sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn THCS

Dạy Tập làm văn là dạy về phương pháp làm văn tức là trước khi giúp học sinh tự tạo lập 1 văn bản theo yêu cầu, người dạy cần phải trang bị cho họ những tri thức đặc trưng nhất về kiểu văn bản, cách làm bài, và cần thiết phải đưa ra được các cách lập ý phù hợp với kiểu văn bản, từ đó giúp học sinh tự tạo lập văn bản theo yêu cầu của đề. Nhưng thực trạng chung của hầu hết giáo viên chúng ta khi giảng dạy Tập làm văn là ít chú trọng cái gốc kiến thức căn bản này, thường chủ yếu rèn kĩ năng cho học sinh sau khi các con đã tạo lập xong văn bản, hoặc cá biệt lại có quan điểm áp đặt tư duy, cảm xúc cho học sinh theo các bài làm mẫu của giáo viên nên học sinh nhiều khi chỉ nhìn thấy cái cụ thể mà không có tầm khái quát, không có khả năng chủ động, linh hoạt trong kiểu văn bản cần tạo lập.

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 7

LÀM TỐT KIỂU BÀI BIỂU CẢM

Thông tin chung về sáng kiến Trang 2Phần I: Điều kiện hoàn cảnh tạo ra sáng kiến Trang 3

Phần II:

Mô tả giải pháp kỹ thuật

I Mô tả giải pháp kỹ thuật trước khi tạo ra sáng kiến

I.1.Thực trạng giáo dục THCS trước khi áp dụng sáng

Trang 6

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

1 Tên sáng kiến:

“MỘT SỐ GIẢI PHÁP GIÚP HỌC SINH LỚP 7

LÀM TỐT KIỂU BÀI BIỂU CẢM”

2 Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: giáo dục con người.

3 Thời gian áp dụng sáng kiến: Học kì I năm học 2017 – 2018 (tháng

9/2017 – tháng 12/2017)

4 Tác giả:

BÁO CÁO SÁNG KIẾN

PHẦN I: ĐIỀU KIỆN HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN

Theo tinh thần của Nghị quyết số 29/TW ngày 04/11/2013 về đổi mới cănbản toàn diện giáo dục và đào tạo đáp ứng yêu cầu công nghiệp hóa, hiện đạihóa trong điều kiện kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hộinhập quốc tế thì một trong những mục tiêu rất quan trọng mà nền giáo dụcViệt Nam hiện đại hướng đến là “Tạo chuyển biến căn bản, mạnh mẽ về chấtlượng, hiệu quả giáo dục và đào tạo, đáp ứng ngày càng tốt hơn công cuộcxây dựng, bảo vệ Tổ quốc và nhu cầu học tập của nhân dân Giáo dục conngười Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhất tiềm năng, khả năngsáng tạo của mỗi cá nhân, yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêu đồng bào, sống tốt

và làm việc hiệu quả” Nói cách khác giáo dục sẽ thay đổi tư duy, bồi dưỡngtình cảm, qua đó định hình nhân cách và góp phần thay đổi xã hội ngày càngvăn minh, giàu mạnh

Với đặc thù bộ môn “Văn học là nhân học” mà có lẽ môn Ngữ văn có một

vị trí đặc biệt trong chương trình giáo dục phổ thông, là môn học có đầy đủ ưuthế để giúp “con người Việt Nam phát triển toàn diện và phát huy tốt nhấttiềm năng, khả năng sáng tạo của mỗi cá nhân, yêu gia đình, yêu Tổ quốc, yêuđồng bào, sống tốt và làm việc hiệu quả” Văn học bồi dưỡng tâm hồn, làmphong phú trí tưởng tượng và giúp con người luôn đa dạng, tinh tế hơn trongnhững cảm xúc, cảm giác Rất nhiều những tình cảm đẹp đẽ sẽ được văn họcbồi đắp, và vì thế mà nhờ học Ngữ văn, con người biết sống yêu thương hơn,trung thực hơn, luôn nuôi dưỡng ước mơ được đem những điều tốt đẹp nhấtcủa bản thân mình cống hiến cho cuộc đời chung

Bộ môn Ngữ văn trong chương trình giáo dục THCS hiện hành là sự tíchhợp của ba phân môn: Văn học, Tiếng Việt và Tập làm văn Trong đó phânmôn Tập làm văn vẫn được coi là khô khan, khó tiếp nhận, học sinh ngại họcnhất nhưng lại là phân môn đánh giá được đầy đủ nhất các năng lực chuyênbiệt của học sinh như năng lực giao tiếp, năng lực sử dụng ngôn ngữ Tiếng

Việt, năng lực cảm thụ thẩm mỹ, năng lực giải quyết vấn đề…Vì vậy, đâycũng chính là phân môn đòi hỏi người giáo viên phải dành nhiều tâm sức để

có những giải pháp tích cực nhằm tạo hứng thú học tập, niềm say mê bộ môncho học sinh Từ đó mới có thể giúp các em chủ động, tích cực tích lũy kiếnthức phần văn học và tiếng Việt để say sưa nhiệt huyết trong những bài làmvăn của mình; không chỉ hoàn thành tốt nhiệm vụ môn học mà thông qua đócòn khám phá, phát huy những mới mẻ, sáng tạo của cá nhân mình, hoànthiện nhân cách, đáp ứng những nhu cầu của thời đại

Với học sinh lớp 7, lứa tuổi đang có sự thay đổi và phát triển về tâm sinh

lý, với khả năng nhận thức bắt đầu có sự sâu sắc hơn, tinh tế hơn thì việc bồidưỡng kĩ năng Tập làm văn, đặc biệt là kĩ năng làm văn biểu cảm sẽ giúp chocác em được bồi dưỡng toàn diện không chỉ về kiến thức mà còn cả tâm hồn,lối sống tạo tiền đề cho những bước phát triển cao hơn Có thể khẳng địnhchắc chắn rằng văn bản biểu cảm là những văn bản có tác động trực tiếp nhất,mạnh mẽ nhất đến suy nghĩ, tình cảm của học sinh Viết văn, làm thơ … chính

là những cách giúp các em lưu giữ, bày tỏ những tình cảm trào dâng ở tronglòng trước những vẻ đẹp của cuộc sống Qua các bài làm văn biểu cảm, rấtnhiều những xúc cảm đẹp đẽ bên trong người học sẽ được đánh thức, nângniu, các em sẽ tìm được những giá trị sống đích thực, biết yêu thương bảnthân, yêu gia đình, quê hương, đất nước và tự tin hơn trong vai trò người chủcủa đất nước tương lai Có vai trò quan trọng là thế, nhưng kiểu văn bản biểucảm cũng là kiểu làm văn khó truyền tải nhất Giáo viên sẽ rất khó đưa ranhững định hướng được gọi là chuẩn xác nhất cho người học bởi có lẽ thếgiới tình cảm, cảm xúc vốn tinh tế, vi diệu mà lại trừu tượng, mơ hồ Việc gọi

ra được các xúc cảm vốn đã khó, nay lại chỉ cho học sinh phải xúc cảm gì,xúc cảm như thế nào, và diễn đạt xúc cảm đó trên trang giấy lại càng khókhăn hơn nhiều Trong khi đó, thực tế là học sinh trong một số năm gần đây(có thể do ảnh hưởng của những tác động tiêu cực của đời sống hiện đại ???)đang có những biểu hiện của lối sống thực dụng, ích kỉ, nhiều khi trở thành vôcảm, cằn cỗi tâm hồn Một số em sống khép kín, ngại thể hiện, ngại chia sẻ vì

thế mà rất nhiều năng lực, phẩm chất của các em bị hạn chế Vì thế từ ý thứctrách nhiệm của nghề nghiệp, từ tình yêu và niềm tin với thế hệ học trò, mongmuốn các em luôn được bồi dưỡng để trở thành những con người vừa “hồng”vừa “chuyên”, tôi xin mạnh dạn đưa ra một số giải pháp để giúp học sinh lớp

7 làm tốt kiểu văn bản biểu cảm Những giải pháp này đã được tôi áp dụngtrong năm học 2017-2018, bước đầu đã đem lại những hiệu quả tích cực cho

cả người dạy và người học Chia sẻ trong báo cáo sáng kiến này, tôi rất hyvọng chúng có thể có ích với bạn bè đồng nghiệp Bản thân tôi rất cũng rấtmong muốn được nhận nhiều đóng góp ý kiến, để tiếp tục bổ sung hoàn thiệngiải pháp trong quá trình giảng dạy của mình

PHẦN II: MÔ TẢ GIẢI PHÁP KỸ THUẬT

I MÔ TẢ GIẢI PHÁP KỸ THUẬT TRƯỚC KHI TẠO RA SÁNG KIẾN I.1.THỰC TRẠNG GIÁO DỤC THCS TRƯỚC KHI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN

Dạy Tập làm văn là dạy về phương pháp làm văn tức là trước khi giúp họcsinh tự tạo lập 1 văn bản theo yêu cầu, người dạy cần phải trang bị cho họnhững tri thức đặc trưng nhất về kiểu văn bản, cách làm bài, và cần thiết phảiđưa ra được các cách lập ý phù hợp với kiểu văn bản, từ đó giúp học sinh tựtạo lập văn bản theo yêu cầu của đề Nhưng thực trạng chung của hầu hết giáoviên chúng ta khi giảng dạy Tập làm văn là ít chú trọng cái gốc kiến thức cănbản này, thường chủ yếu rèn kĩ năng cho học sinh sau khi các con đã tạo lậpxong văn bản, hoặc cá biệt lại có quan điểm áp đặt tư duy, cảm xúc cho họcsinh theo các bài làm mẫu của giáo viên nên học sinh nhiều khi chỉ nhìn thấycái cụ thể mà không có tầm khái quát, không có khả năng chủ động, linh hoạttrong kiểu văn bản cần tạo lập

Dạy văn biểu cảm không đơn giản chỉ là dạy học sinh một kiểu làm văn

mà hơn thế nữa còn là dạy học sinh biết cách bộc lộ và chia sẻ tình cảm, cảmxúc của mình với thế giới xung quanh bằng lời văn Học sinh có được sốngthực trong những cảm xúc, cảm giác của mình thì tình cảm, cảm xúc mới từlời văn truyền đến và lay động trái tim người đọc Bởi vậy ngoài những yêucầu về kiến thức và kĩ năng, người giáo viên phải hướng dẫn được cho họcsinh cách để biết tự đánh thức những suy tưởng, tình cảm trong con ngườimình Muốn thế, trong quá trình dạy văn biểu cảm, không chỉ cần tích hợp vớinhững văn bản văn học mà học sinh đã học, mà còn phải tích hợp, liên hệ vớithực tế đời sống của học sinh Thế nhưng thực trạng là một số giáo viênthường chỉ dạy được cái “ý” mà không chú trọng đến cái “tình” của văn biểucảm, họ cho rằng chỉ cần truyền tải được những nội dung lý thuyết trong sáchgiáo khoa là đã có thể giúp học sinh tạo lập được văn bản biểu cảm Chính vìkhông coi trọng việc bồi dưỡng cảm xúc cho học sinh nên bài làm của các em

thường chỉ dập khuôn, máy móc, rất khô khan, gượng gạo Học sinh làm bàinhư là để trả bài cho thầy cô, chứ không hề có hứng thú, say mê sáng tạo.Thậm chí, một số học sinh còn không thể phân biệt văn biểu cảm với vănmiêu tả, văn tự sự; viết văn biểu cảm mà chỉ lan man kể lể sự việc hoặc ômđồm tả cả những chi tiết vụn vặt, không cần thiết khiến bài văn trở nên vụng

về, lủng củng, không thể đạt được mục đích biểu cảm Niềm yêu thích với bộmôn Văn, vì thế mà cũng bị giảm sút rất nhiều

Viết văn biểu cảm cũng giống như công việc của các nhà thơ mà bí quyếtchỉ đơn giản là “Hãy gõ vào tim anh / Thiên tài là ở đó.” Vậy làm thế nào đểhình thành được cảm xúc cho học sinh? Có thể nói cảm xúc chỉ hình thànhqua những trải nghiệm đích thực Biểu cảm về một loài cây, các em phải trôngthấy, gắn bó, biết được đặc điểm sinh trưởng, phát triển của loài cây Biểucảm về vùng đất nơi em sinh ra và lớn lên, các em phải thâm nhập vào đờisống, thấy được những nét đẹp riêng về thiên nhiên, lịch sử, văn hóa, conngười… thì mới có thể yêu mến, tự hào về quê hương của mình Thế nhưng,các hoạt động trải nghiệm sáng tạo với bộ môn Ngữ văn trong chương trìnhgiáo dục hiện hành hầu như rất hạn chế, nếu không muốn nói là không có hoạtđộng Ngay kể cả ở gia đình, học sinh thành phố hiện nay cũng ít có cơ hộiđược trải nghiệm thực tế, giao hòa với tự nhiên nên cảm xúc rất nghèo nànkhiến các em không có khă năng hành văn

I.2 NHỮNG THUẬN LỢI VÀ KHÓ KHĂN KHI ÁP DỤNG SÁNG KIẾN

1 Thuận lợi

- Về phía nhà trường và tổ chuyên môn luôn có sự động viên, tạo điều kiện đểcác giáo viên có sự tìm tòi, áp dụng những giải pháp mới nhằm nâng cao chấtlượng dạy học Tổ khoa học xã hội trường Tống Văn Trân gồm nhiều đồngchí có trình độ chuyên môn vững vàng, có sự trao đổi, giúp đỡ thường xuyênqua các buổi sinh hoạt tổ nhóm Nhờ vậy mỗi người giáo viên trong tổ đều có

cơ hội học hỏi, bồi dưỡng

- Được trực tiếp giảng dạy chương trình Ngữ văn 7 từ năm đầu ra trường đếnnay đã 12 năm nên bản thân cũng đã tích lũy được một số kinh nghiệm vàkiến thức chuyên môn Đặc biệt với phần làm văn biểu cảm, đây cũng là nộidung mà tôi khá say mê, chịu khó sưu tầm tư liệu để giúp học sinh tiếp thu bàihọc một cách dễ dàng hơn.

- Sự hợp tác cùng với niềm hứng thú, say mê của các em học sinh lớp tôigiảng dạy cũng là một trong những nguồn động viên, khích lệ để tôi tích cựcđưa những giải pháp mới vào trong từng hoạt động học tập của học sinh

2 Khó khăn

- Theo chương trình giáo dục phổ thông hiện hành, hoạt động giảng dạy với

bộ môn Ngữ văn trong chương trình THCS chủ yếu chỉ diễn ra trong phạm vilớp học Hoạt động trải nghiệm để bổ sung cho học sinh những kiến thức thực

tế hiện rất hạn chế nếu không muốn nói hầu như không có

- Thiết kế nội dung bài học trong sách giáo khoa hiện nay chủ yếu theo từngbài/tiết nhằm “truyền tải” hết những gì được viết, chủ yếu tiếp nhận kiến thức,

ít thực hành, vận dụng cũng là những khó khăn không nhỏ cho giáo viên khidạy kiểu làm văn vốn gắn rất chặt chẽ đời sống tâm lí của con người như vănbản biểu cảm

- Vốn sống của đa số học sinh hiện nay lại vô cùng ít ỏi, rất nhiều tri thức đờisống rất đơn giản, học sinh cũng không nắm bắt được như đặc điểm về loàicây, tập tính của một số động vật nuôi trong nhà,…Một thực tế đáng buồn là,học sinh thành phố hiện nay không cả biết cây lúa hình dáng thế nào, sinhtrưởng phát triển ra sao; không phân biệt được con trâu – con bò ,…Sự hạnchế về vốn sống này đồng thời cũng hạn chế về mặt cảm xúc của người học,rất khó khăn cho người giáo viên khi dạy kiểu bài làm văn biểu cảm

II GIẢI PHÁP THỰC HIỆN.

1 Giải pháp.

Từ những thuận lợi và khó khăn trong quá trình giảng dạy bộ môn Ngữ vănnói chung, phần làm văn biểu cảm nói riêng, với lòng say mê, nghiên cứu,

tích cực đổi mới phương pháp và hình thức dạy học, tôi xin đề xuất các giảipháp giúp học sinh lớp 7 làm tốt kiểu bài làm văn biểu cảm như sau:

Thứ nhất, để tạo nền tảng kiến thức căn bản giúp học sinh làm tốt kiểu bàilàm văn biểu cảm, người giáo viên Ngữ văn cần cung cấp cho học sinh mộtcách đầy đủ và có hệ thống những tri thức cần thiết nhất của kiểu văn bảnbiểu cảm, thông qua các bài học cụ thể trong chương trình sách giáo khoaNgữ văn 7: Tìm hiểu chung về văn biểu cảm, đặc điểm của văn biểu cảm,cách làm bài văn biểu cảm, luyện nói văn biểu cảm, luyện tập làm văn biểucảm Thông qua các bài học cụ thể này học sinh sẽ từng bước nắm đượcnhững đặc điểm nổi bật nhất của kiểu văn bản biểu cảm, nhận diện, phân biệtđược kiểu văn bản biểu cảm với hai kiểu văn bản đã học ở lớp 6 là kiểu vănbản tự sự và miêu tả, biết cách lập ý và bộc lộ tình cảm, cảm xúc theo haicách trực tiếp và gián tiếp, từ đó thực hành tạo lập văn bản biểu cảm theo đềbài cụ thể và ở mức nâng cao hơn có thể sáng tác văn bản theo cảm xúc hứngthú của bản thân Đặc biệt, giáo viên không nên bỏ qua mà cần coi trọng cáctiết thực hành luyện nói: Luyện nói văn biểu cảm về sự vật, con người; luyệnnói phát biểu cảm nghĩ về tác phẩm văn học Bởi đây chính là cách giúp họcsinh đưa văn vào đời, để nhận thấy tính ứng dụng, thực hành rất cao của kiểuvăn bản này, thêm hứng thú với bộ môn Qua các tiết thực hành luyện nói,giáo viên tiếp tục củng cố những tri thức lý thuyết đã học Mặt khác rènluyện, nâng cao khả năng thuyết trình, tác phong bình tĩnh, chủ động giảiquyết tình huống cho học sinh,

Bên cạnh việc truyền tải những tri thức phương pháp căn bản của kiểu bàilàm văn biểu cảm theo khung kế hoạch dạy học chương trình Ngữ văn 7 kì I,người giáo viên cần coi trọng việc tích hợp kiến thức tập làm văn với phânmôn văn học, đặc biệt là phần văn bản biểu cảm trong sách giáo khoa Đây sẽ

là những bài mẫu, những minh chứng cụ thể sinh động cho từng đơn vị kiếnthức mà học sinh đã được tích lũy trong các tiết học tập làm văn Chươngtrình Ngữ văn 7 kì I có rất nhiều văn bản biểu cảm mà giáo viên có thể tích

hợp như: các văn bản ca dao, văn bản thơ trung đại, hiện đại Việt Nam, thơtrung đại Trung Quốc, đặc biệt là phần văn xuôi biểu cảm.

Giáo viên cần phối hợp đa dạng các phương pháp và hình thức tổ chức dạyhọc để cho việc học tập kiểu làm văn biểu cảm với học sinh trở nên không trởnên nặng nề, khô khan Đồng thời tăng cường ứng dụng công nghệ thông tintrong giảng dạy các bài làm văn; chủ động hình thành các nhóm học theo sởthích, giao đề tài biểu cảm theo nhóm để các thành viên có cơ hội hỗ trợ, bổsung cho nhau

Động viên học sinh tăng cường các hoạt động trải nghiệm thực tế cùng lớphoặc cùng gia đình, mỗi lần trải nghiệm cần định hướng học sinh thu nhận trithức, tích lũy vốn sống, tiếp thêm cảm xúc để làm văn biểu cảm

Phát huy vai trò của tủ sách lớp học, học sinh chia sẻ hoặc giáo viên giớithiệu những cuốn sách hay, tạo cơ hội cho học sinh đến gần hơn với các tácphẩm văn học có giá trị, không chỉ bồi dưỡng năng lực tư duy, năng lực sửdụng ngôn ngữ mà đặc biệt bồi dưỡng tâm hồn, khơi dậy tình cảm, say mêcho các em

Tổ chức, thu hút học sinh tham gia vào các cuộc thi nói trước lớp hoặc thisáng tác văn, thơ theo kiểu bài biểu cảm để phát huy năng khiếu, phát huy sựchủ động, sáng tạo của học sinh

2 Quá trình và thời gian thực hiện.

Trong các năm giảng dạy bộ môn Ngữ văn lớp 7, bản thân tôi luôn trăn trởvới việc đổi mới phương pháp, hình thức tổ chức dạy học để nâng cao chấtlượng, hiệu quả giảng dạy Những giải pháp được báo cáo trong sáng kiến này

đã được tôi tích lũy qua mỗi năm công tác nhưng được áp dụng một cách chủđộng và tích cực nhất trong học kì I của năm 2017-2018 với 31 em học sinhcủa lớp 7A, với thời lượng 15 tiết học (6 tiết lý thuyết và 9 tiết thực hànhluyện nói, luyện viết văn biểu cảm)

3 Cách thức thực hiện.

3.1 Với các tiết học lý thuyết làm văn biểu cảm

Số tiết theo khung kế hoạch dạy học: 6 tiết, gồm:

+ Tìm hiểu chung về văn biểu cảm.

+ Đặc điểm văn bản biểu cảm

+ Đề văn biểu cảm và cách làm văn biểu cảm

+ Cách lập ý của bài văn biểu cảm

+ Các yếu tố tự sự, miêu tả trong văn biểu cảm

+ Cách làm bài biểu cảm về một tác phẩm văn học

Mục tiêu cần đạt: Giúp học sinh nắm được những kiến thức căn bản, đặctrưng nhất của kiểu văn bản biểu cảm như mục đích và phương thức biểu đạtchính; đặc điểm của tình cảm, cảm xúc trong văn bản biểu cảm; các cách bộc

lộ tình cảm cảm xúc (biểu cảm trực tiếp và biểu cảm gián tiếp); bố cục và cáccách lập ý của bài văn biểu cảm Từ những tri thức này giúp học sinh khôngchỉ nhận diện được sự khác biệt của văn biểu cảm với văn miêu tả, văn tự sự;cảm nhận, phân tích cái hay, cái đẹp của một văn bản biểu cảm mà còn cóđược những kĩ năng thiết yếu để tạo lập kiểu văn bản này

Với thời lượng 6 tiết học, theo mục tiêu cần đạt và đặc thù của từng bài học,tôi xin trình bày cụ thể về tiến trình và cách thức tổ chức một số hoạt độngtheo từng chủ đề:

a Chủ đề 1: Tri thức chung về văn biểu cảm, gồm: “Tìm hiểu chung về văn biểu cảm” và “Đặc điểm văn bản biểu cảm”.

Về tiến trình tổ chức các hoạt động hình thành kiến thức

Trong bài “Tìm hiểu chung về văn biểu cảm”, ở nội dung thứ nhất tìm

hiểu về nhu cầu biểu cảm của con người, học sinh cần hiểu được văn biểucảm nảy sinh do nhu cầu biểu cảm của con người qua việc tìm hiểu các ví dụ

là các văn bản ca dao đã được học Giáo viên nên tích hợp chặt chẽ với phânmôn văn học, cụ thể là phần văn bản ca dao ở một số tiết học trước đó, đểgiúp học sinh nhận thấy ngay từ thời xa xưa, con người đã tìm đến văn học,trước hết để thực hiện nhu cầu biểu cảm vốn rất phong phú, mãnh liệt củamình Giáo viên cũng cần liên hệ với thực tế đời sống cảm xúc của chính họcsinh với bao vui, buồn, mừng, giận, lo lắng, phiền muộn, xem các em đã baogiờ tìm đến với văn chương như một phương tiện để giãi bày, chia sẻ những

tình cảm đó chưa? Nếu học sinh chưa từng có trải nghiệm này, nên khơi dậycho các em những hứng thú để đến với kiểu văn bản biểu cảm và tìm hiểunhững đặc điểm của nó

Khi học sinh đã thấy được sự cần thiết và quan trọng của văn biểu cảm,giáo viên tiếp tục hướng dẫn cho học sinh hiểu thế nào là một văn bản biểucảm Ở nội dung này, bằng phương pháp thảo luận nhóm, nghiên cứu tìnhhuống, giáo viên tổ chức cho học sinh trong lớp phân tích hai ví dụ trong sáchgiáo khoa Với cùng câu hỏi: tình cảm, cảm xúc được bộc lộ là tình cảm, cảmxúc gì? Cách người viết bộc lộ tình cảm, cảm xúc ấy? Sau đó, với kĩ thuậtkhăn phủ bàn, học sinh rút ra được những điểm chung của cả hai đoạn văncũng là đặc điểm riêng của kiểu văn bản biểu cảm Đó là văn bản viết ra nhằmbiểu đạt tình cảm, cảm xúc, sự đánh giá của con người đối với thế giới xungquanh và khêu gợi lòng đồng cảm nơi người đọc Và muốn tìm được sự đồngđiệu nơi người đọc, người nghe, tình cảm trong văn biểu cảm phải là nhữngtình cảm đẹp, thấm nhuần tư tưởng nhân văn Hơn nữa tình cảm đó phải chânthật, xuất phát từ trái tim với những trải nghiệm có thực của người viết Nhưtrong ví dụ: tình cảm nhớ thương người bạn thân xa cách được bắt đầu từnhững ngày còn ngồi chung bàn; thêm bền chặt gắn bó trong những lần dạo

hồ Tây, chơi Thủ Lệ, thăm quan ao Vua, càng thiết tha cảm động khi mình ốmdài, bạn chép bài cho mình Hay tình yêu quê hương, đất nước của tác giảNguyên Ngọc trong “Đường chúng ta đi” cũng tự nhiên lan tỏa nhờ nhữngxúc cảm chân thực của người viết với tiếng hát dân ca – tiếng ngân của mặtđất, của dòng sông, của những xóm làng và những cánh đồng sau một ngàylao động và chiến đấu Cũng từ hai ví dụ này, giáo viên cần nhấn mạnh: đểviết văn biểu cảm hay, điều quan trọng trước hết là người viết phải có cảmxúc Và vì thế, điều đầu tiên khi làm bài biểu cảm là người viết phải tìm đượccảm xúc, biết nuôi dưỡng và phát triển cảm xúc ấy trong suốt quá trình hànhvăn

Tiếp đó, ở bài “Đặc điểm của văn biểu cảm”, học sinh được tìm hiểu và

phân tích hai ví dụ: văn bản “Tấm gương” của Băng Sơn và một trích đoạn

trong hồi kí “Những ngày thơ ấu” của Nguyên Hồng để củng cố sâu sắc hơn

về các đặc điểm của văn bản biểu cảm Đặc biệt ở bài học này, học sinh sẽnhận diện được bố cục của một bài văn biểu cảm gồm mấy phần, cùng thểhiện tình cảm, cảm xúc, nhưng cách biểu cảm trực tiếp có gì khác với biểucảm gián tiếp Giáo viên cần gợi mở để học sinh tự phát hiện: biểu cảm trựctiếp là phương thức trữ tình bộc lộ những cảm xúc, ý nghĩ thầm kín bằngnhững từ ngữ gọi ra tình cảm ấy (thường qua các động từ chỉ trạng thái, thán

từ, câu cảm thán); còn biểu cảm gián tiếp là cách biểu hiện tình cảm, cảm xúcthông qua một phong cảnh, một câu chuyện hay một suy nghĩ nào đó màkhông gọi thẳng cảm xúc ấy ra

Trong biểu cảm gián tiếp, người viết có thể chọn một hình ảnh có ý nghĩa

ẩn dụ, tượng trưng (hình ảnh tấm gương trong ví dụ) để gửi gắm tình cảm, tưtưởng Hoặc cũng có thể biểu cảm gián tiếp qua hai phương thức tự sự, miêu

tả (văn bản“Hoa học trò” trong phần luyện tập) Tuy nhiên cần lưu ý học sinhrằng trong văn biểu cảm, người ta không miêu tả một đồ vật, một cảnh vậthoặc con người đạt tới mức cụ thể, hoàn chỉnh, cũng không kể tỉ mỉ, chi tiếtdiễn biến của cả một câu chuyện Người ta chỉ chọn những chi tiết, nhữngthuộc tính, sự việc nào có khả năng gợi cảm để biểu hiện cảm xúc, tư tưởng

mà thôi

Về tiến trình tổ chức các hoạt động thực hành, ứng dụng, bổ sung:

Với phương pháp luyện tập, giải quyết tình huống bằng các hình thức vấnđáp, học theo góc, giáo viên tổ chức cho học sinh vận dụng tri thức để giảiquyết các bài tập trong sách giáo khoa Việc trả lời các yêu cầu trong từng bàitập không chỉ giúp học sinh sáng rõ hơn về những vấn đề lý thuyết đã học màquan trọng hơn phải hướng học sinh đế việc học hỏi, tích lũy kĩ năng tạo lập

ý, diễn đạt, hành văn Giáo viên cũng cần sưu tầm, bổ sung một số bài tập rèn

kĩ năng bộc lộ cảm xúc theo cả hai cách trực tiếp và gián tiếp

Bài tập 1: Chỉ ra tình cảm, cảm xúc và cách biểu cảm trong mỗi đoạn văn sau:

a, Những ngón chân của bố khum khum, lúc nào cũng như bám vào đất đểkhỏi bị trơn ngã Người ta nói “đấy là bàn chân vất vả” Gan bàn chân bao giờ

cũng xám xịt và lỗ rỗ, bao giờ cũng khuyết một miếng, không đầy đặn nhưgan bàn chân người khác Mu bàn chân mốc trắng, bong da từng bãi, lại cónốt lấm tấm Đêm nào bố cũng ngâm nước nóng hòa muối, gãi lấy gãi để rồi

xỏ vào đôi guốc mộc Khi ngủ bố rên, rên vì đau mình, nhưng cũng rên vìnhức chân Rượu tê thấp không tài nào xoa bóp khỏi

( Duy Khán)

b, Nhưng có phải đâu như vậy là xong Mỗi ngày bố đứng như vậy thì khi trở

về những cơn đau quằn quại lại hành hạ bố Nhìn khuôn mặt bố nhăn nhó lại,những cơn đau vật vã mà bố phải chịu đựng, tôi chỉ biết òa lên mà khóc.Nhìn thấy bố như vậy, lòng tôi như đau hơn gấp trăm ngàn lần Bố ơi, giá nhưcon có thể mang những cơn đau đó vào mình thay cho bố, giá như con có thểgiúp bố kiếm tiền thì hay biết mấy! Nếu làm được gì cho bố lúc này để được

bố vui hơn, con sẽ làm tất cả, bố hãy nói cho con được không!

(Bài làm của học sinh)

 Học sinh nhận diện đoạn a/ biểu cảm gián tiếp thông qua miêu tả cònđoạn b biểu cảm trực tiếp

Bài tập 2: Chỉ ra sự giống nhau và khác nhau trong cách biểu cảm ở hai đoạnvăn sau:

a, Tháng tư của miền Bắc ngày xưa, tháng tư yêu dấu, có nóng, có oi, có dếkêu, có muỗi đốt nhưng tất cả những cái đó có thấm vào đâu với những buổibình minh nạm vàng, mở mắt ra nhìn lên cao thì thấy mây bay thong thả nhưtrời khảm bằng xà cừ, gió hây hây mát, mở cửa đi ra đường thì cảm thấy cảtrời đất trong như là pha lê mà cái thân mình nhẹ tênh tênh như là có cánh

(Vũ Bằng - “Thương nhớ mười hai”)

b, Các bạn yêu mùa thu, mùa xuân, mùa hè với nhiều lý do khác nhau.Riêng tôi, tôi lại yêu mùa đông Vì sao thế nhỉ? Tôi yêu mùa đông trước hết vìnhờ mùa đông, tôi sung sướng được sống nhiều hơn trong tình mẹ Mỗi buổisáng mùa đông, bừng tỉnh giấc, tôi đã thấy mẹ chuẩn bị đầy đủ và tất cả chotôi Nhớ nhất lúc mẹ khoác và cài khuy áo rét cho tôi Mẹ thường âu yếm ôm

đôi vai tôi và nói “Con trai của mẹ đã lớn, cái áo này ngắn rồi” Ôi, mùa đông,mùa của tình mẹ!

(st: bài làm của học sinh)

 Cả hai đoạn văn đều có sự kết hợp giữa biểu cảm trực tiếp và biểu cảmgián tiếp nhưng biểu cảm gián tiếp ở từng đoạn lại có sự khác biệt Đoạn a/biểu cảm gián tiếp qua miêu tả còn đoạn b/ biểu cảm gián tiếp qua tự sự

Bên cạnh các bài tập rèn kĩ năng hành văn, giáo viên cũng cần khuyếnkhích học sinh tìm đọc các văn bản biểu cảm chép lại những đoạn văn màmình cảm thấy tâm đắc và có thể đưa ra để giới thiệu trong tổ, nhóm củamình, cùng thảo luận về các đặc điểm của văn bản biểu cảm được thể hiệntrong những đoạn văn ấy Hoạt động này không chỉ củng cố cho học sinhnhững tri thức lý thuyết đã học mà còn khơi gợi được sự hứng thú, say mê củacác em với kiểu bài biểu cảm Qua những trang viết đầy cảm xúc của tác giả,khả năng cảm nhận thế giới xung quanh của các em sẽ ngày càng tinh nhạyhơn, vốn từ ngày thêm phong phú và đặc biệt các em sẽ dần học được cáchnói lên suy nghĩ của mình một cách cảm xúc nhất

b Chủ đề 2: Biểu cảm về một đối tượng trong cuộc sống, gồm: “Đề văn biểu cảm và cách làm văn biểu cảm”, “Cách lập ý của văn biểu cảm”,

“Các yếu tố tự sự và miêu tả trong văn bản biểu cảm”.

Về tiến trình tổ chức các hoạt động hình thành kiến thức

Biểu cảm về đối tượng trong cuộc sống nghĩa là bày tỏ cảm xúc, suynghĩ của con người viết về một con người, một đồ vật, loài vật, một loài cây,một phong cảnh Cuộc sống phong phú, đa dạng và ẩn chứa trong đó biết baođiều kì diệu, kiểu bài này sẽ giúp đánh thức những tình cảm phong phú và vôcùng đa dạng nhưng đôi khi còn ẩn sâu, khuất lấp trong tâm hồn mỗi người.Giáo viên cần giúp học sinh nhận thấy thiết thực của kiểu bài biểu cảm về mộtđối tượng trong cuộc sống trước khi tổ chức cho học sinh đi tìm hiểu từng đơn

vị kiến thức cụ thể Đồng thời cần nhấn mạnh để làm tốt kiểu bài này thì điềuđầu tiên là các em cần trau dồi cảm xúc Mà cảm xúc chỉ có thể có được nhờnhững trải nghiệm đích thực (mắt thấy, tai nghe, gắn bó với sự vật, con người)

cần biểu cảm.Vậy nên, để học tốt kiểu bài biểu cảm về một đối tượng trongcuộc sống, học sinh trước hết cần đươc giao nhiệm vụ quan sát, suy ngẫm đểtạo cảm xúc, khích lệ nhu cầu biểu cảm của các em.

Có cảm xúc thôi chưa đủ để viết một bài văn biểu cảm Muốn tạo lập đượcmột văn bản biểu cảm, học sinh cần nắm vững quy trình tạo lập gồm cácbước: tìm hiểu đề và tìm ý; lập dàn ý; viết bài; đọc lại và sửa chữa Những nộidung này sẽ được học sinh tiếp nhận một cách chủ động và tích cực qua việcthực hành tìm ý, xây dựng dàn ý, viết thành văn cho đề bài: “Cảm nghĩ về nụ

cười của mẹ” ở tiết học “Đề văn biểu cảm và các bước làm bài văn biểu

cảm” Cụ thể:

+ Tìm ý:

Để tìm ý cho một bài văn biểu cảm, trước hết người viết phải điịnh hướngđược tình cảm chủ đạo với đối tượng biểu cảm là tình cảm, cảm xúc gì Xácđịnh được tình cảm chủ đạo (hay mạch cảm xúc xuyên suốt toàn bài), ngườiviết sẽ lựa chon được hướng lập ý phù hợp

Với đề bài: “Cảm nghĩ về nụ cười của mẹ”, giáo viên có thể đặtcâu hỏi để đánh thức, khơi gợi cảm xúc cho học sinh: Nghĩ về người mẹ yêudấu của mình, nghĩ về nụ cười của mẹ, cảm xúc đầu tiên xuất hiện trong em là

gì (vui sướng, hạnh phúc, hay nhứ thương, tiếc nuối, …)?.Sau khi học sinh đãxác định được tình cảm chủ đạo cho bài viết, giáo viên tiếp tục gợi mở chohọc sinh cách tìm ý bằng việc đặt ra và trả lời những câu hỏi:

? Tưởng tượng và miêu tả lại nụ cười của mẹ (khuôn mặt, miệng cười, hàmrăng, ánh mắt, kèm theo cử chỉ, hành động) Hình ảnh mẹ khi đang cười gợicho em những cảm xúc gì?

? Nhớ tới nụ cười của mẹ, em nhớ tới những kỉ niệm nào không thể quên với

mẹ (khi em biết đi, biết nói, khi em lần đầu đi học, mỗi khi em được lên lớp,

…hay kỉ niệm nào khác)

? Có lúc nào em cảm thấy thiếu vắng nụ cười của mẹ không (khi mẹ vắng nhàhay khi em mắc lỗi)? Mỗi khi vắng nụ cười của mẹ, em cảm thấy thế nào?

?Em sẽ làm gì để giữ mãi nụ cười của mẹ ?

Qua đây cần lưu ý học sinh tìm ý bằng việc đặt ra những câu hỏi để tập trunglàm cụ thể hơn, rõ nét hơn tình cảm chủ đạo về đối tượng biểu cảm mà họcsinh đã xác định được cho mình Các câu hỏi tìm ý cần phát triển theo trình tựtái hiện, hồi tưởng đến phân tích, suy ngẫm, bộc lộ cảm xúc và phải linh hoạt,phù hợp trải nghiệm thực của chủ thể là người viết.

+ Lập dàn ý:

Sau khi đã có ý rồi, người viết cần biết tổ chức sắp xếp các ý thành một hệthống hoàn chỉnh, lôgic nhằm làm nổi bật đối tượng, vấn đề Một bài văn biểucảm cũng có ba phần, mỗi phần có một nhiệm vụ cụ thể:

-) Mở bài: Giới thiệu đối tượng biểu cảm và tình cảm chủ đạo của em với đốitượng ấy

-) Thân bài: Các đặc điểm gợi cảm của đối tượng và ý nghĩa của đối tượngtrong cuộc sống của mọi người nói chung, bản thân người viết nói riêng Qua

đó bộc lộ cụ thể suy nghĩ, cảm xúc của người viết về đối tượng

-) Kết bài: Khẳng định lại tình cảm của mình đối với đối tượng

Từ dàn bài chung của bài biểu cảm về một đối tượng trong cuộc sống, giáoviên hướng dẫn học sinh thực hành lập dàn ý cho đề bài: “Cảm nghĩ về nụcười của mẹ”, có thể xây dựng bố cục như sau:

- Mở bài: Giới thiệu về nụ cười của mẹ và cảm xúc của em với nụ cười ấy

- Thân bài: Bộc lộ cụ thể tình cảm của em với nụ cười của mẹ Có thể là: + Yêu sao, hạnh phúc sao khi nhìn thấy nụ cười tươi tắn, rạn rỡ của mẹ Miêu

tả và cảm nhận về gương mặt của mẹ khi cười

+ Xúc động khi nhớ tới nụ cười của mẹ là nhớ tới những kỉ niệm đầy ắp yêuthương mà mẹ dành cho mình

+ Trống vắng, ân hận khi làm mẹ buồn, khi không nhìn thấy nụ cười của mẹ.+ Suy ngẫm về những việc mình có thể làm để giữ mãi nụ cười của mẹ

- Kết bài: Khẳng định sự quan trọng của nụ cười của mẹ với cuộc sống củaem

Giáo viên lưu ý học sinh: Tùy vào đối tượng biểu cảm và mạch cảm xúc,người viết có thể sắp xếp những dàn ý khác nhau Việc sắp xếp các ý cần tuânthủ những quy tắc nhất định như:

1 Các ý lớn phải ngang nhau và cùng làm sáng tỏ đối tượng

2 Các ý nhỏ phải nằm trong ý lớn và phải làm sáng tỏ ý lớn, cần trình bàytheo thứ tự, tránh trùng lặp

3 Cần xác định mức độ các ý cho hợp lý Trong bài văn sẽ có những ý cầnnêu kĩ, là trọng tâm; có ý chỉ cần nói qua, nói vừa đủ Tùy thuộc vào mạchcảm xúc để phát triển ý nhưng người viết cũng cần tỉnh táo để cảm xúc linhhoạt tránh lung tung “đầu Ngô mình Sở”

+ Viết câu, dựng đoạn trong bài văn biểu cảm về đối tượng trong cuộc sống

 Viết câu

Văn biểu cảm hay là phải khêu gợi được sự đồng cảm với người đọc Muốnkhêu gợi được sự đồng cảm đó, bài viết phải có càm xúc chân thành, trongsáng Nhưng cảm xúc đẹp, trong sáng cần phải được thể hiện qua câu chữ.Câu văn lủng cũng, từ ngữ khô khan…thì dù tình cảm có chân thực đến mấy,bài văn cũng khó có thể tạo được sự đồng điệu nơi người đọc Do đó, một yêucầu quan trọng đối với học sinh giỏi văn là viết câu văn, đoạn văn hay Câuvăn biểu cảm hay trước hết phải giàu cảm xúc Ở những tiết học trước, họcsinh đã biết để bộc lộ tình cảm, cảm xúc có hai cách biểu cảm trực tiếp vàbiểu cảm gián tiếp Qua các ví dụ, học sinh cũng phần nào hiểu biểu cảm trựctiếp phải được thể hiện bằng các từ ngữ nói thẳng tình cảm cảm xúc của con

người như các động từ chỉ trạng thái, các thán từ như yêu, thương nhớ, đau đớn, xót xa, ôi, hỡi, chao ôi… Khi bắt đầu viết văn biểu cảm, rất nhiều học

sinh còn nhầm lẫn với văn miêu tả và văn biểu cảm mà các em mới học Do

đó, ngay từ bài học đầu tiên về các bước làm văn biểu cảm này, giáo viên cầnđịnh hướng và rèn kĩ năng viết câu văn có sử dụng cách biểu cảm trực tiếp làkiểu câu đặc trưng của văn bản biểu cảm Nhưng nếu một bài viết mà sử dụngquá nhiều cách biểu cảm trực tiếp dẫn đến nhàm chán, giả tạo Vì vậy khi học

sinh đã biết biểu cảm trực tiếp bằng các câu cảm thán, câu có sử dụng từ ngữnói thẳng tình cảm, cảm xúc; giáo viên cần tiếp tục bồi dưỡng kĩ năng viết câubiểu cảm có sử dụng cách biểu cảm gián tiếp để cảm xúc của người viết đượcthể hiện một cách tự nhiên, rõ nét Đó là các kiểu câu đặc biệt, câu rút gọn,câu mở rộng thành phần, câu hỏi tu từ…, câu có sử dụng các biện pháp tu từnhư ẩn dụ, nhân hóa, so sánh, điệp ngữ, cần sử dụng nhiều các lớp từ tượngthanh, tượng hình, từ láy…

Chẳng hạn với đề văn “Cảm nghĩ về nụ cười của mẹ”, với ý: “Yêu sao nụcười tươi tắn, rạng rỡ của mẹ Miêu tả và cảm nhận về gương mặt của mẹ khicười”, học sinh có thể sử dụng các kiểu câu, theo hai cách biểu cảm trực tiếp

và biểu cảm gián tiếp

- Biểu cảm trực tiếp: “Ôi! Yêu sao đôi mắt mẹ khi cười!” hoặc: “Hạnh phúc biết bao khi được nhìn thấy nụ cười của mẹ!”

- Biểu cảm gián tiếp:

Dùng câu hỏi: “Mẹ ơi, mẹ có biết nụ cười của mẹ có ý nghĩa với con biết nhường nào không?”

Câu có sử dụng biện pháp tu từ: “Nụ cười của mẹ đẹp tựa đóa hoa đang hé nở rực rỡ giữa khu vườn đầy nắng mai”

Câu mở rộng giàu nhịp điệu: “Mỗi khi em buồn hay vui, nụ cười hiền hòa ấy luôn bên em Một nụ cười nhẹ nhàng như làn gió thu thơm mát; đôi lúc lại sôi nổi như những đám mây xanh dạo chơi giữa bầu trời mùa hạ; và

có khi lại rất thân thiện như bầy chim sơn ca chào đón nắng xuân.”

Câu sử dụng nhiều từ tượng hình, từ láy: “Nụ cười của mẹ ấm áp như những tia nắng mùa xuân, hiền hòa như một ánh trăng ngần, đẹp như bình minh rực rỡ”.

 Dựng đoạn

Mặc dù đến lớp 8 học sinh mới học về các kiểu đoạn văn nhưng ngay từnhững lớp dưới, giáo viên cũng cần giới thiệu cho học sinh một số cách trìnhbày đoạn văn thường gặp để các em có ý thức viết đoạn văn hay, như đoạnvăn diễn dịch (câu chủ đề đứng đầu đoạn, những câu còn lại làm rõ ý cho câu

chủ đề), đoạn văn quy nạp (câu chủ đề đứng cuối đoạn, tổng hợp lại ý đã nêu

ở trước câu trước đó), đoạn văn tổng – phân – hợp (câu nêu ý tổng quát đứngđầu đoạn, các câu tiếp theo triển khai ý, câu kết đoạn khái quát, nâng cao ý cảđoạn) Khi viết bài văn biểu cảm, học sinh cần sử dụng kết hợp các kiểu vănvới nhau cho bài viết phong phú, linh hoạt

Với đề bài: “Cảm nghĩ về nụ cười của mẹ”, học sinh đã sử dụng mô hình tổng– phân – hợp để dựng đoạn văn:

“Tôi yêu mẹ, yêu cả ánh mắt, nụ cười của mẹ Nụ cười của mẹ ấm áp như những tia nắng mùa xuân, hiền hòa như một ánh trăng ngần, đẹp như bình minh rực rỡ Mẹ cười với tôi khi thấy tôi hạnh phúc, khi thấy tôi làm được nhiều việc có ích cho cuộc sống, Nụ cười ấy tự bao giờ đã ghi dấu chẳng thể phai nhòa trong tâm trí tôi Có phải ngoài đôi mắt của mẹ mà thượng đế

đã ban tặng cho tôi, ngài còn ưu ái thêm cho cho tôi nụ cười của mẹ? Nụ cười ấy là nguồn động viên giúp tôi vượt lên những khó khăn, là cái nôi cho tâm hồn tôi dịu lại Con người cười khi có niềm vui riêng , còn mẹ, mẹ cười khi thấy tôi hạnh phúc, trưởng thành Ôi! Bao nhiêu lời lẽ đẹp nhất cũng không thể nói hết về nụ cười thiên sứ của mẹ.”

Với bài “Cách lập ý của bài văn biểu cảm”, để tạo ý cho bài văn biểu

cảm, khơi nguồn cho mạch cảm xúc nảy sinh, nhất thiết người viết phải nắmđược các cách lập ý: liên hệ hiện tại với tương lai; hồi tưởng quá khứ và suynghĩ về hiện tại; tưởng tượng tình huống, hứa hẹn, mong ước; quan sát, suyngẫm Ở tiết học này, để minh họa cho bốn cách lập ý, sách giáo khoa đã dẫnnăm ví dụ, hầu hết đều là các đoạn văn học sinh chưa được tiếp cận Vì vậyviệc đọc – hiểu ví dụ, khái quát tri thức quả là rất khó khăn, nặng nề đối vớimột tiết học Để đảm bảo thời lượng tiết học, đồng thời vẫn giúp học sinhhiểu sâu sắc và có tầm khái quát, giáo viên có thể chia lớp thành bốn nhóm,mỗi nhóm tìm hiểu về một cách lập ý sau đó cùng trao đổi, thống nhất lớp vềđặc điểm, cách thức, cách vận dụng từng cách lập ý trong bài văn biểu cảm Liên hệ hiện tại với tương lai: là cách lập ý mà người viết dùng trí tưởngtượng để liên tưởng tới tương lai, mượn hình ảnh của tương lai để khơi gợi

cảm xúc về đối tượng biểu cảm Cách lập ý này nên sử dụng để khẳng định ýnghĩa, vai trò của đối tượng biểu cảm trong cuộc sống mọi người.

Hồi tưởng quá khứ và suy nghĩ về hiện tại: là hình thức liên tưởng tới những

kí ức trong quá khứ, làm hiện lên những kỉ niệm về đối tượng để từ đó suynghĩ về hiện tại Cách lập ý này nên sử dụng để tái hiện những kỉ niệm sâu sắccủa người viết với đối tượng biểu cảm, qua đó mà bộc lộ cảm xúc

Tưởng tượng tình huống, hứa hẹn, mong ước: là hình thức liên tưởng phongphú, từ những hình ảnh của đối tượng trong thực tại để đặt ra các tình huốnggiả định và gửi gắm vào đó những suy nghĩ và cảm xúc về đối tượng biểucảm Nên sử dụng cách lập ý này để biểu cảm về sự quan trọng, cần thiết củađối tượng biểu cảm trong cuộc sống bản thân

Quan sát, suy ngẫm: là cách lập ý dựa trên sự quan sát những hình ảnh đanghiện hữu trước mất, để có những suy ngẫm về đối tượng biểu cảm Cách lập ýnày nên sử dụng để tái hiện các đặc điểm gợi cảm của đối tượng biểu cảm,qua đó bộc lộ cảm xúc

Việc vận dụng bốn cách lập ý cũng cần linh hoạt và dù chọn cách gì thì tìnhcảm trong bài cũng phải chân thật và sự việc được nêu ra phải có trong kinhnghiệm Được như thế bài văn mới làm cho người đọc tin và đồng cảm

Với bài: “Các yếu tố tự sự, miêu tả trong văn bản biểu cảm” Trong bài

văn biểu cảm, yếu tố tự sự và miêu tả có vai trò quan trọng, hỗ trợ rất lớn choviệc biểu cảm Các yếu tố tự sự có tác dụng gợi cảm rất mạnh, nhất là khi biểucảm về các hành động cao cả, nghĩa khí, vị tha hoặc các hành vi thiếu đạođức Còn các yếu tố miêu tả có tác dụng khêu gợi sức cảm thụ và tưởng tượngcủa người nghe, người đọc Tuy nhiên, tự sự và miêu tả ở đây nhằm khêu gợicảm xúc, do cảm xúc chi phối, chứ không nhằm mục đích kể chuyện, miêu tảđầy đủ sự việc, phong cảnh

Để học sinh nhận thấy được vai trò của yếu tố miêu tả, tự sự cũng như có

kĩ năng sử dụng hợp lí các yếu tố này trong bài làm văn biểu cảm, giáo viêncần tích hợp chặt chẽ với văn bản “Bài ca nhà tranh bị gió thu phá” của ĐỗPhủ đã được học trong phần văn bản cũng như hướng dẫn học sinh khai thác

ví dụ là đoạn văn bản của nhà văn Duy Khán trong “Tuổi thơ im lặng” đượctrích ở sách giáo khoa Bằng hệ thống câu hỏi theo các mức độ nhận biết,thông hiểu, vận dụng, cụ thể là:

? Đoạn văn thuộc kiểu văn bản nào?(câu hỏi nhận biết)? Vì sao?(câu hỏithông hiểu)

? Em hãy chỉ ra các yếu tố miêu tả và tự sự trong đoạn văn?(câu hỏi nhậnbiết)

? Yếu tố tự sự và miêu tả trong đoạn văn có gì khác với yếu tố tự sự, miêu tảtrong các văn bản tự sự, miêu tả mà em đã học? (câu hỏi thông hiểu)

?Sử dụng các yếu tố tự sự, miêu tả có tác dụng gì trong việc thể hiện tình cảmcủa người viết?(câu hỏi thông hiểu)

?Nếu được viết bài văn biểu cảm về người bố thân yêu của em, em sẽ lựachọn những chi tiết miêu tả, tự sự nào? Vì sao?(câu hỏi vận dụng)

Từ các phương án trả lời của học sinh, giáo viên sẽ đưa ra định hướng về vaitrò cũng như việc vận dụng các yếu tố miêu tả, tự sự trong khi làm bài vănbiểu cảm về một đối tượng trong cuộc sống

Về tiến trình tổ chức các hoạt động thực hành, ứng dụng, bổ sung

- Hoạt động thực hành

Ngoài các bài tập trong sách giáo khoa, giáo viên có thể bổ sung cho học sinhmột số bài tập rèn cách lập ý hoặc đưa yếu tố tự sự, miêu tả vào trong đoạnvăn biểu cảm

Bài tập 1: Các đoạn văn biểu cảm sau được lập ý theo cách nào?

a, “Cứ từ mười hai tháng Tám là ngày bày cỗ, tôi sướng như điên, có đêmthao thức đến một hai giờ không ngủ được Đi hết hàng Thiếc xem những cáitàu bay tàu thủy, lại rẽ ra hàng Mã xem con giống, quay xuống hàng Gai xemđèn và sư tử, rồi lại quành ra hàng Trống để đứng ngắm nghía xem nên về nhàxin tiền để mua cái trống nào, tôi oán ức bố mẹ bắt phải lên giường đi ngủ.Nằm nhìn lên những đám mây bay quanh ông trăng sáng in rõ hình dángthằng Cuội, cây đa tôi thao thức vẩn vơ và nhiều khi mở mắt rõ ràng, tôitưởng như là thấy có những cô tiên bé nhỏ bằng ngón tay út bay là là từ mặt

trăng xuống đất dắt nhau đi “dung giăng dung dẻ” và hát những câu hát dângian mà tôi thích thú vô cùng vì lẽ gì chính tôi cũng biết những câu hát ấy…Nhớ ơi là nhớ cái Tết trung thu ở Bắc! Vui mà vui thế là cùng! Về sau này lớnlên, nghĩ đến giờ phút đó, tôi không là làm sao lại có những người thấy TếtTrung thu về lại muốn phát điên lên, bày các trò chơi lạ để hưởng thụ cuộcđời cho đã.”

(Vũ Bằng – “Thương nhớ mười hai”)

 Đoạn văn bộc lộ nỗi nhớ da diết cái Tết Trung thu Hà Nội qua việc hồitưởng lại những kỉ niệm tuổi thơ

b, “ Thân gầy guộc, lá mong manh

Mà sao nên lũy nên thành tre ơi

Ở đâu tre cũng xanh tươi Cho dù đất sỏi đá vôi bạc màu

… Nòi tre đâu chịu mọc congChưa lên đã nhọn như chông lạ thường…”

(Nguyễn Duy – “Tre Việt Nam”)

 Đoạn thơ bộ lộ cảm xúc trân trọng, tự hào yêu mến với những phẩm chấttốt đẹp của cây tre mà cũng là của chính con người Việt Nam qua cách lập ýquan sát, suy ngẫm

c, “ Ước được nhà rộng muôn ngàn gian,

Che khắp thiên hạ kẻ sĩ nghèo đều hân hoan,

Gió mưa chẳng núng, vững vàng như thạch bàn!

Than ôi! Bao giờ nhà ấy sừng sững dựng trước mắt,

Riêng lều ta nát, chịu chết rét cũng được!

(Đỗ Phủ - “Bài ca nhà tranh bị gió thu phá”)

 Đoạn thơ bộc lộ tình cảm yêu thương cao cả của nhà thơ Đỗ Phủ quacách lập ý tưởng tượng tình huống, hứa hẹn, mong ước

Bài tập 2: Cho câu chủ đề sau: “Trong bốn mùa, mùa xuân là mùa tôi yêu nhất” Hãy viết đoạn văn biểu cảm có sử dụng yếu tố miêu tả hoặc tự sự, với

câu chủ để đứng ở đầu hoặc cuối đoạn

 Đoạn văn tham khảo:

“Trong bốn mùa, mùa xuân là mùa tôi yêu nhất Mùa xuân đến, đem hơi thở nồng nàn, rạo rực, vuốt ve lên mọi vật Mưa giăng đầy trời Chỉ còn chờ có vậy, những nhành đào, nhành mai… bững nở muôn sắc màu Đó là màu vàng tinh khiết của hoa mai, sắc hồng tinh khôi của hoa đào, màu trắng trang nhã, thanh tao của hoa mận, hoa quất Thật đẹp biết bao! Mùa xuân là mùa của sự hồi sinh Đó là sự xôn xao mầm non bật nhú Bạn đã từng thốt lên kinh ngạc khi bắt gặp sự non xanh của chiếc lá bàng mới nhú chưa? Bạn đã từng ngỡ ngàng khi lắng nghe trong gió lời cảm ơn của mầm non tới mùa xuân chưa? Bạn có cảm thấy sắc xuân bao trùm lên cảnh vật chưa? Nếu là người yêu mùa xuân, bạn sẽ thấy xuân là một cô bé đáng yêu, xinh đẹp Xuân về mang niềm vui phơi phới Những làn gió xuân nhẹ đủ ru tim ta, ru hồn ta vào cõi mộng Nắng tơ lấp lánh Đám mây trắng tinh thơm nức hương hoa Đẹp quá! Mùa xuân ơi! Chưa kịp hết vương lòng với sắc xuân rộn rã, bỗng nhận ra mùa ôn thi đã đến.”

Hoạt động ứng dụng, bổ sung

Giáo viên giao việc theo nhóm cho học sinh thực hành cách lập ý quan sát,suy ngẫm cho đề bài : “Loài cây em yêu” để quan sát, ghi lại những đặc đỉểmnổi bật của loài cây gợi lên cho em nhiều cảm xúc Cụ thể:

- Nhóm 1: Biểu cảm về cây bàng

- Nhóm 2: Biểu cảm về cây phượng

- Nhóm 3: Biểu cảm về cây hoa hồng

Sau khi quan sát, các nhóm sẽ tiến hành trao đổi trong nhóm, chọn ra một sốđặc điểm gợi cảm của loài cây, viết những câu văn bộc lộ cảm xúc về các đặcđiểm đó

Để trau dồi cách lập ý và khả năng diễn đạt cho học sinh ở bài biểu cảm vềmột đối tượng trong cuộc sống, giáo viên khuyến khích học sinh tìm đọc và

ghi chép lại một số đoạn văn biểu cảm hay để làm tư liệu tham khảo; sáng tácmột bài thơ hoặc tập viết một bài văn biểu cảm theo chủ đề tự chọn.

c Chủ đề 3: Biểu cảm về một tác phẩm văn học, được học qua tiết:

“Cách làm bài văn biểu cảm về tác phẩm văn học”

Kiểu bài biểu cảm về tác phẩm văn học (hay phát biểu cảm nghĩ về tácphẩm văn học) là một trong những kiểu bài quan trọng đánh giá năng lực cảmthụ thẩm mĩ, năng lực hành văn của người học văn Vì thế đây cũng là kiểubài được sử dụng thường xuyên nhất trong các kì kiểm tra chất lượng, thichuyển cấp và thi học sinh giỏi văn Do vây, tuy theo kế hoạch dạy học Ngữvăn lớp 7, kiểu bài này chỉ được học một tiết lý thuyết, một tiết thực hànhluyện nói, nhưng giáo viên vẫn cần hướng dẫn học sinh nắm được những trithức cơ bản nhất về đặc điểm cũng như cách làm bài biểu cảm về tác phẩmvăn học, tạo tiền đề để học sinh tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về kiểu bài này ởcác lớp học trên

Tiến trình tổ chức các hoạt động hình thành kiến thức

Bài học trong sách giáo khoa đưa ra ngữ liệu là bài văn: “Cảm nghĩ về một

bài ca dao của Nguyên Hồng trong Một tuổi thơ văn” Bài văn thể hiện khá

sâu sắc những cảm nhận tinh tế của Nguyên Hồng về ý nghĩa, nội dung củabài ca dao “Vì nhớ mà buồn” Các cách lập ý cũng được sử dụng rất đa dạng,khéo léo nên đã góp phần thể hiện được sự gắn bó, tình cảm yêu mến, trântrọng của người viết với bài ca dao Tuy nhiên do cảm xúc của chủ thể trữ tìnhtrong bài ca dao “Vì nhớ mà buồn” có phần xa cách với học sinh lớp 7 nên đểhọc sinh cùng đồng điệu với những cảm xúc của Nguyên Hồng là không phải

dễ dàng Do vậy, giáo viên có thể tự chọn một ngữ liệu phù hợp (bài biểu cảm

về một tác phẩm văn học mà học sinh đã học ở lớp 7), cho học sinh thời giantìm hiểu ngữ liệu ở nhà trên cơ sở định hướng trước một số câu hỏi cho họcsinh trong phiếu học tập:

? Bài văn viết về tác phẩm văn học nào? Tình cả mà tác giả muốn chia sẻkhi viết về tác phẩm ấy là gì?

? Những cách lập ý nào đã được tác giả sử dụng để bộc lô cảm xúc, suynghĩ của mình về tác phẩm văn học?

? Chỉ ra và nhận xét về bố cục của bài văn?

Từ sự chuẩn bị của học sinh, trên lớp giáo viên sẽ tổ chức cho học sinh báocáo kết quả Qua đó chuẩn xác kiến thức về bản chất, mục đích của kiểu bàibiểu cảm về tác phẩm văn học cũng như các bước làm bài văn biểu cảm về tácphẩm văn học:

- Cảm nghĩ về tác phẩm văn học là trình bày những suy nghĩ, cảm xúc, thái độ,

đánh giá của mình về tác phẩm văn học (một bài thơ, một câu chuyện).Những cảm nghĩ ấy có thể là: Cảm xúc về cảnh, về người trong tác phẩm;cảm xúc về tâm hồn, số phận nhân vật trong tác phẩm văn học; cảm xúc về vẻđẹp ngôn từ trong tác phẩm văn học; cảm xúc về tư tưởng của tác phẩm Điềucốt yếu đối với việc phát biểu cảm nghĩ về tác phẩm văn học là học sinh phải

có ấn tượng tổng thể về tác phẩm, về nhân vật chính hoặc về phong cảnh, tìnhhuống để từ ấn tượng ấy nói lên cảm xúc và suy nghĩ của mình Mọi cảm xúc,suy nghĩ của người viết phải bám sát vào ngôn từ nghệ thuật của văn bản thìmới sâu sắc, có giá trị

- Các bước làm bài văn biểu cảm về một tác phẩm văn học:

Bước 1: Tìm hiểu thật kĩ về tác phẩm văn học.

Các em cần nhớ nội dung, bố cục, nhân vật, sự kiện (đối với tác phẩm tự sự);thuộc thơ, thuộc được một số đoạn văn hay (đối với tác phẩm trữ tình) Nóicách khác là phải “thuộc thơ nhớ truyện” Sau khi nhớ được tác phẩm, các emcần nắm chắc những nội dung cơ bản và đặc sắc nghệ thuật trong tác phẩm để

có được ấn tượng tổng thể về tác phẩm, tạo tiền đề hình thành cảm xúc chobài biểu cảm