, 73] Họ thường có xu hướng hoài nghi, kiểm chứng lại những lựa chọn, chế định và quan niệm của thế hệ đi trước, thậm chí cố tình phủ nhận, làm khác, coi đó như là một phương thức để khẳng định tư cách “người lớn” của mình Đó là nguyên nhân dẫn đến những “lệch chuẩn” trong ứng xử văn hóa và trong lối sống thanh niên Khi những thử nghiệm bị thất bại, những