Nghệ thuật kịch maxim gorky

Ngoài những lời phi lộ của các dịch giả Đình Quang, Hồng Phi, Lê Bắc giới thiệu sơ quát về các vở được dịch cùng với một số nhận xét đánh giá được đề cập trong các tác phẩm giới thiệu ch

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

**********

PHẠM HỒNG PHƯỢNG

NGHỆ THUẬT KỊCH MAXIM GORKY

LUẬN VĂN THẠC SĨ Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Thành phố Hồ Chí Minh – năm 2017

ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

**********

PHẠM HỒNG PHƯỢNG

NGHỆ THUẬT KỊCH MAXIM GORKY

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

Tôi xác nhận học viên Phạm Hồng Phượng đã sửa chữa và bổ sung luận văn Nghệ

thuật kịch Maxim Gorky theo góp ý của Hội đồng chấm luận văn Cao học Văn học

Nước ngoài khóa 2013 - 2015 tiến hành ngày

Tp Hồ Chí Minh, ngày tháng năm 20

Chủ tịch hội đồng

Người hướng dẫn

Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Các số liệu, kết quả nêu trong luận văn là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì công trình nào khác

Tác giả Luận văn

Phạm Hồng Phƣợng

Luận văn “Nghệ thuật kịch Maxim Gorky” là lời cảm ơn sâu sắc tôi muốn gửi

đến tất cả thầy cô, người thân, bạn bè - những người đã luôn bên cạnh tôi trong suốt thời gian theo học chương trình cao học và thực hiện đề tài

Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS.TS Trần Thị Phương Phương đã tin tưởng đồng ý hướng dẫn đề tài, hỗ trợ tư liệu và gợi mở nhiều ý kiến chuyên môn hữu ích; đồng thời cũng dành thời gian tận tình góp ý để luận văn của tôi được hoàn thiện nhất

Tôi xin bày tỏ tấm lòng tri ân của mình đến các thầy cô của khoa Văn học và Ngôn ngữ - những người đã mang đến kiến thức văn chương và lan tỏa niềm cảm hứng nghiên cứu cho tôi trong suốt thời gian học tập

Bên cạnh đó, tôi cũng xin gởi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình và bạn bè Những người đã luôn bên cạnh động viên, hỗ trợ, tạo điều kiện tốt nhất để tôi hoàn thành luận văn này

Bình Thuận, ngày tháng năm 20

Phạm Hồng Phượng

MỤC LỤC

DẪN NHẬP 3

1 Lý do chọn đề tài 3

2 Lịch sử vấn đề 4

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 18

4 Phương pháp nghiên cứu 19

5 Những đóng góp của luận văn 20

6 Cấu trúc luận văn 20

Chương 1: KỊCH MAXIM GORKY – NGỌN NGUỒN VÀ BỐI CẢNH RA ĐỜI 21

1.1 Sân khấu Nga cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX 21

1.2 Ngọn nguồn kịch Gorky 22

1.3 Gorky và các kịch tác gia khác 25

1.4 Gorky với Nhà hát Nghệ thuật Moskva 33

1.5 Con đường kịch Maxim Gorky 38

Chương 2: KỊCH MAXIM GORKY NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN THỂ LOẠI 45

2.1 Nhân vật kịch Gorky 45

2.1.1 Tiểu tư sản 46

2.1.2 Những nhân vật “dưới đáy” 50

2.1.3 Trí thức, nghệ sĩ 54

2.1.4 Nhân vật Con Người 58

2.2 Không gian, thời gian 62

2.2.1 Không gian 62

2.2.2 Thời gian 66

2.3 Ngôn ngữ 68

2.4 Xung đột và Hành động 72

Chương 3: KỊCH MAXIM GORKY NHÌN TỪ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG TRIẾT LÝ - XÃ HỘI 76

3.1 Về chất triết lý – xã hội trong kịch 76

3.2 Triết lý về Con Người 77

3.3 Thuyết tạo dựng Chúa 82

3.4 Triết học nữ quyền và ẩn dụ về Đức Mẹ mới 88

3.5 Luận bàn về chức năng của văn học – nghệ thuật 93

3.6 Chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa 99

KẾT LUẬN 106

TÀI LIỆU THAM KHẢO 110

PHỤ LỤC 117

DẪN NHẬP

1 Lý do chọn đề tài

Bạn đọc Việt Nam các thế hệ hầu như đã vô cùng quen thuộc với nhà văn Maxim Gorky – bậc thầy vĩ đại của nền văn học vô sản Nga và thế giới Tuy vậy, Gorky mà ta đã tiếp cận và say mê phần nhiều là Gorky của truyện ngắn và của tiểu thuyết Gorky với tư cách tác giả của các vở kịch triết lý – xã hội thấm đẫm tinh thần cách mạng, vẻ đẹp và tình yêu thương con người dường như vẫn còn khá xa lạ với bạn đọc nước ta

Các vở kịch do ông sáng tác được dịch ở Việt Nam tính tới nay mới chỉ vừa vặn đếm đầy các ngón của một bàn tay Ngoài những lời phi lộ của các dịch giả Đình Quang, Hồng Phi, Lê Bắc giới thiệu sơ quát về các vở được dịch cùng với một

số nhận xét đánh giá được đề cập trong các tác phẩm giới thiệu chung về nghệ thuật sân khấu, tính đến nay vẫn chưa thật sự có những công trình nghiên cứu sâu về mảng sáng tác kịch của Maxim Gorky Đó là điều vô cùng đáng tiếc

Điều đẹp đẽ đáng ngạc nhiên của một tác phẩm văn học là khả năng gây xúc động mạnh mẽ của nó đến trái tim và lương tri của độc giả, bất chấp không gian và thời gian Người thực hiện luận văn bắt được vẻ đẹp ấy khi tiếp cận những tác phẩm kịch của Gorky Các vấn đề mang tính thời đại của nước Nga Xô viết mà kịch Gorky phản ánh không chỉ có ý nghĩa thời đại và tính dân tộc trong lòng nước Nga,

mà còn khêu gợi nhiều suy tư về những câu hỏi mang tính nhân loại vẫn còn vang vọng không dứt cho đến tận ngày nay Thông qua tư tưởng chủ đề mang tính cách mạng và tinh thần tiến bộ trong các vở kịch, mà Gorky đã trút hết vào đấy vốn sống

và lý tưởng nhân đạo của mình, tái hiện sống động trước mắt độc giả cuộc chiến lâu dài và phức tạp của con người trong hành trình kiếm tìm lẽ sống đích thực, như một Con Người

Khởi nguồn từ những xúc động mà các vở kịch đem lại, luận văn được thực hiện với mong muốn đặt những bước đầu tiên trên hành trình khám phá nghệ thuật kịch Maxim Gorky Trong đó, hơn cả những đặc trưng về kỹ thuật sáng tác, là ước

ao khám phá vẻ đẹp tư tưởng của các tác phẩm – để từ đó được lắng nghe những

giọng nói âm vang trong dòng chảy sục sôi của văn học cách mạng, những giọng nói đa dạng từ mọi lớp người - giọng tiểu tư sản, trí thức, giọng những kẻ lưu manh, những người dưới đáy, giọng nói của nhân dân lao động… - những giọng yếu ớt day dứt và những giọng dõng dạc khỏe khoắn…

Trong lịch sử sân khấu Nga những năm đầu thế kỷ XX, Maxim Gorky giữ một vai trò quan trọng cả trong lý luận lẫn sáng tác Ảnh hưởng của Gorky bắt đầu từ những sân khấu cổ động tiền cách mạng cho đến sân khấu mới sau thắng lợi của nhân dân, với những đòi hỏi bức thiết đối với sân khấu trong việc giúp con người trả lời những câu hỏi sâu sắc về chính bản thân họ, với mong muốn xây dựng những con người mới, vì một nước Nga mới Vai trò lớn lao của Gorky đối với sự nghiệp phát triển của văn học và sân khấu Xô viết là ở chỗ, bằng những tác phẩm hiện đại của mình, ông đã mở ra và sau đó, khẳng định một cách thuyết phục sự chín muồi của phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa

Nghiên cứu đến tận cùng mọi giá trị kịch Gorky không phải là một công việc

dễ dàng, bởi tiếp cận một tâm hồn lớn đòi hỏi một quá trình lâu dài và tầm đón nhận tương ứng, nhất là ở một thể loại văn học phức tạp như kịch Ngay Gorky cũng từng

nhận xét “Kịch – bi kịch, hài kịch - là thể loại khó nhất trong văn học‖ [35, tr117]

Tuy nhiên, với cùng tinh thần của nhà văn đáng kính của chúng ta khi bắt đầu bắt

tay viết kịch, mong muốn bắt được “những chớp lửa của khát vọng, vươn lên cuộc

sống mới‖, người thực hiện luận văn cũng đi tìm những chớp lửa đã soi bừng sự

tăm tối trong cuộc sống và trong tâm hồn nước Nga những năm đầu thế kỷ XX được nhóm lên từ kịch Maxim Gorky

Đó là lí do chúng tôi chọn thực hiện đề tài này

2 Lịch sử vấn đề

Nếu như những thành công ở mảng sáng tác truyện ngắn và tiểu thuyết đã sớm mang đến cho Gorky vị trí vững chãi “cánh chim báo bão của văn học cách mạng”, thì mảng sáng tác kịch của ông lại có phần ít được chú ý hơn đối với độc giả Việt Nam Chính vì thế, cả tình hình dịch thuật lẫn tình hình nghiên cứu kịch Maxim Gorky ở nước ta vẫn còn nhiều hạn chế Trong quá trình thực hiện luận văn, người

viết đã tiếp cận được một số tư liệu về tình hình nghiên cứu kịch Gorky, xin trình bày dưới đây

2.1 Tình hình nghiên cứu trong nước

2.1.1 Các công trình nghiên cứu tổng hợp về nghệ thuật kịch Maxim Gorky

Trong các giáo trình văn học thế giới và văn học Nga sử dụng ở chương trình giảng dạy cao đẳng, đại học nước ta; mảng sáng tác kịch của M Gorky mới chỉ được trình bày sơ lược dưới góc độ giới thiệu khái quát nhất một bộ phận trong sự nghiệp sáng tác của Gorky, và lại là một bộ phận có phần ít được chú ý hơn so với truyện ngắn và tiểu thuyết Tuy nhiên, các giáo trình này cũng đã đưa ra được những nhận định tương đối rõ nét về giá trị và vị trí của kịch trong gia tài sáng tác của nhà văn

Giáo trình văn học thế giới, tập 2 (Lưu Đức Trung chủ biên, Nxb Đại học Sư

phạm, năm 2007), bài Marxim Gorky ở chương VIII đã giới thiệu về cuộc đời và các giai đoạn sáng tác của Gorky, mà trong “di sản văn học đồ sộ, đa dạng, gồm

nhiều thể loại” đó, hàng chục vở kịch viết về những “lớp người dưới cùng xã hội”

đã góp tiếng nói mạnh mẽ trong nền văn học cách mạng Nga [51, tr.297]

Chương V – Gorky của Giáo trình văn học Nga (Đỗ Hải Phong chủ biên, Nxb Giáo dục Việt Nam, năm 2012) có dành một tiểu mục về Kịch bản sân khấu và vấn

đề con người trong kịch M Gorky Các tác giả đã nhận định “Với gần chục vở kịch

và những cách tân táo bạo, Gorky đã đưa nền kịch Nga phát triển lên một bước tiến mới.” [40, tr.161] và “Điểm cách tân cơ bản trong các vở kịch đó là: ông đã kịp thời đưa lên sân khấu những xung đột chính trị - xã hội nóng bỏng của thời đại (…) Chính sự cách tân đó đã đem lại cho kịch Gorky không chỉ sự hấp dẫn mà còn có ý nghĩa xã hội to lớn, ―kích động‖, ―thức tỉnh‖ mạnh mẽ ý thức nhân dân.” [40,

tr.161] Bằng việc phân tích khái quát các vở Những người tiểu thị dân 1 và Dưới đáy, các tác giả nói trên đã khẳng định tài tạo dựng xung đột nghệ thuật kịch của M

Gorky Cũng trong Giáo trình này, vấn đề Con Người được nhìn nhận như vấn đề

1 Vở kịch có những tên gọi khác nhau tùy theo dịch giả, gồm: Những người tiểu thị dân, Những người tiểu tư sản, Bọn trưởng giả, Bọn tiểu thị dân

khẩn thiết, vấn đề trung tâm của kịch M Gorky: “Đây là một quan điểm nhân đạo

rất giàu tính chiến đấu.” [40, tr.164]

Trong cuốn Lịch sử văn học Nga (Nhiều tác giả, Nxb Giáo dục, năm 2001), phần thứ hai - Văn học Nga thế kỉ XX, Nguyễn Kim Đính, khi giới thiệu tình hình văn học Nga giai đoạn 1900 – 1916, đã nhận định “Marxim Gorky đã từ tính nhân

dân vươn cao đạt tới tính đảng, trở thành nhà văn mở đầu thời đại mới của nền văn học tiến bộ Nga và toàn thế giới (…) Đến 1905, Gorky đã là tác giả của Bọn trưởng giả, Dưới đáy… những tác phẩm trong đó cảm hứng khẳng định sự ra đời tất yếu của xã hội mới, xã hội chủ nghĩa ngày càng nổi bật lên rõ rệt.” [3, tr.471]

Từ những nhận định trên, có thể thấy ngay từ những năm đầu thế kỷ XX đầy bão táp, khi đa số trí thức Nga còn loay hoay vướng lại trong những tư tưởng cách mạng chưa triệt để của các nhóm dân túy; Gorky, đặc biệt với các sáng tác kịch giàu tính chiến đấu; đã là nhà văn tiên phong nói lên tiếng nói của nhân dân lao động với tất

cả nỗi đau khổ cũng như sức mạnh cải biến xã hội của họ

Cũng ở cuốn Lịch sử văn học Nga (Nhiều tác giả, Nxb Giáo dục, năm 2001), phần thứ hai - Văn học Nga thế kỉ XX, chương III – A M Gorky, Nguyễn Kim Đính

đã dành 11 trang để giới thiệu những điểm quan trọng và bao quát nhất về mảng

sáng tác kịch của đại thi hào Tác giả nhấn mạnh: “Và từ đấy, xuất hiện thêm một

Gorky mới – Gorky, nhà viết kịch lỗi lạc Từ 1901 đến 1906, nhà văn viết liền sáu

vở kịch đặc sắc, đưa nền nghệ thuật kịch Nga phát triển lên một bước tiến mới, quan trọng” [3, tr.531] Phân tích chi tiết nghệ thuật kịch được Gorky dụng bút

trong các vở Bọn trưởng giả, Dưới đáy, Những đứa con của mặt trời, Những kẻ thù;

tác giả đã làm rõ những nét tiêu biểu đặc trưng cho phong cách kịch Gorky: tính cách mạng thể hiện qua xung đột mang tầm vóc xã hội và triết lý về Con Người thể hiện qua nghệ thuật xây dựng và điển hình hóa nhân vật

Bài 6, Maksim Gorki của Giáo trình Văn học Nga (Phạm Thị Phương, Nxb

Văn hóa Đại học Sư phạm, Thành phố Hồ Chí Minh, 2013) giới thiệu khá chi tiết

vở Dưới đáy với các tiểu mục: Nhan đề - cốt truyện - xung đột; Ba sự thật - ba triết

lí sống và phân tích quan điểm của Gorky thể hiện trong vở kịch này Trước khi đi

sâu phân tích, tác giả Phạm Thị Phương đã nhấn mạnh tính triết lý xã hội của vở

kịch này: “Tác phẩm phơi bày thực trạng nước Nga bần cùng, sự thất vọng và ngõ

cụt cuộc đời của những kiếp người, đặt ra vấn đề tranh luận mang tính triết học: Con người là ai? Mục đích và ý nghĩa cuộc đời là gì?” Tính triết lý luận đề chính là

một trong những nét đặc trưng tiêu biểu trong nghệ thuật kịch Gorky Tác giả đã đặc biệt chú ý đến đặc trưng này khi đi sâu phân tích ba sự thật: Sự thật trần trụi, Sự thật tôn giáo và Sự thật về Con Người

Bên cạnh giáo trình, ở hầu hết các công trình giới thiệu về nghệ thuật sân khấu của các tác giả Việt Nam, M Gorky cũng được đề cập đến như người mở ra phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa Nếu nhà văn Nga Leonid Leonov từng

cho là tất cả những nhà văn thế hệ ông “đều chui ra từ ống tay áo rộng rãi của

Gorky” [5, tr.264], thì cũng không quá khi nói rằng các nhà viết kịch vô sản đã học

được rất nhiều từ M Gorky ở cả lập trường lẫn kinh nghiệm và kỹ thuật viết Công trình dịch các sáng tác, bài báo, thư trả lời, góp ý cho các nhà văn trẻ nước Nga về thể loại kịch đã giúp ích rất nhiều cho các nhà viết kịch Việt Nam trong quá trình sáng tác phục vụ nền văn học cách mạng

Vụ Văn hóa Quần chúng xuất bản cuốn Tìm hiểu nghệ thuật viết kịch năm

1969 của tác giả Nguyễn Nam; cuốn Nghệ thuật viết kịch của tác giả Hồ Ngọc được Nxb Văn Hóa ấn hành năm 1973; Nghệ thuật biểu diễn hiện thực tâm lý (Đình Quang, Nxb Văn hóa, Hà Nội, năm 1978); cuốn Về hình tượng con người mới trong

kịch, tác giả Tất Thắng được Nxb Khoa học Xã hội xuất bản năm 1981; Hội Nghệ sĩ

Sân khấu Việt Nam, năm 1985 đã xuất bản cuốn Nhất định viết được kịch của tác

giả Tất Đạt Như một tất yếu mang tính lịch sử, tác giả những công trình nói trên, trong quá trình tìm hiểu nghệ thuật viết kịch và nghệ thuật kịch phục vụ cho nền văn học cách mạng, đều “không hẹn mà gặp” trích dẫn Gorky hoặc dùng sáng tác của Gorky để hỗ trợ cho các nội dung nghiên cứu của mình:

- Khi nói về các yếu tố của văn học, Gorky đã coi ―ngôn ngữ là yếu tố đầu tiên của văn học‖ Điều đó có nghĩa là không có ngôn ngữ sẽ không có văn học [32,

tr.159]

- Về vấn đề này, Gorky đã trình bày rất sáng tỏ, bằng một ví dụ cụ thể (…) Và cuối cùng, Gorky đi đến kết luận: ―Miễn sao có được những tính cách rõ nét, sắc cạnh thì những xung đột giữa những tính cách ấy tất yếu sẽ nổ ra.‖ [32, tr.85]

- Cũng chính vì thế Gorky cho rằng trong các loại hình văn học, kịch bản khó viết nhất Ông nói: ―Sở dĩ khó như vậy là vì kịch đòi hỏi mỗi nhân vật phải tự bộc

lộ những tính cách của họ bằng lời nói và hành động, không có sự gợi ý của tác giả

hỗ trợ vào.‖ [29, tr.14]

Ngoài ra, ở Việt Nam còn có những công trình tập hợp các bài viết thể hiện quan điểm của các tác giả kịch nổi tiếng trên thế giới được xuất bản nhằm mục đích cung cấp kiến thức lý luận kịch dưới góc độ thể loại cũng như những yêu cầu của kịch và sân khấu trong giai đoạn mới Bên cạnh các nhà viết kịch lỗi lạc khác của thế giới như Molière, Schiller, George – Bernard Shaw, Beaumarchais, Chekov, Arthur Miller… các bài viết của M Gorky được chọn đăng đã góp phần giúp đỡ những người viết kịch ở Việt Nam tiếp cận thể loại văn học đặc biệt này Các tập

Kinh nghiệm viết kịch (Hội Nghệ sĩ sân khấu Việt Nam, Hà Nội, năm 1982), Về mỹ học và văn học kịch (Đình Quang, Nxb Sân khấu, Hà Nội, năm 2003), Về sân khấu nước ngoài (Đình Quang, Nxb Văn hóa – Thông tin, Hà Nội, năm 2005) đã chọn

dịch một số bài viết của Gorky như Bàn về kịch, Gửi A N Tikhonov Qua đó, quan

niệm của Gorky về kịch và vai trò của kịch trong sự nghiệp giải phóng con người được thể hiện rõ nét, làm cơ sở để các nhà viết kịch học tập, thực hành sáng tác Tác giả Kim Đính, trong công trình nghiên cứu nhằm giới thiệu toàn bộ cuộc

đời và sự nghiệp của Gorky (Mắc-xim Go-rki - Nxb Văn hóa, Hà Nội, năm 1981)

cũng đã liệt kê khá chi tiết các vở kịch mà M Gorky đã sáng tác qua từng thời kỳ Đặc biệt hơn những công trình khác, Kim Đính không chỉ phân tích các vở kịch của Gorky dưới góc độ văn bản, mà còn đặt chúng trong bối cảnh đời sống mà chúng ra đời, những ảnh hưởng của chúng với nhân dân Nga, đánh giá của người đương thời

về giá trị của các vở kịch này Ví như, khi nhắc đến vở Những người nghỉ mát, Kim

Đính viết:

Đêm 10 tháng Mười một 1904, công chúng yêu nghệ thuật của cố đô

Mat-xcơ-va náo nức đổ xô về Nhà hát Cô-mix-xac-giep-xcai-a, hăm hở như đi tham gia một cuộc biểu tình chính trị

(…) ―Buổi công diễn ra mắt vở kịch‖ – Go-rki phấn khởi viết thư trao đổi cùng người vợ thân yêu – ―là ngày thật tuyệt trong đời anh… Chưa bao giờ anh cảm thấy và sau này có lẽ cũng khó có dịp mà cảm thấy sức mạnh, ý nghĩa của bản thân trong cuộc sống như trong buổi ấy…‖ [5, tr.131]

Những thông tin “đời sống” như thế này cung cấp cho độc giả cái nhìn sinh động hơn về kịch Gorky, làm sâu sắc hơn những cảm xúc mà bản thân văn bản kịch đem lại cho độc giả Qua đó ta thấy được những cơn bão tư tưởng mà các vở kịch này đem lại đã ồ ạt cuốn đến, lấp đầy những tâm hồn trống rỗng, hư vô của nhiều tầng lớp nhân dân nước Nga lúc bấy giờ đang không biết phải cư xử ra sao với chính mình và với thời đại rối ren

Đánh giá về kịch Gorky, tác giả Kim Đính cho rằng: “Những người thực sự yêu quý nền kịch Nga cùng nhất trí: cũng như Sê-khôp tài hoa trước đây, Go-rki đến với nghệ thuật kịch, đóng góp những cách tân quan trọng, đưa nền kịch Nga phát triển lên một bước mới Xta-ni-lap-xki trân trọng ghi nhận: „Măc-xim Go-rki là người mở đầu chủ yếu và người xây dựng dòng xã hội – chính trị trong nhà hát chúng ta…‟” [5, tr.127]

Như vậy, các công trình nghiên cứu tổng hợp mang tính khái quát về văn học Nga nói chung, hay riêng vết về văn hào M Gorky đã cung cấp cái nhìn tổng quát

về nghệ thuật kịch Gorky như một bộ phận giá trị trong sự nghiệp sáng tác của ông Tuy được trình bày cô đọng, súc tích mà thiếu đi cụ thể, chuyên sâu; những công trình trên cũng đã gợi mở được những hướng nghiên cứu chính khi tiếp cận nghệ thuật kịch M Gorky

2.1.2 Các công trình dịch thuật tác phẩm kịch Maxim Gorky

Tính cho đến thời điểm hiện nay, đã có 05 trên tổng số 18 sáng tác kịch của

Gorky được dịch sang tiếng Việt, bao gồm: Những kẻ tiểu tư sản, Dưới đáy và

Những đứa con của mặt trời trong tuyển tập Kịch Marxim Gorky, ba vở (Maxim

Gorky, Hồng Phi dịch, Nxb Văn học, Hà Nội, năm 1978); (Maxim Gorky, Hồng Phi

dịch, Nxb Văn học, Hà Nội, năm 1967); Dưới đáy (Maxim Gorky, Đình Quang dịch, Dưới đáy (Maxim Gorky, Hoàng Xuân Nhị dịch, Nxb Văn hóa, Hà Nội, năm

1957 và Êgo Bulứtsốp (Maxim Gorky, Lê Bắc dịch, Vụ Nghệ thuật Sân khấu xuất

bản, năm 1966) Để bước đầu giúp độc giả Việt Nam có những hiểu biết chung nhất

về M Gorky và các tác phẩm kịch của ông; trong các tuyển tập kịch Gorky, các dịch giả đều dành một lượng trang viết tương đối dày dặn để giới thiệu trước khi

độc giả tiếp cận tác phẩm Cụ thể như sau:

Ở tập Êgo Bulứtsốp (Lê Bắc dịch, Vụ Nghệ thuật Sân khấu xuất bản, năm 1966), lời mở đầu dài 12 trang của Nguyễn Nam được đặt tựa Gorky nhà viết kịch

vô sản vĩ đại Trong bài viết này, tác giả đưa ra nhận định chung: “Gorky là người

kế thừa và phát triển những truyền thống tốt đẹp nhất của kịch cổ điển Nga và đặc biệt là của Tchekov Đồng thời Gorky cũng đưa ra và củng cố một loại kịch mới: kịch chính trị và xã hội Phần cách tân của Gorky nằm ở cách chọn xung đột và phương pháp phản ảnh hiện thực.‖ [7, tr.5]

Cũng ở lời mở đầu này, Nguyễn Nam đã giới thiệu sơ lược một số vở kịch nổi

bật của Gorky, bao gồm Bọn tiểu thị dân, Dưới đáy, Thù địch 2

Sau khi phân tích

những nét nổi bật của vở Êgo Bulứtsốp, một lần nữa tác giả đánh giá vị trí và giá trị của kịch Gorky: “Trong một phần ba thế kỷ viết kịch, Gorky đã viết nên được cả

một giai đoạn trong lịch sử phát triển của loài người, giai đoạn cách mạng vô sản Gorky xứng đáng là nhà văn vĩ đại của giai cấp công nhân và đồng thời là nhà văn

đi đầu của nền văn học mới, văn học xã hội chủ nghĩa.‖ [7, tr.12]

Để giúp bạn đọc tiếp cận hiệu quả hơn với tác phẩm, tập Êgo Bulứtsốp (Lê

Bắc dịch, Vụ Nghệ thuật Sân khấu xuất bản, năm 1966) còn đính kèm sau bản dịch

vở kịch hai bài viết: Kế hoạch đạo diễn vở kịch ‗Êgo Bulứtsốp và đồng bọn‘ dựng

tại nhà hát Váctangôp của Dakhava và Bàn về kịch bản của chính tác giả Maxim

Gorky Trong bài viết của mình, Dakhava, trong nỗ lực hiểu thật sâu, thật đúng vở kịch để đưa nó lên sân khấu một cách trọn vẹn và sống động, đã kinh ngạc khi phát

2

Vở kịch có những tên gọi khác nhau tùy theo dịch giả, gồm: Những kẻ thù, Thù địch

hiện ra rằng “Trong vở kịch này cũng như trong tất cả các vở khác của Maxim

Gorky chúng ta phát hiện thấy một sức sống rất lớn của tất cả những cái gì diễn ra trên sân khấu Chúng ta kinh ngạc trước tính chân thực hợp với đời sống của vở kịch Tại đây con người hành động cư xử hoàn toàn như trong đời sống, đó là một mặt Mặt khác trong vở kịch có những màn phát triển lên tới một sự tượng trưng xã hội cực kỳ cô đọng.‖ [7, tr.91]

Vở Những kẻ thù (Hồng Phi dịch, Nxb Văn học, Hà Nội, năm 1967) được

Nguyễn Văn Hạnh viết lời giới thiệu dài 12 trang Mở đầu lời giới thiệu, tác giả đã

nhìn nhận “Gorky không chỉ là một nhà tiểu thuyết vĩ đại mà còn là một nhà soạn

kịch lớn Ông đã viết trên dưới hai mươi vở kịch Nhiều vở xuất hiện trên sân khấu Nga đã hơn sáu mươi năm rồi mà ngày nay vẫn còn thu hút sự chú ý của đông đảo khán giả Liên xô và thế giới, làm mọi người khâm phục vì tính tư tưởng sâu sắc, hiện đại và tính nghệ thuật độc đáo, điêu luyện.‖ [9, tr.5] Riêng về vở Những kẻ thù, tác giả cho rằng, cùng với tiểu thuyết Người mẹ, tác phẩm “sẽ cho chúng ta một quan niệm khá rõ ràng về phong cách của nhà văn vô sản vĩ đại, về đặc điểm, và khả năng phản ánh hiện thực của phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa được thể hiện một cách rực rỡ trong hai tác phẩm có giá trị cổ điển này.” [9, tr.5]

Tuyển tập Kịch Maxim Gorky (ba vở) (Hồng Phi dịch, Nxb Văn học, Hà Nội,

năm 1978) có 34 trang giới thiệu, do Nguyễn Hải Hà chấp bút Tương tự các tập kịch khác, phần giới thiệu gồm có hai phần Phần thứ nhất và chiếm dung lượng lớn

là để trình bày một số vở tiêu biểu: Những kẻ thù, Những người tiểu tư sản, Dưới

đáy, Những kẻ nghỉ mát ở biệt thự, Những đứa con của mặt trời Phần thứ hai đưa

ra cái nhìn tổng quát về mảng sáng tác kịch trong sự nghiệp văn học và những đánh giá chung về giá trị tư tưởng và nghệ thuật kịch Gorky Cụ thể, tác giả nhận định:

“Gorky đã sáng tạo nên loại kịch triết lý đặc sắc Đó không phải là những luận đề

triết lý khô khan được minh họa bằng những cảnh đời thiếu sức sống Đó là những bức tranh sinh hoạt chân thực được nhìn dưới góc độ triết lý hoặc đó là những triết

lý bức thiết đối với cuộc đời được rút ra từ trong lòng cuộc sống.” [8, tr.35]

Nhìn chung, tuy chỉ là lời mở đầu cho các tuyển dịch, nhưng các tác giả đã đưa ra những nhận định rất cốt lõi về đặc trưng nghệ thuật kịch Gorky, giúp cho bạn đọc và những ai đang có ý định nghiên cứu kịch Gorky có được những định hướng

cơ bản ban đầu để đi sâu tìm tòi nhiều phương diện giá trị đa dạng trong nghệ thuật kịch M Gorky Đặc biệt là những đánh giá sau đây: về vai trò kịch Gorky trong việc định hình phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa; về kịch Gorky như một loại hình kịch triết lý – xã hội; về tính nhân văn và tính cách mạng sục sôi trong kịch Gorky

2.1.3 Các bài viết, chuyên luận có đề cập đến nghệ thuật kịch Maxim Gorky

Trong bài viết Maxim Gorky – Huyền thoại về một con người, tác giả Trần Thị Phương Phương khẳng định: “Cũng như Chekhov, Gorky không chỉ dừng lại ở những sáng tác văn xuôi, mà còn tiến vào lãnh địa của sân khấu kịch với những ý tưởng nghệ thuật mới mẻ (…) Vở Dưới đáy (1902) và thành công của nó lại càng khẳng định thêm cái mới, cái cách mạng trong kịch Gorky: ngay cả khi rơi xuống tận đáy sâu của cuộc đời, những con người nghèo khổ vẫn tiếp tục mơ ước, hy vọng, không đánh mất niềm tin vào một tương lai tươi sáng hơn, không ngừng vươn tới mặt trời, vươn tới hạnh phúc.” [75]

Làm rõ hơn tính triết lý – xã hội trong kịch Gorky, trong một bài viết khác đăng trên Tạp chí Nghiên cứu văn học, số 4-2014, tác giả Trần Thị Phương Phương

một lần nữa nhắc đến vở Dưới đáy như một mẫu tiêu biểu của kịch triết lý – xã hội

M Gorky: “Vở kịch Dưới đáy là tập hợp tất cả những kiểu ‗con người mới‘ vô sản

từng rải rác xuất hiện trong các truyện ngắn lãng mạn thời kỳ đầu của Gorky (…) Không chỉ là một bức tranh sinh hoạt cùng khổ, đây còn là một cuộc đối đầu giữa các quan niệm sống của những người cùng khổ: hoặc chấp nhận lấy lao động khổ sai làm lẽ sống, hoặc tự an ủi bằng những giấc mộng không tưởng, hoặc không cam chịu sự giả dối hay thương hại.” [43]

Nhìn chung, hầu hết những tài liệu tiếp cận được về kịch M Gorky ở Việt Nam phần lớn mới chỉ dừng ở mức độ giới thiệu khái quát Nhiều tài liệu đưa ra được những nhận định cô đọng, nói lên những giá trị chủ đạo nhất trong nghệ thuật

kịch M Gorky Những nhận định này được đúc rút từ quá trình đọc và nghiên cứu sâu về kịch Gorky của các tác giả, tuy nhiên lại chỉ được trình bày như một kết luận

mà thiếu vắng những phân tích cặn kẽ ở các tác phẩm, trong từng phương diện Nguyên nhân của hiện trạng rất đáng tiếc này là do mảng sáng tác kịch của Gorky mới chỉ được đề cập đến trong các công trình tổng hợp mà thiếu đi các nghiên cứu chuyên sâu dưới góc độ thể loại và dưới cái nhìn khám phá những độc đáo riêng có trong phong cách kịch M Gorky

2.2 Tình hình nghiên cứu ngoài nước

Tình hình nghiên cứu về kịch M Gorky của các tác giả nước ngoài tương đối phong phú, dày dặn và hệ thống hơn so với ở Việt Nam, nhưng vẫn chưa đủ để có thể đào sâu hết giá trị các sáng tác kịch của nhà văn Và cũng như tình hình trong nước, các nghiên cứu chuyên về kịch Gorky rất ít ỏi Đa phần mảng sáng tác kịch của Gorky vẫn chỉ được giới thiệu hoặc như một góc có phần khiêm tốn trong toàn

bộ sự nghiệp văn học của nhà văn, hoặc như những minh chứng cho quan điểm sáng tác của nhà văn mở đầu cho phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa Rất tiếc là chúng tôi tiếp cận được đầy đủ và trực tiếp không nhiều các công trình nghiên cứu ấy Đa phần các bài viết và tác phẩm, chúng tôi chỉ có điều kiện tiếp cận

từ nguồn các website đáng tin cậy, ở mức độ các trích đoạn tiêu biểu Tuy chưa thật

sự đầy đủ, xin được giới thiệu một số tài liệu sau đây của các tác giả nước ngoài đã nghiên cứu sâu hoặc có đề cập đến nghệ thuật kịch M Gorky

Cynthia Marsh, nhà nghiên cứu và giảng dạy bộ môn kịch và tiếng Nga tại đại học Nottingham, Vương quốc Anh là tác giả của hai công trình nghiên cứu kịch

Gorky, gồm: File on Gorky (1993) và Maxim Gorky: Russian Dramatist (2006) Có

thể nói đây là những công trình nghiên cứu chuyên sâu nhất về Gorky ở phương Tây tính đến thời điểm hiện nay

File on Gorky bao gồm phần giới thiệu của Cynthia Marsh về tất cả các sáng

tác kịch Gorky và lịch sử sân khấu của các vở này, trình bày theo tiến trình thời

gian File on Gorky còn tập hợp các bài phê bình kịch Gorky, kể cả trong thời điểm

những năm 1900 khi các vở này được công diễn cho đến các bài phê bình về sau

của các nhà phê bình kịch nghệ Nga lẫn Tây phương Bạn đọc có thể tìm thấy

những góp ý khích lệ của Chekhov qua thư cho vở kịch đầu tay Những người tiểu tư

sản, những trao đổi qua lại của Gorky với Danchenko, Stanislavski xung quanh kịch

bản và dàn dựng, hay trích đoạn các bài phê bình của sân khấu của A P Kugel, D Merezhkovskii, P V Gardin, A Kuprin… Các đoạn trích mà Cynthia Marsh giới thiệu tuy tương đối ngắn gọn, nhưng đều đi thẳng vào các nhận xét đánh giá khen – chê nhiều chiều về nội dung tư tưởng và tầm ảnh hưởng của kịch Gorky đối với sân

khấu và xã hội Nga lúc bấy giờ Cynthia Marsh trích một đoạn phê bình của I Bibikov ngay sau khi công diễn vở đầu tay Những người tiểu tư sản như sau: Màn

chầm chậm khép lại rồi, nhưng ta biết rằng vẫn chưa kết thúc đâu, sẽ còn tiếp nối, những lời quả cảm và thách thức của Nil còn đó Sẽ diễn ra một cuộc đấu tranh và những người tiểu tư sản ‗sẽ ra đi, biến mất như ung nhọt phải rời bỏ thân người khỏe mạnh‘ Đọng lại trong lòng khán giả không chỉ là ấn tượng về sự hỗn loạn của đời sống tiểu tư sản mà còn là sự quan tâm lớn lao hơn đến cuộc đời và nhận thức rằng ‗tương lai do người lao động làm chủ‘ 3 [59, tr.15]

Ngay từ lời tựa cuốn Maxim Gorky: Russian Dramatist (Peter Lang AG,

International Academic Publishers, Bern 2006), Cynthia Marsh đã đề cập đến tình trạng nghèo nàn những nghiên cứu chuyên sâu về kịch Gorky ở phương Tây, trái

ngược với tầm vóc giá trị của những tác phẩm này Bà viết: “Trong khi sức nóng

của tiểu thuyết và truyện ngắn đã nguội bớt, các vở kịch của ông vẫn còn thu hút được khán giả Trớ trêu là, các công trình nghiên cứu về Gorky có khuynh hướng chỉ tập trung vào cuộc đời, quan điểm chính trị, văn xuôi, truyện ngắn và thư từ, còn sáng tác kịch thường chẳng nhận được gì nhiều nhặn hơn một cái nhìn liếc qua.” 4 [64, tr.9] Cynthia Marsh cũng giới thiệu lịch sử sân khấu của các tác phẩm

4 While Gorky‟s novels and stories decline in popularity, his plays are still able to engage an audience Ironically, studies of his work have tended to concerntrate on his life, his politics, his prose, short stories and letters, with often little more than a passing glance at his drama

kịch Gorky kể cả sau khi nhà văn đã mất, mà gần nhất là buổi diễn vở Barbarians (Bọn dã man) năm 2003 tại Nhà hát Salisbury (Vương quốc Anh), gần 100 năm

cách biệt với lần diễn đầu tiên của vở kịch này (1906)

Đúng như tên gọi của mình, cuốn sách thứ hai của Cynthia Marsh giới thiệu Gorky chỉ trên phương diện một nhà viết kịch, với ba phần, hay ba giai đoạn trong sáng tác kịch của Gorky Phần I, 1882 – 1905: Ra mắt công chúng (Debut), giới

thiệu bối cảnh sân khấu Nga và các vở: Philistines (Những người tiểu tư sản), The

Lower Depths (Dưới đáy), Summerfolk (Những người nghỉ mát), Children of The Sun (Những đứa con của mặt trời) Phần II, 1906 – 1917: Xa sân khấu (Off-stage),

nhắc đến quãng thời gian Gorky phải sống lưu vong và giới thiệu một số vở kịch

được sáng tác ở nước ngoài, tiêu biểu có: Enemies (Những kẻ thù), The Last Ones (Những người cuối cùng), Vassa Zheleznova Phần III, 1917 – 1936: Bước ngoặt

(Peripeteia), giới thiệu nhà viết kịch Xô Viết M Gorky và một số vở kịch của ông ở

giai đoạn này, tiêu biểu có Egor Bulychev and The Others (Egor Bulychev và những

người khác) Trong công trình nghiên cứu của mình, bà cũng đặc biệt nhấn mạnh

việc tìm hiểu Gorky thuần túy ở vai trò một nhà viết kịch thay vì dùng kịch Gorky

để dẫn chứng, minh họa cho quan điểm chính trị và các xu thế chính trị ở nước Nga

Xô Viết như ở hầu hết các công trình nghiên cứu trước đó của các tác giả khác Nhận định chung về nghệ thuật kịch M Gorky, Cynthia Marsh đặc biệt chú ý đến các đặc điểm sau đây: tính chính trị, hiện thực chủ nghĩa, tự nhiên chủ nghĩa và đặc trưng của kịch lãng mạn (melodrama) Theo bà, kịch Gorky là sự pha trộn hài hòa bốn yếu tố trên đây, với liều lượng mỗi lúc một khác tùy theo thời kỳ sáng tác, cho đến cuối cùng đi đến sự định hình phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa Tuy cách diễn đạt và phân tích có khác nhau, về cơ bản, nhận định của Marsh không xa với các đánh giá về phong cách sáng tác của Gorky của các nhà nghiên cứu Việt Nam, rằng ở nhà văn có sự gặp gỡ giữa tính hiện thực và tính lãng mạn, trên nền tảng tư tưởng sáng tác của một nhà văn cách mạng tiến bộ

Bên cạnh hai công trình nghiên cứu chuyên sâu của Cynthia Marsh, chúng tôi cũng tiếp cận được một số đánh giá về kịch Gorky của các nhà nghiên cứu khác

Tuy nhiên, đó chủ yếu là những bài viết tập trung vào phân tích các vở kịch cụ thể dùng làm minh chứng cho phong cách viết hoặc xu hướng chính trị của nhà văn Khó có thể tìm thấy các nghiên cứu mang tính tổng hợp, đánh giá toàn bộ hoặc chuyên biệt về các phương diện nghệ thuật của kịch Gorky

Một tập hợp các bài phê bình, phân tích kịch Gorky rất đáng chú ý của tác giả

George Brandes được in trong cuốn Maxim Gorky: Illustrated Cameos of Literature

(William Heinemann Publisher, 1905) bao gồm 16 bài viết ngắn Các bài viết này tập trung giới thiệu những điểm đáng chú ý trong vở kịch đem lại tên tuổi cho

Gorky ở phương tây: vở Dưới đáy mà George Brandes dịch với tên gọi The Doss –

house Các bài viết cố gắng đi vào phân tích các nhân vật và vị trí của nhân vật ấy

trong nền tư tưởng của cả vở kịch, tiêu biểu như: Thời kỳ lang thang — nguyên bản

tạo nên nhân vật Luka; Diễn viên, trong vở Dưới đáy; Nastja, cô hầu trong vở Dưới đáy… Tuy các bài viết này cũng mới chỉ dừng ở mức giới thiệu cơ bản kịch Gorky

đến khán giả phương tây trong cái nhìn đối chiếu với các tác giả khác mà chưa có những đánh giá sâu về nghệ thuật, nhưng đây vẫn là nguồn tư liệu vô cùng thú vị George Brandes giới thiệu, phê bình kịch Gorky ngay trong thời điểm nhà văn bắt

tay vào mảng sáng tác kịch Vở Dưới đáy ra đời năm 1902, Maxim Gorky:

Illustrated Cameos of Literature được in năm 1905, cho thấy rõ thái độ tiếp nhận

của công chúng với một Gorky kịch tác gia hoàn toàn mới mẻ và gây sửng sốt

―Kịch lãng mạn kiểu mới đây rồi Không còn nữa những ý tưởng lỗi thời được đem

ra tô vẽ lại, điểm trang diêm dúa bằng phục trang lộng lẫy tân kỳ Đây là hình ảnh con người của thời đại chúng ta (…) Phần lớn vở Dưới đáy là phương thuốc quá mạnh với công chúng tỉnh lẻ, quá khích động, quá cách mạng…‖5 [55, tr.36]

Trong cuốn tiểu sử chính trị Maxim Gorky: A Political Biography (Praeger

Publisher, Westport, 1999), Tovah Yedlin, trong quá trình dựng lại cuộc đời hoạt động văn học – chính trị của nhà văn, đã giới thiệu một số lần công diễn các vở tiêu biểu của Gorky Các vở diễn được chọn nhắc đến hầu hết đều là những vở có tính tư

5 “Here we have the New Romance Here is no bygone ideal newly decked and dressed out, trimmed up with fresh finery It is the men of our own time who are described (…) The Doss – house is for the most part too strong for a provincial public, too agitating, too revolutionary.”

tưởng và hành động cao, tác động mạnh mẽ đến công chúng Nga thời điểm bấy giờ Yedlin đặc biệt chú trọng đến tính chính trị và các quan điểm về tôn giáo thể hiện trong kịch Gorky Ông dành khá nhiều trang viết và các đoạn trích thư trao đổi của chính Gorky khi bàn về tính chính trị của nghệ thuật, về chân mục đích của văn học với điểm đến cao cả nhất là hướng về con người Yedlin cũng trình bày những quan điểm của ông về ảnh hưởng của Nietzsche đối với Gorky (dù bản thân nhà văn phủ nhận điều này) và những vấn đề xung quanh tư tưởng tôn giáo của Gorky, mà điểm trọng tâm là Thuyết tạo dựng Chúa

Chính trong thời kỳ Nizhegorodskii, Gorky đã định hình triết lý nhân văn sâu sắc của mình trong tác phẩm Chelovek (Con Người) và vở kịch Na dne (Dưới đáy)

―Con Người,‖ ông viết, ―là tất cả Con Người thậm chí còn tạo ra Chúa… Khả năng vươn đến chân thiện mỹ của Con Người là vô tận.‖ Một trong những nhu cầu lớn lao nhất của con người là tự do tư tưởng và biểu đạt, nhu cầu ấy còn quan trọng hơn là tự do đi lại Triết lý này không giúp Gorky giải quyết được câu hỏi về Chúa và vị trí của Ngài trong đời sống con người.6 [70, tr.67]

Gorky tin rằng ông có trách nhiệm giảng dạy tìm ra cách chữa những căn bệnh đang lan nhiễm ở nước Nga Đầu tiên, ông thử chữa trị bằng tư tưởng vô chính phủ, sau đó đến chủ nghĩa xã hội, và cuối cùng là chủ nghĩa cộng sản, thuyết phục tất cả rằng ông đã có câu trả lời chính xác và những bài thuốc tốt nhất 7

[70, tr.92]

Tương tự những đoạn trích trên đây trong tác phẩm của Yedlin, thật tiếc khi ở

đa số công trình khác chúng tôi tiếp cận được về Gorky, tính chính trị trong sáng tác của ông được tập trung trong lúc các giá trị văn học chỉ được sử dụng để minh họa

6

It was during the Nizhegorodskii period that he formulated his strongly humanistic philosophy in the work Chelovek (Man) and his play Na dne (The Lower Depths) “Man,” wrote Gorky, “is everything He even created God Man‟s ability to achieve perfection is infinite.” One of the greatest needs of man was freedom of thought and expression, a need of far greater importance than freedom of movement This philosophy did not solve for him the question of God and His place in the life of man

7

Gorky believed that he had to teach in order to provide solutions for the social ills that plagued Russia First

he tried to cure us through the ideas of anarchism, then socialism and finally communism, convinced all along that he had the right answers and the best of remedies.

George Brandes và Cynthia Marsh là hai tác giả cá biệt đã tiếp cận Gorky ở góc độ một nhà viết kịch

Từ những tài liệu đã tiếp cận, chúng tôi nhận thấy phần lớn các tài liệu trên hướng đến những vấn đề chủ yếu sau:

- Nhận định khái quát về kịch Gorky và đóng góp của kịch trong sự nghiệp sáng tác của nhà văn

- Khai thác những đặc điểm nghệ thuật kịch Gorky, trong đó nhấn mạnh nhất đến phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa

- Nhận định kịch Gorky như một thể loại mới: kịch triết lý – xã hội với đặc trưng về tính luận đề, đặc biệt là những luận đề về Con Người

- Phân tích một số phương diện cụ thể về mặt thể loại trong một số vở kịch cụ thể của Gorky

Nhìn chung, nghệ thuật kịch Gorky đã được giới nghiên cứu trong và ngoài nước quan tâm và có một số công trình nghiên cứu đóng vai trò đáng kể trong việc gợi mở, định hướng cho người thực hiện luận văn Tuy nhiên, vẫn còn một khoảng trống lớn còn để ngỏ nếu muốn tiếp cận được tương đối sâu sắc và đủ đầy về giá trị nghệ thuật kịch M Gorky Người thực hiện luận văn muốn theo đuổi công việc này,

từ đó góp phần đưa kịch Gorky gần hơn với công chúng

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Trong quá trình triển khai đề tài, chúng tôi hướng tới tìm hiểu những nét tiêu biểu ở cả hai mặt nội dung tư tưởng lẫn hình thức nghệ thuật trong kịch M Gorky Tính cho đến thời điểm hiện nay, ở Việt Nam, kịch của Gorky được biết đến

qua các công trình dịch thuật: Kịch Marxim Gorky, ba vở (Maxim Gorky, Hồng Phi dịch, Nxb Văn học, Hà Nội, năm 1978), Những kẻ thù (Maxim Gorky, Hồng Phi dịch, Nxb Văn học, Hà Nội, năm 1967), Dưới đáy (Maxim Gorky, Đình Quang dịch, Dưới đáy (Maxim Gorky, Hoàng Xuân Nhị dịch, Nxb Văn hóa, Hà Nội, năm

1957 và Êgo Bulứtsốp (Maxim Gorky, Lê Bắc dịch, Vụ Nghệ thuật Sân khấu xuất bản, năm 1966) Trong đó, tuyển tập Kịch Marxim Gorky, ba vở gồm các vở: Những

kẻ tiểu tư sản, Dưới đáy và Những đứa con của mặt trời Ngoài ra, người viết còn

được tiếp cận một bản dịch khác của vở Dưới đáy của dịch giả Trần Thị Phương

Phương Như vậy, tuy có khá nhiều bản dịch, tựu trung lại, đã có năm vở kịch của

M Gorky được mang đến cho bạn đọc Việt Nam, gồm: Những kẻ tiểu tư sản, Dưới

đáy, Những kẻ thù, Êgo Bulứtsốp và Những đứa con của mặt trời

Trong quá trình thực hiện luận văn, người viết cố gắng tiếp cận và dịch thêm

hai vở kịch khác của M Gorky từ bản tiếng Anh Gorky Plays (Methuen Drama

World Classics, translated by Jeremy Brooks and Kitty Hunter-Blair, Methuen

London Ltd, 1988), gồm các vở Những người nghỉ mát (Summerfolk) và Những

người cuối cùng (The Last Ones)

Như vậy, người viết giới hạn phạm vi nghiên cứu đề tài qua bảy vở kịch tiêu biểu nêu trên của M Gorky

4 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sử dụng các phương pháp chủ yếu sau:

- Phương pháp loại hình: kịch là một thể loại văn học có đặc trưng riêng, vì vậy ở chương 2 chúng tôi bám sát những đặc trưng của thể loại này trong quá trình tìm hiểu nghệ thuật kịch M Gorky

- Phương pháp lịch sử - văn hóa: Phương pháp này được vận dụng cụ thể trong chương 1, 3 Ở đây, chúng tôi đặt kịch M Gorky trong cái nhìn toàn cảnh của lịch

sử sân khấu Nga cũng như trong bối cảnh lịch sử xã hội và văn hóa Nga cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX

- Phương pháp phân tích – tổng hợp: chúng tôi sử dụng phương pháp này để

phân tích các vở kịch Những kẻ tiểu tư sản, Dưới đáy, Những kẻ thù, Êgo Bulứtsốp,

Những đứa con của mặt trời, Những người nghỉ mát và Những người cuối cùng;

trên cơ sở đó đưa ra những nét chung hình thành nên thi pháp kịch M Gorky

- Phương pháp so sánh - đối chiếu: Đây là phương pháp xuyên suốt các chương, được chúng tôi vận dụng cụ thể vào những trường hợp đối chiếu nghệ thuật kịch của Gorky với kịch của các nhà văn khác

5 Những đóng góp của luận văn

Tình hình giới thiệu và nghiên cứu kịch Gorky ở Việt Nam hạn chế hơn nhiều

so với các sáng tác truyện ngắn và tiểu thuyết của nhà văn Trước tình hình đó, thông qua việc thực hiện đề tài, chúng tôi muốn đóng góp:

- Một cái nhìn vừa cụ thể vừa bao quát về nghệ thuật kịch M Gorky

- Trên cơ sở đó, trình bày rõ vai trò của kịch Gorky trong việc mở đầu và xác lập phương thức sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa trong văn học Nga

- Ngoài ra, Luận văn còn góp phần khám phá nét độc đáo của kịch M Gorky: kịch triết lý – xã hội

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần Dẫn nhập (20 trang), Kết luận (4 trang), Danh mục tài liệu tham khảo (8 trang) và Phụ lục (219 trang), Luận văn gồm có ba chương:

Chương 1: Kịch Gorky: Ngọn nguồn và Bối cảnh ra đời

Ở chương này, chúng tôi giới thiệu khái quát về bối cảnh xã hội và tình hình của sân khấu Nga cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỷ XX; lý giải nguyên nhân Gorky bén duyên với kịch và khái quát sự nghiệp viết kịch của Gorky

Chương 2: Kịch Gorky dưới góc nhìn thể loại

Ở chương này, chúng tôi tập trung phân tích các tác phẩm kịch tiêu biểu của Gorky dưới góc nhìn thể loại Trên cơ sở đó, phát hiện những nét đặc trưng và cách tân trong nghệ thuật kịch M Gorky Bên cạnh đó, đặc biệt chú ý đến phương thức sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa mà Gorky sử dụng trong sáng tác kịch

Chương 3: Kịch triết lý – xã hội M Gorky

Ở chương này, chúng tôi đi sâu phân tích các chủ đề mang tính triết lý – xã hội

mà Gorky chuyển tải trong các tác phẩm kịch của ông qua các thời kỳ sáng tác Qua

đó, làm nổi rõ tính cách mạng và tinh thần nhân văn lớn lao của Gorky đối với Con Người và các vấn đề thuộc về Con Người

Chương 1:

KỊCH MAXIM GORKY – NGỌN NGUỒN VÀ

BỐI CẢNH RA ĐỜI

1.1 Sân khấu Nga cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX

Cuối thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XX là thời kỳ phát triển rực rỡ và phong phú nhất của sân khấu Nga Cùng dòng chảy với văn học thế giới, kịch Nga cũng chuyển mình qua nhiều trào lưu từ cổ điển đến lãng mạn, sang hiện thực; đồng thời lại có những đặc trưng riêng của văn hóa Nga Khởi nguồn từ các hình thức sân khấu dân gian gắn với nghi lễ tôn giáo và hoạt động giải trí; dần dà bồi đắp những đặc trưng của thể loại; sang đến đầu thế kỷ XVIII, kịch Nga đã cơ bản trở thành một

bộ môn nghệ thuật độc lập Sân khấu kịch đã ghi được dấu ấn của nhiều tên tuổi, phong cách khác nhau, đặc biệt trong số đó có hài kịch Fonvizin với nghệ thuật xây dựng nhân vật độc đáo và ngôn ngữ bình dân sống động, biểu cảm; đặt nền móng cho kịch hiện thực về sau

Sang thế kỉ XIX, kịch càng lúc càng khẳng định vị trí và chiếm lĩnh đời sống nghệ thuật mạnh mẽ hơn Nhiều nhà văn có tên tuổi như Pushkin, Lermontov, Gogol, Turgenev, Tolstoy… đều bước chân sang lĩnh vực kịch, tìm tòi những thử nghiệm mới Với lực lượng sáng tác hùng hậu, tài năng, sân khấu Nga càng về cuối thế kỷ XIX càng bước đến giai đoạn phát triển đỉnh cao Nổi bật nhất phải kể đến

Griboyedov với Khổ vì trí tuệ, Pushkin với Boris Godunov, Lermontov với Vũ hội

hóa trang, Gogol với Quan thanh tra, Turgenev với Một tháng ở miền quê, Ostrovsky

với Giông tố, Tolstoy với Quyền lực bóng tối, Chekhov với Hải âu… Sân khấu Nga

dần giã biệt những quy tắc “cứng” của kịch truyền thống, chỉ đem theo cái hồn dân gian Nga để đến với chủ nghĩa cổ điển, rồi sang chủ nghĩa lãng mạn, thử nghiệm chủ nghĩa tự nhiên và bước chân hoàn toàn vào địa hạt của chủ nghĩa hiện thực để theo kịp nhu cầu phản ánh những biến động của xã hội đương thời

Sự xuất hiện của Ostrovsky đánh dấu vị thế vững chãi của kịch Nga trên bản đồ sân khấu thế giới Gia tài nghệ thuật của Ostrovsky bao gồm hơn 50 vở kịch do ông

sáng tác và nhiều công trình dịch thuật khác Kịch Ostrovsky đa dạng về thể loại,

phong phú về đề tài và hướng về công chúng nhân dân lao động Giông tố, Cô gái

không của hồi môn và Tài năng và những người hâm mộ là ba tác phẩm được đánh

giá tiêu biểu nhất cho phong cách sáng tác của Ostrovsky qua từng thời kỳ Vừa là một tác giả, vừa là người hoạt động trong lĩnh vực sân khấu, đóng góp của Ostrovsky quan trọng đến nỗi ông được coi là “người cha của nền kịch Nga” Từ Ostrovsky, nền nghệ thuật sân khấu Nga mới thực sự ra đời với một quan niệm hoàn chỉnh và hiện đại

Giai đoạn chuyển giao của sân khấu Nga cuối thế kỷ XIX sang đầu thế kỷ XX được xem là giai đoạn phát triển rực rỡ không chỉ vì có một thế hệ tác giả tài năng

và các vở kịch đạt đến trình độ vừa mẫu mực vừa cách tân, mà còn vì có được một đời sống sân khấu sôi nổi Chưa khi nào ở Nga có nhiều nhà hát đến thế, và cũng đến lúc này, thưởng thức kịch mới trở thành một món ăn tinh thần không thể thiếu của người Nga Kịch không chỉ đơn thuần thực hiện chức năng giải trí Sân khấu đã thực sự trở thành thế giới thu nhỏ chân thực và sống động, nơi con người nhìn thấy đất nước mình và chính bản thân mình, từ đó khám phá những tầng sâu ý nghĩa của đời sống Bên cạnh những bước tiến về kịch bản, các yếu tố khác của sân khấu như nghệ thuật diễn xuất, thiết kế bối cảnh, âm nhạc, trang phục… cũng phát triển vượt bậc, thậm chí ảnh hưởng đến các sân khấu phương tây vốn có bề dày truyền thống Môi trường sân khấu những năm cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX đã trở thành một mảnh đất giàu tinh chất, đồng thời cũng đặt ra những yêu cầu khắt khe và

kỳ vọng cao hơn đối với các nhà viết kịch non trẻ Gorky đã trưởng thành từ mảnh đất ấy một cách vững chãi một phần nhờ có di sản của nền kịch Nga, phần còn lại dựa vào nội lực và tâm huyết của một nhà văn quyết tâm thực hiện lý tưởng phát huy sức mạnh văn học để đấu tranh vì con người

1.2 Ngọn nguồn kịch Gorky

Nếu cho rằng một nhà văn tài năng như Gorky thử sức ở một thể loại văn học khác ngoài truyện ngắn và tiểu thuyết là một việc chẳng lấy gì làm lạ, thì việc tìm hiểu nguyên do Gorky bén duyên với kịch dường như không còn cần thiết nữa Tuy

vậy, nếu truy được nguồn cảm hứng và nguyên cớ đưa Gorky đến với nghệ thuật sân khấu, độc giả sẽ có được cái nhìn vừa toàn diện vừa sâu sắc hơn đối với các tác phẩm của nhà văn Trong nỗ lực tiếp cận với nghệ thuật kịch Maxim Gorky, chúng tôi đề xuất sau đây hai yếu tố đáng chú ý có khả năng là ngọn nguồn của kịch Gorky:

Thời thơ ấu và hành trình kiếm sống gian khổ cùng với cuộc đời hoạt động cách mạng nhiều thăng trầm đã cung cấp chất liệu sống động, chân thực, phong phú nhất cho ngòi bút của nhà văn “chân đất” Quá trình cùng sống, cùng lao động với những người dân Nga nghèo khó đã làm cháy lên trong Gorky tình yêu và khát vọng được viết, được dùng ngòi bút để diễn tả tâm hồn con người, phẩm giá của con người và kêu gọi hành động để giải phóng con người Yếu tố trên đây không chỉ là ngọn nguồn riêng của kịch, mà là của toàn bộ sự nghiệp viết văn của Gorky, như

ông đã từng nói đến trong bài viết Tôi đã học viết như thế nào: “Cho nên để trả lời

câu hỏi ‗Vì sao tôi bắt đầu viết văn‘, tôi sẽ nói rằng: vì cuộc sống nghèo nàn cay cực đè nặng lên mình tôi và vì tôi có nhiều cảm nghĩ đến nỗi ‗không viết không chịu được‘” [34, tr.245] Bước vào sự nghiệp văn chương, Gorky đến với thơ bằng Bài ca cây sồi già, rồi sau đó là truyện ngắn Makar Chudra, sau nữa đến tiểu thuyết Foma Gordeev Kịch là thể loại văn học mà ông tiếp cận sau cùng, nhưng cũng chính là

thể loại mà ông có thể kết tinh mọi kinh nghiệm sống và kinh nghiệm viết để làm

nổi bật chất “hành động” thông qua cái vỏ ngôn ngữ Mở đầu bài viết Bàn về kịch, Gorky đã trích lại câu nói của Goethe “Khởi nguyên của tồn tại là hành động”

Trong bài viết này, ông tập trung nói về yêu cầu xây dựng ngôn ngữ và nhân vật kịch sao cho thể hiện được tính hành động trong kịch để rồi từ đó kịch có khả năng

kêu gọi hành động, bởi lẽ “Chúng ta đang sống trong một thời đại có kịch tính sâu

sắc, toàn diện chưa từng thấy, thời đại của cái kịch tính khẩn trương của những quá trình phá hoại và xây dựng” [35, tr.129] Kinh nghiệm sống phong phú của Gorky

vừa là chất liệu, vừa là lý do khiến nhà văn phải tìm đến với kịch – thể loại có khả năng tổng hợp và tái hiện sống động hơn hết để có thể tỏ bày mọi khía cạnh đời

sống và khuấy động tình yêu cuộc sống ở con người “Hình như họ (các nhà văn)

đặt quá nhiều hy vọng vào ―cảm hứng‖; theo tôi, cho rằng ―cảm hứng‖ là động lực thúc đẩy sáng tác là sai lầm: có lẽ nó xuất hiện khi đã bắt đầu tiến hành công việc

có kết quả, nó đến sau quá trình đó, một cảm giác khoái lạc trong khi nhận thấy quá trình đó thành công (…) Viết kịch là một công việc rất khó khăn, kỳ khu, tỉ mỉ, tiến hành sau một quá trình lâu dài quan sát các hiện tượng của cuộc sống, tích lũy những sự kiện, nghiên cứu ngôn ngữ” [35, tr.120] Thay vì một nàng thơ, một nguồn

cảm hứng đưa đường, Gorky đến với kịch vì lẽ đây là thể loại phù hợp nhất để chuyển tải độ phức tạp của đời sống trong sự vận động không ngừng

Gorky đánh giá rất cao sức mạnh của nghệ thuật kịch và khả năng giáo dục xã hội của các tác phẩm kịch Bởi hàm chứa sức mạnh lớn lao ấy, nghệ thuật sân khấu phải gây xúc động và phát triển trong con người những cảm xúc tích cực Ngay bi kịch cổ điển cũng mô tả nỗi đau để thanh lọc con người, chứ không phải để “giết chết” sức sống của con người Cuộc tranh luận gay gắt của Gorky về tư tưởng thẩm

mỹ trong sáng tác của Dostoevsky thể hiện rõ quan điểm của ông về sức mạnh và chức năng giáo dục của kịch Gorky cho rằng tác phẩm của Dostoevsky miêu tả con người xấu xa, nếu dựng trên sân khấu sẽ có hại cho khán giả Nếu chỉ đọc tiểu thuyết Dostoevsky thì độc giả còn chỉnh lý được cảm xúc để suy ngẫm; nhưng xem diễn trên sân khấu sống động thì sẽ có hại do nó sẽ lôi kéo khán giả khỏi tư duy tỉnh táo mà rơi vào cảm xúc tối tăm trước những hình ảnh xấu về con người Trong hai bài viết phản đối việc dựng tiểu thuyết Dostoevsky trên sân khấu, Gorky nhấn

mạnh: “Khi đọc sách của Dostoevsky, người đọc có thể chỉnh lý lại ý nghĩ của các

nhân vật, nhờ đó mà những nhân vật của Dostoevsky trở nên đẹp hơn, sâu hơn và nhân đạo hơn Còn khi người ta trình bày những hình tượng của Dostoevsky trên sân khấu, mà lại với một sự diễn xuất tài tình, thì nghệ thuật sân khấu sẽ tăng cường tài năng của Dostoevsky lên, làm cho các hình tượng của ông có được ý nghĩa và tính hoàn chỉnh đặc biệt” [34, tr.166] Nếu tạo phản ứng tích cực, kịch sẽ

nhân cái tích cực ấy lên thêm, cố vũ con người tiến bộ Nếu chăm chăm khẳng định cho cái xấu, kịch sẽ tôn đậm cái tồi, cái xấu lên gấp bội Ngôn ngữ sân khấu có sức mạnh trội hơn so với ngôn ngữ viết, vì thế cần phải cung cấp cho sân khấu những

hình tượng con người khỏe khoắn có khả năng cải tạo xã hội, chứ không phải

“những vết lở thối tha, những cơ thể chết cứng” Thực tiễn của nước Nga những

năm cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX đầy biến động đòi hỏi cần có một nền sân

khấu “đứng cao hơn thực tại và nâng con người cao hơn thực tại trong khi vẫn

không làm cho con người tách rời thực tại” [35, tr.131] Gorky tìm đến kịch cũng vì

lẽ đó Thực tế sáng tác cho thấy, Gorky đã làm được điều mà ông kỳ vọng ở kịch Nga giai đoạn bấy giờ Cũng xuất sắc như Chekhov và các tiền bối khác trong việc dựng lại chân thực đời sống tăm tối ở nước Nga, Gorky còn tiến xa hơn họ khi đưa vào trong cái tăm tối ấy ánh sáng của tương lai vốn sẽ được thắp lên bởi chính bản thân con người đang phải chịu áp bức, lầm than

Nền kịch Nga cần một tiếng nói mới mạnh mẽ để lay tỉnh dân tộc, sân khấu đang chờ đợi nhân vật kịch dám dũng cảm nói lên sự thật Gorky bắt tay vào viết kịch, như thể đang dựng nên những diễn đàn để nói lên những tiếng nói dõng dạc, khỏe khoắn của con người thời đại mới, xem đó là trách nhiệm của người cầm bút

Trong Thư gửi A N Tikhonov, Gorky bày tỏ: “Ở thời đại chúng ta, với những điều

kiện của chúng ta, sân khấu phải tự đặt cho mình một nhiệm vụ giáo dục cao: người khởi xướng chân thành, nhẫn nại, không biết mệt mỏi của một nền văn hóa cho quần chúng, khơi dậy những cảm xúc cách mạng giai cấp” [44, tr.95] Ý thức trách

nhiệm ấy đã đưa Gorky đến với sân khấu và trở thành động lực để ông viết nên những vở kịch vừa có giá trị văn chương vừa có giá trị đối với cuộc sống, nhân dân

và đất nước Nga

1.3 Gorky và các kịch tác gia khác

Nếu đặt vấn đề tìm hiểu các tác giả đã có tác động đến quá trình Gorky bén duyên với nghệ thuật sân khấu, đồng thời có ảnh hưởng đến phong cách kịch của nhà văn trong suốt quá trình sáng tác của ông, không thể không nhắc đến hai cái tên quen thuộc Ostrovsky và Chekhov Được biết đến và khâm phục với tư cách một nhà văn tự học – tự học ở cuộc sống và tự học qua những trang sách, Gorky đã công khai bày tỏ sự ngưỡng mộ cũng như có sự liên hệ gắn bó với khá nhiều các nhà văn lớn đương thời, những “người thầy” của ông trên con đường trở thành một nhà văn

Bàn riêng về kịch, Ostrovsky và Chekhov là hai tác có ảnh hưởng không nhỏ và lâu dài đến cả hai mặt nội dung cũng như hình thức kịch Gorky

Aleksandr Nikolaevich Ostrovsky (1823 – 1886) là nhà viết kịch nổi tiếng nhất ở Nga giai đoạn từ giữa đến cuối thế kỷ XIX Thậm chí, có nhà phê bình còn đánh giá rằng, sân khấu Nga giai đoạn này đồng nghĩa với một cái tên duy nhất: Ostrovsky Trong khi hầu hết các tên tuổi lớn của văn học Nga thế kỷ XIX tìm đến kịch như bước chân vào chuyến phiêu lưu khai phá một vùng đất lạ, thì Ostrovsky

là tác gia duy nhất đơn thuần là một nhà viết kịch Ông là tác giả gần năm mươi vở - phần lớn là hài kịch, ngoài ra còn có bi kịch, kịch lịch sử, thêm cả kịch cổ tích bằng thơ… – đồng thời là dịch giả nhiều tác phẩm của Shakespeare, Goldoni, Cervantes, Calderón… Không chỉ sáng tác kịch bản, Ostrovsky còn là một nhà hoạt động sân khấu tích cực Ông có liên hệ mật thiết với nhà hát Malyi, nơi công diễn những tác phẩm đầu tay và hầu hết các sáng tác khác trong sự nghiệp của ông Năm 1874, Ostrovsky trở thành chủ tịch đầu tiên của Hội Kịch gia Nga Năm 1885, ông nhận giữ cương vị giám đốc nghệ thuật cho Nhà hát Hoàng gia Mátxcơva Là nhà văn duy nhất vừa viết kịch bản, vừa làm sân khấu, vừa làm công tác lãnh đạo ngành sân khấu Nga, Ostrovsky ý thức được sự tổng hợp mọi yếu tố nội tại và ngoại vi ảnh hưởng đến chất lượng một vở kịch khi được công diễn và tác động của vở diễn ấy đến đời thực khi màn đã khép Không chỉ chú ý đến yếu tố văn học, ông còn quan tâm đến nghệ thuật dàn dựng, diễn xuất của diễn viên… và mục tiêu mà nghệ thuật sân khấu hướng đến Trong bức thư gửi Ostrovsky năm 1881, Ivan Goncharov viết:

“Anh đã sáng tạo nên một thế giới như chính nó trên sân khấu Nga Anh đã hoàn

thành công trình mà Fonvizin, Griboyedov và Gogol đã đặt những viên đá nền Chỉ

từ sau khi có anh, người Nga chúng ta mới có thể tự hào tuyên bố đã có được một nền sân khấu dân tộc của riêng mình.”8

[63, tr.166] Vì những đóng góp lớn lao và mới mẻ của Ostrovsky cho sân khấu, hầu hết các nhà phê bình trong và ngoài nước đều đánh giá ông là “người cha của nền kịch Nga”

8 “You have created a world of its own for the Russian stage You have completed the building for which Fonvizin, Griboyedov and Gogol laid the foundation stones It is only after you that we Russians can proudly claim to possess a national theatre of our own.”

Những năm đầu sáng tác, Ostrovsky chủ yếu phản ánh vào tác phẩm những bi kịch của cuộc sống đô thị đương thời Ông đặc biệt tập trung đào sâu khai thác thế giới của những người buôn bán ở Moskva hoặc ở các tỉnh lẻ qua kiểu xây dựng mâu thuẫn và tình tiết của kịch lãng mạn: sự độc đoán của người chủ gia đình, tình trạng ngược đãi, lòng tham, sự nghèo đói, những biến động tâm lý dựng trong bối cảnh

một nước Nga thường ngày, chân thực Vở kịch nổi tiếng nhất của ông – Giông tố

(1859) được viết ở giai đoạn ngay trước cuộc cải cách nông nô 1861, thời điểm diễn

ra sự chuyển biến mạnh mẽ đến mọi giai cấp, đến từng con người cụ thể Nước Nga chuyên chế lại một lần nữa bị chao đảo sau cuộc chiến Krym 1856 Người Nga cấp bách hơn nữa đòi hỏi tự do thoát khỏi trật tự cũ Mọi mặt đời sống bị đổi thay theo hướng hỗn loạn, các giá trị đạo đức bị đảo lộn Là người khai sinh phong cách hiện thực chủ nghĩa trong kịch, Ostrovsky đã chuyển tải mọi đổi thay trong xã hội một cách chân thực, dưới hình thức sân khấu hiện đại Vượt khỏi cái bóng những nhân vật con buôn với đời sống tủn mủn vốn quen thuộc trong kịch Ostrovsky trước đây, Katerina được giới thiệu trên sân khấu của Giông tố như một nhân vật hoàn toàn

mới, nhân vật trung tâm của một vòng xoáy xã hội đảo lộn Cô là nạn nhân của sự

va chạm giữa các thế hệ mới và cũ, lối sống hiện đại và truyền thống, nông thôn và thành thị… để rồi cuối cùng phải gieo mình xuống sông Volga Cái chết của Katerina tuyên bố sự tuyệt vọng và bất lực của cô trong cuộc chiến với gông cùm của xã hội cũ; đồng thời cũng là lời đoạn tuyệt dứt khoát với cái cũ tăm tối, vô nhân tính dù phải trả giá bằng mạng sống

Ostrovsky đã ảnh hưởng đến Gorky như thế nào? Trước hết, phải khẳng định một điều, ấy là danh tiếng của Ostrovsky là vô cùng lớn đối với mọi tầng lớp công chúng Nhà hát Malyi thậm chí còn được gọi là Ostrovsky‟s home – Nhà Ostrovsky

vì đa phần chỉ công diễn các tác phẩm của ông Có thể nói, ở giai đoạn bấy giờ, người yêu sân khấu và hoạt động trong lĩnh vực sân khấu không thể không biết đến Ostrovsky Gorky cũng không ngoại lệ Sự xuất hiện mới mẻ đầy hứa hẹn của nhà văn trẻ Gorky và sự vững vàng của tượng đài sân khấu Ostrovsky ở cuối thế kỷ XIX không khác gì cuộc gặp gỡ giữa hai thế hệ chuyển giao của sân khấu Những điều

Ostrovsky làm được cho sân khấu Nga sẽ được Gorky và các nhà văn cùng thời với ông tiếp tục hoàn thiện và phát triển Đặc biệt hơn cả, việc Ostrovsky xác định đối tượng của nghệ thuật sân khấu – cả đối tượng phản ánh và đối tượng phục vụ - không phải là quý tộc hay trí thức, mà là những người dân bình thường nhất, ở mọi lứa tuổi, giới tính, ngành nghề… đã có ảnh hưởng rất lớn đến Gorky Từ ngày bắt đầu dụng bút, nhà văn của nhân dân lao động đã mong muốn viết nên những tác phẩm có thể đến với quảng đại công chúng Gorky đã tìm thấy ở Ostrovsky điểm chung ấy Bước ngoặt lớn trong thay đổi tư duy về đối tượng sân khấu, khả năng xây dựng nhân vật đời thường trong cuộc sống nước Nga thường nhật, khả năng đem lại cho công chúng một sân khấu hiện đại và chân thực là những ảnh hưởng rõ nét nhất của Ostrovsky đối với Gorky Những thành công của Ostrovsky truyền cảm hứng và là niềm động viên để Gorky mở rộng hơn nữa tầm vóc kịch của ông sau này Hướng về Con Người, Gorky không những viết về những người dân lao động bình thường mà còn viết về những người cùng khổ, mạt hạng nhất trong số họ, đưa tiếng nói của họ lên sân khấu và vào trong cuộc đời

Một khía cạnh khác cần phân tích để thấy được điểm gặp gỡ giữa Ostrovsky

và Gorky trong sáng tác kịch là về đề tài Như ta đã biết, Ostrovsky viết nhiều hơn

cả về đời sống tối tăm, thiếu nhân tính của bọn con buôn, nhất là sau cải cách nông

nô 1861, khi các yếu tố của chủ nghĩa tư bản càng ngày càng ăn sâu vào nước Nga chuyên chế, tạo nên một con quái vật lai căng ăn mòn sức sống của nhân dân lao động Gorky cũng có cùng cảm nhận ấy về xã hội tiểu tư sản Nga Nói về thành phố

quê hương mình, ông từng viết: ―Nizhny Novgorod là một thành phố của phường

lái buôn Về thành phố này, thế gian có câu: ‗Nhà thì bằng đá, người thì bằng sắt.‘‖ Tinh thần nhân văn thể hiện rõ trong việc lựa chọn đề tài phản ánh của cả hai

nhà văn Gorky sau đó đã bước thêm một bước tiến dài so với Ostrovsky trong quá trình lấy sáng tác làm vũ khí lên án và kêu gọi hành động quét bỏ sự mục ruỗng trong đời sống tiểu tư sản đang làm ung nhọt xã hội Nga Các sáng tác của Gorky về sau thể hiện rõ bước phát triển đề tài này so với Ostrovsky, người mà sau này ông

nhận định “Tài năng của Ostrovsky không thể nào phủ nhận được, nhưng sức tố cáo

của nó không nhiều (…) Hài kịch đòi hỏi tiếng cười mỉa mai, nhạo báng mà Ostrovsky lại chỉ có một tinh thần trào phúng hiền lành mà thôi.” [35, tr.134]

Có thể nói, tuy còn có những hạn chế nhưng Ostrovsky để lại cho nền sân khấu Nga và các nhà viết kịch hậu bối một di sản lớn; đó là: sự hình thành sân khấu đại chúng, việc sử dụng ngôn ngữ kịch bình dân, sự vận dụng khéo léo yếu tố giải trí của hài kịch với tình tiết éo le kiểu kịch lãng mạn và chất hiện thực trong phong cách sáng tác Ostrovsky, nổi tiếng ở các vở hài kịch mê lô9 mà lại đậm chất hiện thực đời sống, đã vận dụng rất nhuần nhuyễn phong cách viết này Đến lượt mình, Gorky cũng đã sử dụng rất hiệu quả các yếu tố ấy phục vụ cho tính chiến đấu, tính chính trị trong các tác phẩm kịch của ông, mà ta sẽ tìm hiểu cụ thể ở các chương sau

Anton Pavlovich Chekhov (1860 – 1904) có thể được xem là nhà văn có mối liên hệ mật thiết và ảnh hưởng sâu sắc nhất đến Gorky trong sáng tác kịch Thông tin về mối quan hệ gần gũi này, may thay, được lưu giữ qua nhiều văn bản thư từ, bài viết… của hai nhà văn, giúp độc giả có cái nhìn rõ ràng với độ tin cậy cao Chekhov, lúc bấy giờ đã là một nhà văn thành danh, bắt đầu có liên hệ thư từ với cây bút trẻ Maxim Gorky từ năm 1898, và gặp nhau lần đầu tại Krym vào năm

1899 Họ tiếp tục giữ tình bạn này mãi đến khi Chekhov qua đời Thực tế mà nói, chính Chekhov là người đã khuyến khích Gorky bước vào lĩnh vực kịch Ông đã giới thiệu Gorky với Vladimir Nemirovich-Danchenko và đề nghị Gorky nên viết một vở cho Nhà hát Nghệ thuật Moskva Trong quá trình Gorky bắt đầu những thử nghiệm ở lĩnh vực sân khấu, Chekhov đã đóng vai trò một người bạn, một người thầy hướng dẫn, góp ý cho các tác phẩm của nhà văn trẻ Mặt khác, Chekhov cũng gửi các kịch bản của mình để Gorky nhận xét, phản hồi

Mối quan hệ giữa hai nhà văn không những hết sức gần gũi mà còn đặc biệt ở chỗ, tuy Gorky đón nhận những góp ý của Chekhov, nhưng lại không dẫm chân hoàn toàn theo lối viết của “thầy” Đọc các tác phẩm, độc giả dễ dàng nhận thấy

9 Kịch mê lô (kịch lãng mạn, melodrama): loại tác phẩm kịch trong đó cốt truyện được thiết kế với nhiều tình tiết éo le, gay cấn với mục đích chính là lôi cuốn cảm xúc mạnh mẽ của khán giả Nhân vật kịch mê lô thường được xây dựng đơn giản, rập khuôn; tình tiết thường là những éo le trong tình yêu, cuộc sống

phong cách viết kịch của hai tác giả tuy có những điểm chung do tính chất thời đại chi phối, nhưng về thực chất lại là hai giọng nói hoàn toàn khác biệt Gorky hiểu được cái hài hước châm biếm tinh tế trong kịch Chekhov; hiểu được tấm lòng của nhà văn trong nỗ lực làm sống động trên sân khấu một thế giới phẳng lặng, tẻ nhạt, tầm thường… nhưng cũng hiểu được cái “hàng rào” quẩn quanh mà Chekhov mãi mãi không bước ra ngoài Cái “hàng rào” ấy, Gorky, với giọng văn khỏe khoắn của một nhà văn “chân đất”, sẽ bước qua, và bằng các tác phẩm của mình, cổ vũ người Nga vượt thoát ra

Anton Pavlovich kính mến!

Cách đây ít hôm, tôi có đi xem vở diễn Cậu Vania, và tôi đã khóc… Không sao nói được cho đúng, cho rõ những cảm xúc mà vở kịch đã khơi dậy trong lòng tôi, khi nhìn thấy các nhân vật, tôi cảm thấy như có ai lấy một cái cưa cùn xẻ tôi ra Răng cưa cứa đúng tim, tim co rúm lại, rên rỉ nứt toác ra… Anh đã đánh vào tâm hồn con người những đòn nên thân và đánh mới đúng làm sao! Tài năng của anh thật lớn lao!

Nhưng anh nghĩ xem… con người có nhờ đó mà hồi sinh được không?

[5, tr.88]

Nếu như nhìn thấy ở Gorky và Chekhov sự gặp gỡ ở chất lãng mạn và hiện thực trong các tác phẩm kịch, thì sự khác biệt lớn nhất ở chất kịch Gorky so với Chekhov, ấy là âm giai mạnh mẽ của triết lý hành động Cái tầm thường tẻ nhạt của đời sống Nga trong kịch Chekhov cũng được Gorky tái hiện chân thực trên sân khấu, nhưng tái hiện trong xu thế vận động Phong cách xây dựng mâu thuẫn và xung đột “lơi” mang chiều sâu triết lý hơn là kịch tính hình thức trong kịch Chekhov được Gorky làm sâu sắc hơn, không còn chỉ như những cơn sóng dưới mặt sông gây xao động, day dứt trong lòng khán giả, mà là những cơn sóng ngầm thật

sự mà con người phải quyết liệt chống đỡ nếu không muốn bị cuốn phăng đi như những con rối vô hồn giữa một xã hội đảo lộn mọi giá trị

Tính liên văn bản trong các tác phẩm của Chekhov và Gorky là một hiện tượng rất thú vị để nghiên cứu Tính liên văn bản này được thể hiện như một cuộc

đối thoại đa chiều diễn ra trên sân khấu Nhà hát Nghệ thuật Moskva, trên các trang viết, thư từ và dưới sự theo dõi của công chúng Ngày nay, mục Lịch sử trên trang

chính thức của Nhà hát Nghệ thuật Moskva vẫn đánh giá: “Sự ra đời thực sự của

Nhà hát gắn liền với các vở của Anton Chekhov (Hải âu, 1898; Cậu Vania, 1899;

Ba chị em, 1901; Vườn anh đào, 1904) và của Maxim Gorky (Những người tiểu tư sản và Dưới đáy, 1902)” 10 [89] Cuộc đối thoại đa chiều này diễn ra như sau: Trước khi Gorky viết kịch, Chekhov đã có ba vở được công diễn trong các năm 1898 -

1901: Hải âu, Cậu Vania, Ba chị em Với sự khích lệ và hỗ trợ từ Chekhov, năm

1901 Gorky bắt tay vào sáng tác và đến 1902 được dựng hai vở Những người tiểu tư

sản, Dưới đáy Cùng lúc đó Chekhov viết Vườn anh đào (1902 - 1903), công diễn

năm 1904 Cùng năm 1904 Gorky viết Những người nghỉ mát Sau khi Chekhov mất, Gorky tiếp tục cuộc đối thoại này với Những đứa con của mặt trời (1905) và

Những kẻ thù (1906) Các vở này được thực hiện bởi cùng một nhóm sản xuất, cùng

đạo diễn, cùng một dàn diễn viên, trên cùng một sân khấu, với cùng một công chúng thưởng thức Các vở này cũng ra đời cùng thời trong cùng một bối cảnh, cùng nói lên những vấn đề chung của nước Nga, đặt ra cùng một câu hỏi cho khán giả: Người Nga đang sống ra sao? Số phận con người rồi sẽ đi về đâu? Ai là người

có khả năng cứu được một nước Nga bên bờ sụp đổ? Hai nhà văn có câu trả lời và cách trả lời khác nhau, nhưng họ có cùng điểm đến Trong những lời hồi đáp liền mạch trên sân khấu Nhà hát Nghệ thuật Moskva, Chekhov và Gorky đã, như trích dẫn trên, thực sự khai sinh một nhà hát nghệ thuật đúng nghĩa, nơi mà sân khấu hiện đại đem đến cho khán giả vẻ chân thực lẫn những triết lý ẩn ngầm gợi cho công chúng nhiều suy nghĩ trọng yếu về thời cuộc

Bên cạnh đối thoại sân khấu, qua trao đổi thư từ, góp ý kịch bản, ảnh hưởng hai chiều giữa Chekhov và Gorky được thể hiện rõ nét Đơn cử trường hợp hai vở

Ba chị em và Những người tiểu tư sản đều được sáng tác năm 1901, đúng thời điểm Chekhov bắt đầu gợi ý và hướng dẫn Gorky bắt tay vào công việc viết kịch Có thể

10 The real birth of MXT is bound up with Anton Chekhov‟s drama (“The Seagull”, 1898; “Uncle Vanya”, 1899; “Three Sisters”, 1901; “The Cherry Orchard”, 1904) and with Maxim Gorky (“The Petty Bourgeoisie” and “Lower Depths”, 1902)

thấy các vở này được hai nhà văn chấp bút cùng lúc, và giữa quá trình sáng tác, họ

đã có những cuộc thảo luận cá nhân hoặc trực tiếp hoặc qua thư từ, vì vậy ảnh hưởng giữa họ là không nhỏ, nhất là từ phía Chekhov đối với Gorky Độc giả cũng

sẽ phát hiện không ít những điểm chung khác, như mô típ “tự sát” của các nhân vật

bế tắc (Konstantin của Hải âu, Vania của Cậu Vania, Tachiana của Những người

tiểu tư sản, Diễn viên của vở Dưới đáy), hoặc như vai trò của các nhân vật nữ trong

các tác phẩm của Chekhov và Gorky… Những điểm tương đồng hoặc có liên hệ trong tác phẩm của hai nhà văn như cách xây dựng cốt truyện và xung đột tinh thần,

hệ thống nhân vật, hay các chỉ dẫn sân khấu… là tương đối rõ nét, tuy nhiên vẫn tạo nên hai giọng điệu, hai chất kịch khác nhau Một thế giới kịch Chekhov lằng lặng,

ảm đạm, buồn rầu, gợi day dứt băn khoăn Một thế giới kịch Gorky nhiều sóng ngầm, có tối tăm buồn rầu, lại có độ mạnh mẽ sắc nét, hướng về phía ánh sáng Trên đây vừa giới thiệu Ostrovsky và Chekhov, hai tác giả có ảnh hưởng

“thuận chiều” đối với tư duy và kỹ thuật viết kịch của Gorky Tiếp theo sau đây, chúng tôi xin đề cập đến một tác giả có ảnh hưởng tạm gọi là “nghịch chiều” đối với quan điểm về kịch của Gorky

Năm 1910, Nhà hát Nghệ thuật Moskva chuyển thể tiểu thuyết Anh em nhà

Karamazov của Dostoevsky và đưa lên sân khấu Sự kiện này gây ra một cuộc tranh

luận sôi nổi về khả năng chuyển thể sân khấu đối với các tiểu thuyết Đến sự kiện

Nhà hát Nghệ thuật Moskva thông báo sẽ dựng vở Nikolai Stavrogin từ một tiểu thuyết khác của Dostoevsky - Lũ người quỷ ám, thì Gorky bắt đầu lên tiếng Đang

sống lưu vong ở Capri (Ý), Gorky gửi cho tờ Russkoe Slovo một bài viết trong đó ông công nhận thiên tài của Dostoevsky, nhưng lại coi nhà văn này là “thiên tài độc ác” Gorky khẳng định rằng nước Nga đang cần những sáng tác giúp nuôi dưỡng tâm hồn con người lành mạnh, khỏe khoắn chứ không phải là những trang viết tối

tăm đào sâu thêm sự yếu nhược của dân tộc; việc đưa Lũ người quỷ ám lên sân khấu

gây nhiều tiêu cực cho tinh thần của các nhóm dân chủ và chỉ có lợi cho những ai

“thù ghét cuộc đời và con người” [64, tr.170] Một tháng sau đó, tờ Russkoe Slovo tiếp tục đăng bài viết thứ hai của Gorky, lần này bàn về vở Anh em nhà Karamazov

Trong bài viết này, Gorky phân tích sự khác nhau giữa đọc và xem, cho rằng ảnh hưởng của xem là lớn hơn so với đọc Người đọc có thể “sửa” lại cái thông tin định hướng của tác giả bởi kiến thức riêng của bản thân họ và thực tế thế giới thường xuyên thay đổi từng ngày Trong khi đó, trên sân khấu, quyền năng nghệ thuật được nhân lên nhiều lần Khán giả chuyển từ chỗ bị định hướng bởi ngôn ngữ viết của tác giả sang trực diện với một thế giới đen tối nhưng chân thực Con quái vật hoang dại trong tâm hồn Nga được tháo xiềng, và những cảm xúc khinh khiếp nhất sẽ lèo lái cảm xúc của khán giả Nước Nga cần gì những cảm xúc này khi đời thật đã quá đen tối? Gorky cũng xem tuyên ngôn của Dostoevsky về con người là tiêu cực và hoàn toàn độc hại, thù địch so với sức mạnh và lý tưởng về Con Người mà nước Nga hướng đến

Như vậy là, trong phản ứng của Gorky với Dostoevsky, ta thấy được quan điểm của ông về sức mạnh của sân khấu, đi kèm với đó là sứ mệnh của sân khấu trước cuộc đời, và cả sức mạnh cải biến cuộc đời của Con Người đúng nghĩa, Con Người với tâm hồn khỏe khoắn, lành mạnh

1.4 Gorky với Nhà hát Nghệ thuật Moskva

Nhà hát Nghệ thuật Moskva (tên tiếng Nga: Московский Художественный академический театр, tiếng Anh: Moscow Art Theatre) được thành lập năm 1898 với hai nhà sáng lập Konstantin Stanislavski và Vladimir Nemirovich – Danchenko

Sự ra đời của nhà hát được đánh giá là một dấu cộng quan trọng cho nền sân khấu Nga Đó là một nhà hát “mở”, được so sánh với những nhà hát “tự do” thời bấy giờ

ở châu Âu như nhà hát Théâtre Libre ở Paris, hay Brahm‟s Freie Buhne ở Berlin, nơi có nhiều thử nghiệm sân khấu mới mẻ Nhà hát được thành lập với mục đích tạo nên một sân khấu có chất lượng nghệ thuật cao dành cho quảng đại công chúng Bám sát tôn chỉ ấy, bằng những vở diễn có chất lượng, Nhà hát Nghệ thuật Moskva không những đã góp công xây dựng nên giai đoạn phát triển đỉnh cao của nền kịch Nga mà còn tạo ra ảnh hưởng lớn đến sự phát triển sân khấu hiện đại thế giới Quy

tắc Stanislavski hướng đến “nghệ thuật trải nghiệm” thay thế cho “nghệ thuật biểu hiện”11

được áp dụng nhiều ở các sân khấu tây phương

Cùng với Chekhov, Maxim Gorky có sự gắn bó đặc biệt với nhà hát này hơn bất kỳ sân khấu nào khác dù rằng tác phẩm của ông được dàn dựng ở rất nhiều nhà hát khác nhau trong và ngoài nước Về phía cá nhân Gorky, nhà hát mới ra đời với những tôn chỉ tiến bộ đem lại môi trường phù hợp cho những thử nghiệm sân khấu đầu tiên, là bước đệm thành công cho nhà văn trẻ Ngược lại, tên tuổi của Nhà hát Nghệ thuật Moskva cũng chỉ thực sự đứng vững nhờ vào loạt tác phẩm của Gorky

và Chekhov Ảnh hưởng của Gorky và Chekhov đối với nhà hát lớn đến nỗi khi nó

bị chia tách vào năm 1987, hai nhà hát mới có tên gọi Nhà hát Nghệ thuật Chekhov

ở Moskva (The Chekhov Moscow Art Theatre) dưới sự điều hành của giám đốc nghệ thuật Oleg Yefremov và Nhà hát Nghệ thuật Gorky ở Moskva (The Gorky Moscow Art Theatre) dưới sự điều hành của Tatiana Doronina

Sự nghiệp sáng tác kịch của Gorky đặc biệt gắn bó với Nhà hát Nghệ thuật Moskva ở giai đoạn đầu Thời kỳ phát triển đỉnh cao của nhà hát là vào các năm

1902 – 1905, cùng song hành với giai đoạn đầu hình thành tên tuổi Gorky nhà viết kịch Ở thời kỳ đầu, Nhà hát Nghệ thuật Moskva tập trung dàn dựng hai mảng lớn: kịch cổ điển và kịch đương đại Nếu mảng kịch cổ điển đã có nguồn kịch bản phong phú từ các kịch gia Nga lẫn tây phương (kịch lịch sử của Tolstoy, các tác giả phương tây như Sophocles, Shakespeare, Hauptmann, Ibsen…), thì mảng kịch đương đại thể hiện được một nước Nga sống động hiện tồn đòi hỏi một tiếng nói mới, mạnh mẽ Gorky vì thế trở thành tác giả không thể thiếu của nhà hát với các vở

Những người tiểu tư sản, Dưới đáy (1902), Những đứa con của mặt trời (1905) Có

thể nói, ở thời kỳ đầu khi cả hai vừa mới thành hình nên dạng, Gorky là tác giả quan

11 Nghệ thuật trải nghiệm (thể nghiệm): phương pháp biểu diễn do Stanislavski đề xướng, đòi hỏi diễn viên sáng tạo ra những hình tượng cụ thể và chân thực như trong cuộc sống, biết nhập vai một cách tự nhiên và sống cuộc đời của nhân vật như cuộc đời của mình Nghệ thuật thể nghiệm là nghệ thuật hành động tái tạo lại quá trình hoạt động sống của con người Điều đó có nghĩa là trên sân khấu, người diễn viên phải biết nhìn, nghe, suy nghĩ, cảm xúc và hành động như thật, chứ không phải biểu hiện như là đang suy nghĩ, đang hành động

Hiểu một cách chung nhất, nghệ thuật biểu hiện yêu cầu diễn viên phải “diễn” như thật, trong khi nghệ thuật trải nghiệm yêu cầu diễn viên phải “sống” như thật

trọng của Nhà hát Nghệ thuật Moskva, và cũng vì những “đặt hàng” của Nhà hát nhằm phục vụ lớp khán giả mới, mà Gorky trở thành một kịch gia như ta biết ngày nay Phong cách viết ở thời kỳ đầu sáng tác của Gorky tương đồng với danh hiệu nhà hát “tự nhiên chủ nghĩa” của Nhà hát Nghệ thuật Moskva những năm đầu thành lập, khi họ nỗ lực thoát khỏi chủ nghĩa cổ điển và chủ nghĩa lãng mạn thuần túy, chuẩn bị những bước tiến đến với chủ nghĩa hiện thực và sau đó là chủ nghĩa hiện thực xã hội chủ nghĩa – phương pháp sáng tác đặc thù ở nước Nga Xô viết

Sau những thành công vang dội của các vở diễn đầu tiên, Gorky viết Những

người nghỉ mát năm 1904, Nemirovich – Danchenko đọc kịch bản nhưng từ chối

dàn dựng vở này V.F.Komissarzhevskaya – một trong những diễn viên và nhà quản

lý sân khấu nổi tiếng nhất của Nga cuối thế kỷ XIX-đầu thế kỷ XX đã đưa Những

người nghỉ mát lên sân khấu Nhà hát Kịch Petersburg vào tháng 11/1904 Kịch bản

tiếp theo của Gorky Những đứa con của mặt trời được gửi cho cả hai nhà hát nêu

trên, công diễn và gây tiếng vang lớn với đông đảo khán giả trong dư âm còn bàng hoàng của Ngày chủ nhật đẫm máu 09/01/190512 Diễn cùng trong một mùa,

Những đứa con của mặt trời trên sân khấu Nhà hát hoàng gia Alexandrinsky ở

Petersburg thu hút sự quan tâm của khán giả và được đánh giá là thành công hơn so với Nhà hát Nghệ thuật Moskva

Sự rạn nứt trong mối quan hệ giữa Gorky và Nhà hát Nghệ thuật Moskva bắt đầu từ năm 1910, khi nhà hát bắt tay dựng các vở chuyển thể từ tiểu thuyết Dostoevsky Như đã trình bày ở phần trên, ban đầu Gorky lên tiếng đơn thuần do bất đồng quan điểm với Dostoevsky với tư cách một nhà văn về quan điểm sáng tác

và quan điểm về con người, hơn là phản đối nhà hát Đến bài báo thứ hai đăng trên

tờ Russkoe Slovo, ông đã công khai phê phán Nhà hát Nghệ thuật Moskva qua việc phân tích đề cao vai trò của sân khấu và cho rằng không nên để những tâm hồn Nga đang nhiều tật bệnh phải đối diện với một sân khấu tiêu cực, thù địch với con người

12 Ngày chủ nhật đẫm máu 09/01/1905: sự kiện khởi đầu Cách mạng 1905 Công nhân bị tàn sát dã man ngay tại thủ đô Saint-Petersburg khi biểu tình không mang vũ khí thỉnh nguyện cải cách chính trị và xã hội lên Nikolai II Hoàng đế hạ lệnh cho bắn vào quần chúng khiến hơn 1.000 người thiệt mạng và 5.000 người bị thương