Sáng kiến kinh nghiệm - Ngữ văn năm 2008

Là loại hình tác phẩm đợc cấu trúc bởi một kiểu ngôn ngữ đặc biệt, khác hẳn ngôn ngữ đời thờng và ngôn ngữ văn xuôi, để bộc lộ ý thức tình cảm con ngời một cách trực tiếp; là tiếng nói c

ĐỀ TÀI: RẩN KĨ NĂNG CẢM THỤ THƠ VĂN CHO HỌC SINH THễNG QUA BÀI DẠY HỌC ĐỌC - HIỂU THƠ TRỮ TèNH HIỆN ĐẠI Ở LỚP 9

A.đặt vấn đề

I Lời mở đầu:

Con ngời ta sống một cuộc sống gọi là đầy đủ với hai điều kiện: đầy đủ về vật chất và đầy đủ về tinh thần Chỉ nói riêng về cuộc sống tinh thần cũng thật đa dạng và phong phú Biểu hiện của sự đa dạng, phong phú ấy là: đợc yêu thơng, biết yêu

th-ơng; đợc ớc mơ, đợc thởng thức cái hay cái đẹp của cuộc đời; đợc thởng thức và đợc cống hiến Và một trong những điều mang lại cho con ngời niềm vui trong cuộc sống

là biết thởng thức những cái hay, cái đẹp, ý nghĩa cuộc đời qua những áng thơ văn, dù sau này con ngời ấy có theo nghề nào đi chăng nữa Vì ở các tác phẩm văn chơng, cuộc sống đã đợc kết tinh thành cái đẹp qua tài năng, tình cảm, tâm huyết của ngời sáng tạo tác phẩm rồi

Là loại hình tác phẩm đợc cấu trúc bởi một kiểu ngôn ngữ đặc biệt, khác hẳn ngôn ngữ đời thờng và ngôn ngữ văn xuôi, để bộc lộ ý thức tình cảm con ngời một cách trực tiếp; là tiếng nói của tình cảm mãnh liệt, là sản phẩm của những rung động

đột xuất, độc đáo - thơ trữ tình đến với ngời đọc tự nhiên mà nồng nàn, giản dị mà sâu sắc, dễ dàng mà khó quên, bất chợt để trờng tồn, một chút xôn xao để rồi sâu lắng Một cái nhìn, một ánh mắt, một tiếng gọi trong thơ ta gặp một lần để rồi cứ nhấp nháy mời gọi, ngân nga hoài trong ta mãi không thôi Cái “tôi” trữ tình luôn cảm xúc thực sự, bộc lộ hẳn ra.Tiếng nói trữ tình trở thành tiếng lòng thầm kín của

mọi ngời Quả thật nó là Lời gửi của nghệ sĩ với cuộc đời“ ” Nói nh cố nhà thơ Tố

Hữu: “Thơ là tiếng nói của ngời nào đó đến với những ngời nào đó dựa trên cơ sở

đồng ý, đồng tình Thơ là tiếng nói đồng ý, đồng tình, tiếng nói đồng chí ”

Tuy nhiên, có những bài thơ ngời ta đọc một lần rồi sau đó mãi mãi để trong quên lãng; có những bài thơ ngời ta đọc đi đọc lại mãi không muốn thôi Hoặc lại cũng có bài thơ, ngời này đọc thấy hay, thấy xúc động, ngời khác lại chẳng thấy gì là thích thú Đấy là do sức hấp dẫn từ bản thân tác phẩm và một điều quan trọng nữa là hứng thú và kĩ năng cảm nhận ở mỗi ngời khi đến với văn bản thơ Năng lực cảm thụ của mỗi ngời không giống nhau, cũng không phải tự nhiên vốn sẵn có mà phải qua quá trình hình thành bồi dỡng Nhất là đối với các em học sinh Với những học sinh lớp 9 - những học sinh sắp tốt nghiệp THCS - trớc ngã rẽ đầu tiên của cuộc đời (các

em có thể tiếp tục học lên hoặc bớc sang một hớng khác của cuộc sống), để các em

có thêm những nhận thức và tình cảm tốt đẹp với cuộc sống trong và sau tác phẩm văn chơng, giúp các em tiếp tục nâng cao năng lực cảm thụ khi học văn học ở cấp

THPT, tôi mạnh dạn đa ra vấn đề: Rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn cho học sinh“

thông qua bài dạy - học đọc - hiểu văn bản thơ trữ tình ” Với phạm vi rất hạn hẹp

là các tiết dạy thơ hiện đại cho đối tợng là học sinh hai lớp 9B, 9C của trờng THCS

Xi Măng; quá trình tích luỹ kinh nghiệm còn rất ngắn Song tôi hi vọng sẽ nhận đợc

sự góp ý của đồng nghiệp để mình có thể góp một kinh nghiệm nhỏ vào quá trình dạy học ngữ văn của bản thân với những lớp học sinh tiếp theo

II Thực trạng của vấn đề.

Nói đến bồi dỡng năng lực cảm thụ thơ văn là nói đến một vấn đề mang tính chiến lợc trong quá trình dạy- học văn chơng Bản thân mỗi tác phẩm văn chơng đã

có khả năng tạo cho ngời đọc sức hấp dẫn để rồi bằng nhiều con đờng, ngời ta đợc tìm hiểu về nó Với mỗi học sinh lơp 9 THCS, đặt ra vấn đề bồi dỡng năng lực cảm thụ thơ văn không phải là sớm nhng cũng không thể nói là muộn Kể từ khi các em cha đến trờng các em đã đợc tiếp xúc và cảm thụ các tác phẩm văn chơng Nghe một truyện cổ tích, đọc theo ngời lớn một bài thơ, nghe một ngời “ngâm” thơ trên các

ph-ơng tiện thông tin đại chúng Khi đến trờng cùng với việc đọc, học bài học ở trờng các em còn tiếp tục đợc cảm nhận, thởng thức văn chơng qua những sinh hoạt tập thể của Đội - Đoàn, đoc báo, diễn thơ trong hoạt động văn nghệ, nghe nói chuyện về thơ Nhng ở đây, điều tôi muốn nói đến thiên về những việc làm của Thầy và Trò trong quá trình chuẩn bị và thực hiên đọc- hiểu văn bản thơ trữ tình Làm thế nào để qua một bài dạy - học thơ có thể góp thêm một kinh nghiệm để rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn cho các em Hay nói cách khác những việc làm cụ thể để rèn luyện kĩ năng cảm thụ tác phẩm diễn ra trớc, trong và sau tiết bài dạy- học đọc - hiểu văn bản thơ trữ tình Đây là những việc làm khó

Nh trên đã nói, việc cảm thụ văn chơng ở mỗi ngời không hề giống nhau hơn nữa hoạt động thởng thức văn chơng của học sinh trong nhà trờng không giống nh hoạt động thởng thức của bạn đọc ở ngoài xã hội Hoạt động thởng thức văn chơng ở ngoài xã hội là hoàn toàn tự do, hoàn toàn mang tính chất cá nhân Còn hoạt động th-ởng thức văn chơng trong nhà trờng là có giới hạn nhất định về thời gian kể cả trong chính khoá và ngoại khoá; có sự hớng dẫn của giáo viên, có sự kích thích tác động lẫn nhau của những ngời cùng thởng thức, đợc khuyến khích phát hiện thởng thức những cái hay, cái đẹp theo một cách riêng nhng chủ yếu phải thởng thức, tiếp nhận cái hay, cái đẹp là những kiến thức có tính mục tiêu khái quát về tác phẩm Và

nguyên tắc dạy học văn cũng chỉ ra rằng: dạy học văn chơng phải vừa dạy môn khoa học vừa dạy môn nghệ thuật bởi văn học vừa là khoa học, vừa là nghệ thuật Vì thế việc cảm thụ tác phẩm phải dựa trên cả tính khoa học, nghệ thuật và tính nhà trờng

Rõ ràng việc rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn, nhất là qua đọc - hiểu văn bản thơ trữ tình

là một việc đòi hỏi tính liên kết khá cao

Phần nữa, xét về kĩ năng cảm thụ tác phẩm văn chơng của những học sinh lớp 9 hiện tại - cụ thể là ở hai lớp 9B, 9C của trờng THCS Xi Măng tôi đợc phụ trách cũng còn nhiều điều nan giải Chỉ nói về kĩ năng tiếp xúc với tác phẩm đã có rất nhiều điều phải bàn

Thứ nhất là các em rất lời đọc Cha nói đến những kĩ năng cao siêu, đọc là khâu

đầu tiên để học sinh tiếp cận tác phẩm, song vì có lẽ cho là mình đang là ngời lớn nên phần lớn các em học sinh chỉ đọc bằng cách lia mắt lớt qua để rồi sau đó vội vội vàng, vàng trả lời mấy câu hỏi hớng dẫn trong sách giáo khoa cho xong việc chuẩn

bị bài để tránh bị cán bộ lớp hoặc cô giáo phê bình Thử làm một phép điều tra nho

nhỏ đầu năm với bài chuẩn bị học đoạn trích “Quang Trung đại phá quân Thanh -”

trích Hoàng Lê nhất thống chí “ ” (đây là một tác phẩm truyện), tôi không khỏi giật mình Khi đợc hỏi học sinh học lớp 9B, 9C các em đã cho biết:

 Số lần đọc bài: nhiều nhất là một lần

 Số lợng học sinh đọc đầy đủ từ đầu đến cuối đoạn trích: 9B: 20/34

9C: 31/34

 Số còn lại đọc loáng thoáng một số câu, một vài đoạn Đặc biệt có các em: Mai Thanh Bình (9C), Nguyễn Trung Kiên (9B) không cần đọc một câu nào Lý do không

đọc hết hoặc đọc một lần: văn bản dài, là văn xuôi khó đọc

Đến thơ, tình trạng có khá hơn Số em đọc bài thơ Bếp lửa“ ” từ 2 lần trở lên đã

9C : 30 em

Đọc một lần : 9B : 33 em

9C : 30 em Đấy là việc đọc trớc Còn việc chuẩn bị trả lời câu hỏi đọc - hiểu văn bản thì sao ?

Cũng đã nói ở trên, vì tâm lý sợ“ ’’ cô giáo và tập thể phê bình nên các em có trả lời các câu hỏi chuẩn bị bài vào vở bài tập ngữ văn Song việc trả lời chỉ là sao chép lại

những gợi ý trong sách Để học tốt Văn và Tiếng Việt 9“ ” sao chép không cần suy nghĩ, miễn sao có đủ bài

Nh thế, ở khâu đầu tiên tiếp xúc với văn bản, các kĩ năng đọc, tìm hiểu nếu không đợc rèn luyện sẽ dần dần chuyển sang kĩ năng sao chép tài liệu hớng dẫn thành thạo hay không thành thạo mà thôi

Còn trong quá trình đọc - hiểu Rất nhiều giờ dạy - học, nhất là giờ dạy - học những bài thơ trữ tình hay Trớc đây, với phơng pháp dạy học cũ, thầy giảng trò nghe,

dạy những bài thơ nh: Đoàn thuyền đánh cá ,“ ” không ít giáo viên đã để “cháy” giáo án vì thầy giáo quá say sa với những ngôn từ, vẻ đẹp trong cách thể hiện của tác giả Hiện nay, với phơng pháp dạy học mới, ngời thầy lại không bị “cháy” vì mình quá say sa mà “cháy” vì học sinh không biết tìm ra những tín hiệu nghệ thuật để phân tích, hoặc giả các em chẳng hề rung động trớc bất cứ hành động nào Kĩ năng đọc đã yếu, kĩ năng phát hiện và cảm nhận các tín hiệu nghệ thuật trong một bài thơ ở các

em lại càng yếu Học sinh Nguyễn Trung Kiên lớp 9B, khi đợc yêu cầu chỉ ra hình

ảnh trong bài thơ Bếp lửa“ ” , em chỉ trả lời gọn lỏn: “Bà thơng cháu”

Hay nói đến các biện pháp nghệ thuật cũng vậy Học sinh nhầm lẫn biện pháp nghệ thuật và biện pháp tu từ Hoặc các em đồng nhất hai khái niệm đó, hoặc nhầm giữa biện pháp tu từ này với biện pháp tu từ khác và hầu nh việc tìm ra giá trị của biện pháp nghệ thuật ấy trong bài thơ là rất hạn chế

Một điều đáng nói nữa là hình tợng trong tác phẩm trữ tình Nếu nh hình tợng trong tác phẩm tự sự là hình tợng tính cách, các em dễ hình dung thì hình tợng trong tác phẩm trữ tình lại là hình tợng tâm sự Tiếng nói trong tác phẩm trữ tình là tác phẩm của những tâm trạng Thơ trữ tình chứa đầy tâm trạng, cảm xúc và tâm trạng đó

đợc gắn liền với sự rung động về vần điệu, hình tợng âm thanh Việc hiểu tâm trạng trong thơ để đồng điệu cũng rất khó Hiểu không đúng dễ dàng dẫn đến cảm nhận cũng lơ mơ, trệch hớng

Tóm lại: Thực trạng của vấn đề có nhiều điều tác động, đòi hỏi trong quá trình thực hiện dạy - học văn bản thơ trữ tình phải giải quyết để đạt hiệu quả:

Làm thế nào để khơi gợi hứng thú cảm nhận cho các em, taọ cơ sở cho việc rèn

kỹ năng cảm thụ ?

Làm thế nào để giúp các em có đợc và phát triển kĩ năng cảm thụ trong điều kiện thực tế và thời lợng cụ thể giành cho mỗi văn bản thơ trữ tình?

Làm thế nào để các em biết vận dụng kỹ năng cảm thụ để làm tốt bài tập làm văn nghị luận về đoạn thơ, bài thơ trong chơng trình để đảm bảo nguyên tắc dạy học văn theo hớng thích hợp?

Đó là những điều đặt ra với tôi trong quá trình dạy học văn bản thơ trữ tình

Căn cứ vào tình hình thực tế học sinh, bám sát đặc điểm loại thể thơ trữ tình; thông qua một số tiết dạy cụ thể, tôi đã tiến hành các giải pháp nh sau:

B Các giải pháp thực hiện 1.Đảm bảo nguyên tắc dạy học Ngữ Văn theo đặc trng thể loại - bồi dỡng hứng thú tiếp nhận tác phẩm thơ trữ tình.

Tác phẩm nghệ thuật là kết quả của sự thăng hoa về tâm hồn, và trí tuệ của

ng-ời nghệ sĩ Vì thế, nó có những giá trị vợt ra ngoài ý đồ sáng tạo của tác giả Hình t-ợng càng lớn, càng có tính nghệ thuật cao thì càng có nhiều khía cạnh, nội dung phong phú, hấp dẫn Sáng tạo một tác phẩm, nhà văn muốn nói với ngời đọc, muốn truyền cho ngời đọc qua các thế hệ một cách nhìn, cách hiểu, cách đánh giá với chính mình và đối với cuộc sống con ngời, đối với thế giới Những ngời đọc, do sự chi phối của thời đại,do trình độ, thị hiếu thẩm mỹ và tâm lý lứa tuổi, đến với tác phẩm lại muốn tìm đợc những điều nào đó phù hợp với mình và cần thiết cho mình Chính vì vậy, bản thân hình tợng đã phong phú đa dạng, đối diện với ngời đọc càng làm cho

nó trở nên phong phú đa dạng hơn

Nh trên đã nói, tác phẩm thơ - đặc biệt là thơ trữ tình - hình tợng trong đó là hình tợng tâm t Ngoài cái thông điệp mà tác giả muốn gửi tới ngời đọc còn có cả những điều mà tác giả muốn bộc lộ ra với ngời đọc Để học sinh say mê đọc tác phẩm, tái hiện hình tợng trong tác phẩm, tiếp nhận đợc những giá trị của tác phẩm cũng nh có sự tòm tòi phát hiện riêng về tác phẩm Giáo viên phải tác động bằng nhiều hình thức để các em chủ động đến với tác phẩm một cách hứng thú bằng những nhu cầu tình cảm, những nhu cầu từ bên trong Làm sao để các em sống với tác phẩm bằng cả tâm hồn mình, tiếp nhận kiến thức về tác phẩm bằng những rung động sâu

xa, mãnh liệt của tâm hồn

Nhận thức tác phẩm tức là học sinh phải trực tiếp đối diện với tác phẩm và từ

đó có nhu cầu và niềm say mê thởng thức, khám phá tác phẩm Là chủ thể chủ động, học sinh không chỉ có đọc, sáng tạo lại hình tợng tác phẩm thành hình tợng của mình,

mà qua đó các em nghe đợc tiếng nói, lắng nghe đợc giọng điệu, cảm nhận đợc cái nhìn của nhà thơ về cuộc sống, con ngời Các em buồn cái buồn, vui niềm vui của nhà thơ, bị nhà thơ thuyết phục hoặc tranh luận với nhà thơ Là chủ thể chủ động, các

em phải có sự giao tiếp, sự cộng hởng cảm xúc với nhà văn, tiếp nhận những thông

điệp thẩm mỹ của nhà văn qua tác phẩm Để học sinh thực sự trở thành chủ thể tiếp nhận tác phẩm, trong giờ dạy - học đọc - hiểu văn bản nhất là văn bản trữ tình cần:

Trớc hết các em phải đợc khơi gợi hứng thú đọc tác phẩm và hớng dẫn chuẩn

bị tìm hiểu tác phẩm ở nhà một cách cụ thể Làm sao để khi bớc vào giờ học, các em

nh mong muốn đợc thể hiện giọng đọc, sự đồng sáng tạo của mình, muốn trình bày, muốn tranh luận những điều cảm thụ, nhận thức đợc về tác phẩm Thởng thức nghệ thuật chỉ thực sự bắt đầu khi có nhu cầu về thỏa mãn về tình cảm, tâm hồn, trí tuệ, những nhu cầu về bên trong

Với chơng trình Ngữ Văn 9, những bài thơ trữ tình đợc đa vào dạy - học phần lớn đề cập đến những tình cảm đẹp đẽ của con ngời, rất phù hợp với tâm lý tuổi mới lớn của các em ( tình đồng chí đồng đội, tình bà cháu, tình yêu quê hơng đất nớc, yêu

thiên nhiên.) Ngời giáo viên phải bám sát đặc trng tiếng nói tình cảm“ ” của các bài

mà hớng các em vào việc đọc, tìm hiểu, tạo cho các em sự đồng cảm cùng nhà thơ để

đạt hiệu quả cảm thụ

Tiếp theo việc khơi gợi hng thú đọc là tiến trình dạy học Trong tiết dạy -học, giáo viên cần hớng dẫn các em tự phát hiện, thởng thức tác phẩm, khuyến khích các em có những cảm nhận, những phát hiện riêng nhng không suy diễn tuỳ tiện, có những điều trăn trở vấn vơng của các em về tác phẩm cần đợc thầy cô giúp đỡ giải

đáp kịp thời Sau tiết học, các em đợc mở ra những khả năng mới để tiếp tục thởng thức, khám phá tác phẩm ở mức sâu, rộng hơn, các em nh cảm nhận đợc những biến

đổi, vận động phong phú hơn trong tâm hồn mình Với u thế dễ đọc, dễ nhớ và tình cảm sâu lắng, các bài thơ trữ tình đầy đủ khả năng tạo ra hứng thú cho các em Ngời giáo viên bám sát đặc trng thể loại kết hợp với khéo léo khơi dậy tình cảm tiềm ẩn trong mỗi học trò sẽ từng bớc bồi dỡng đợc hứng thú tiếp nhận tác phẩm cho các em trong quá trình dạy học

Cùng với việc bồi dỡng hứng thú, trong điều kiện hiện nay rèn luyện kỹ năng cảm thụ cho các em, ngời thầy còn phải chú ý đến việc đổi mới phơng pháp bồi dỡng theo hớng tích hợp, tích cực

2.Đảm bảo nguyên tắc dạy học văn theo hớng tích hơp, tích cực, giúp các em nắm vững kiến thức Tiếng Việt để vận dụng phân tích văn bản thơ trữ tình:

Phát hiện và phân tích bình giá các dấu hiệu nghệ thuật, sử dụng hệ thống câu hỏi hớng dẫn phân tích bình giá- sử dụng phơng pháp gợi tìm, phơng pháp nghiên cứu để giúp học sinh làm tốt các bài nghị luận về đoạn thơ, bài thơ trong ch ơng trình lớp 9

Về chủ quan, các văn bản thơ trữ tình đợc đa vào chơng trình trong thời điểm

cụ thể từng bài, tuần đã đảm bảo tính tích hợp bởi đó là nguyên tắc xây dựng chơng trình Tích hợp giữa Văn - Tiếng Việt và Tập làm văn (tích hợp ngang) và tích hợp dọc các nội dung, các kiểu văn bản đã học từ lớp 6 đến lớp 9 Thực thế dạy - học Tiếng Việt từ lớp 6 - lớp 9 đã cung cấp cho các em các tri thức về các dấu hiệu nghệ thuật trong văn bản, nhất là văn bản thơ Các kiểu từ loại, các kiểu câu, các cách cấu tạo câu, các phép liên kết , tất cả đều có giá trị sử dụng của chúng ứng dụng các kiến thức Tiếng Việt các em sẽ phát hiện và phân tích bình giá các tín hiệu nghệ thuật ấy

để hiểu và cảm thụ bài thơ sâu sắc Song có điều, những kiến thức về Tiếng Việt có thể các em đã học từ lớp 6, lớp 7 nên các em dễ quên Với mỗi bài, các em phải đợc hớng dẫn ôn tập thờng xuyên để củng cố kiến thức và tăng cờng kỹ năng phát hiện, vận dụng phân tích Sau mỗi một bài dạy - học thơ trữ tình cần có bài tập viết đoạn trình bày cảm thụ để học sinh luyện về kiểu bài nghị luận về đoạn thơ, bài thơ Thông thờng, phần luyện tập của mỗi bài đều có, song không nhất thiết phải luyện tập ngay trên lớp Phần vì đảm bảo thời gian, phần vì để cho học sinh có độ “ngấm” sâu hơn nên cho các em về nhà làm bài tập viết đoạn (vào giấy) và kiểm tra lại bằng cách cho các em nộp lại cho giáo viên đánh giá

Phơng pháp dạy học tích cực chỉ ra rằng: ngời học - chủ thể hoạt động - phải tự mình tìm ra kiến thức cùng với cách tìm ra kiến thức thông qua hành động của chính mình Chỉ có bằng hành động tự tìm hiểu khi các em tự nói ra những điều mình cảm nhận đợc thì bài thơ sẽ “sống” mãi, và lúc đó quá trình cảm thụ mới thật sự thành công

3.Vận dụng cụ thể vào việc rèn kĩ năng.

a Rèn luyện kĩ năng đọc: Nh trên đã nói, đọc là bớc đầu tạo tiền đề cho hoạt động

tái hiện và có khả năng thực hiện dễ dàng, đầy đủ hoạt động tái hiện Với tác phẩm trữ tình, đọc vừa là đồng cảm, vừa là diễn cảm Cũng nhờ đọc mà học sinh vừa đợc chứng kiến, vừa đợc thể nghiệm Vì thế đọc - tái hiện, tri giác hình tợng thơ là hoạt

động không thể coi nhẹ trong quá trình dạy - học thơ trữ tình Tái hiện hình t ợng trong thơ không những là một thao tác t duy để đi vào tác phẩm mà còn là một bí quyết truyền thụ nữa

Một bài thơ nh bài thơ Bếp lửa“ ” chẳng hạn mà việc đọc và tái hiện hình tợng không thực hiện tốt thì khó thu đợc kết quả Cả một dòng hoài niệm tuôn chảy theo thời gian sống dậy trong tâm tởng nhà thơ nếu nh không đợc tái hiện thì khó mà gợi

đợc rung động cảm xúc

Nhận thức nh vậy nên khi dạy - học bài thơ Bếp lửa“ ” tôi chú trọng hớng dẫn học sinh đọc trớc ở nhà Đọc và hình dung cảnh “Bếp lửa” quê hơng có Bà tần tảo nắng ma, có Bà chăm chút cháu, có Bà gắn liền bên “Bếp lửa” Đến lớp, cô giáo bằng

giọng đọc truyền cảm của mình, đọc mẫu cho học sinh đoạn thơ đầu: Một bếp lửa“

chờn vờn ……… sống mũi còn cay ”, sau đó hớng dẫn học sinh đọc và đọc tiếp

trong quá trình phân tích Kết hợp đọc của thầy, đọc của trò, học sinh đã có những cảm nhận bớc đầu về bài thơ theo đúng hớng

Với những bài thơ khác nh bài Đồng chí “ ” , Bài thơ về tiểu đội xe không“

kính”, Mùa xuân nho nhỏ , Viếng lăng Bác“ ” “ ” là những bài thơ đợc phổ nhạc hoặc có liên quan đến bài ca nào đó thì bên cạnh việc hớng dẫn đọc, tôi còn hớng dẫn cho các em su tầm, nghe băng đĩa nhạc, xem băng đĩa hình để giúp các em tái hiện hình tợng một cách dễ dàng hơn

b Cùng với rèn kĩ năng đọc, tái hiện là rèn luyện kĩ năng phát hiện và bình giá các dấu hiệu nghệ thuật.

Nói đến thơ là nói đến chất thơ, lời thơ Điều đáng chú ý đầu tiên của hình thức nghệ thuật trong thơ là nhịp điệu Thơ là văn bản đợc tổ chức bằng nhịp điệu của ngôn từ Nhịp điệu thơ đợc tổ chức đặc biệt để thể hiện nhịp điệu tâm hồn, nhịp điệu cảm nhận thế giới một cách thầm kín Nhịp điệu đợc tạo ra bởi sự trùng điệp: Trùng

điệp của âm vận, trùng điệp ở nhịp, ở ý thơ, câu thơ hoặc bộ phận của câu thơ Ví dụ

nh dạy - học bài Mùa xuân nho nhỏ“ ” , phải hớng học sinh chú ý đến nhịp điệu dồn dập, hối hả trong bài thơ để thấy đợc khí thế vào xuân tng bừng nhộn nhịp của mùa xuân đất nớc

Đặc biệt trong đoạn:

Mùa xuân ngời cầm súng Lộc giắt đầy trên lng Mùa xuân ngời ra đồng Lộc trải dài nơng mạ Tất cả nh hối hả

Tất cả nh xôn xao…

Cùng với nhịp điệu là hình ảnh Hình ảnh trong thơ trực tiếp truyền đạt sự cảm nhận thế giới một cách chủ quan Hình ảnh thơ thờng gợi sự ngâm ngợi và liên tởng Hình ảnh trong thơ là yếu tố đợc sử dụng với nhiều chức năng khác nhau (có khi là những nhân tố trực tiếp của nội dung, là bức tranh nhỏ của cuộc sống, có khi có đợc qua sự so sánh) Khi dạy các bài thơ trữ tình, cần cho học sinh phát hiện và phân tích

các hình ảnh, giá trị biểu đạt của các hình ảnh để các em cảm thụ nội dung đầy đủ hơn

Còn rất nhiều điều các em cần phải phát hiện và phân tích nữa nh: ngôn ngữ, các biện pháp tu từ, kết cấu Trong phạm vi thời gian của từng tiết học, dới sự hớng dẫn của thầy qua mỗi bài sẽ củng cố, rèn luyện thêm cho các em Bằng hệ thống câu hỏi hớng dẫn, bằng phơng pháp gợi tìm, nghiên cứu kết hợp với quá trình truyền cảm thụ của thầy và với tính tích cực đợc phát huy, các em sẽ có đợc kết quả cảm thụ tốt hơn

c Để cho những cảm nhận đợc kiểm nghiệm, để cho những câu thơ, bài thơ hay sống mãi trong cảm nhận của các em thì chỉ đọc, tìm hiểu cha gọi là đủ Các em còn phải biết thể hiện, trình bày cảm nhận của mình

Kết thúc quá trình dạy - học trên lớp với một tác phẩm trữ tình không phải là hết mà các em cần tiếp tục “suy ngẫm”, “nhấm nháp”, “thởng thức” Sau mỗi bài học, ngời thầy cần ra những bài tập rèn luyện kĩ năng cảm thụ cho học sinh để các em tự trình bày những điều mà các em đã thu nhận đợc

Thông thờng, phần luyện tập của mỗi tiết bài đọc - hiểu đều có bài tập Thiết nghĩ không nên yêu cầu học sinh làm ngay tại lớp những bài tập cảm thụ mà nên để cho học sinh “thấm” bài học rồi về nhà làm bài tập viết đoạn thể hiện cảm xúc, suy nghĩ của mình

Ví dụ: Khi dạy xong bài thơ Con cò“ ” của Chế Lan Viên, tôi yêu cầu các em làm bài tập cảm thụ

Bài tập 1: (Cho những học sinh đối tợng trung bình)

Qua bài thơ, em có suy nghĩ gì về những lời hát ru?

Bài tập 2: ( cho học sinh đối tợng khá hơn ).

Suy nghĩ của em về tấm lòng ngời mẹ qua hai câu thơ

Con dù lớn vẫn là con của mẹ

Đi hết đời lòng mẹ vẫn theo con.

Với cả hai bài tập, hai đối tợng sau khi đã đọc, hiểu bài thơ đều đã viết đợc những đoạn văn thể hiện cảm nhận của mình về lời hát ru (lời hát ru gắn với tuổi thơ bên vành nôi và lời hát ru thể hiện tình cảm của ngời mẹ, lời hát ru theo con, tiếp sức cho con; mẹ là nguồn tình cảm vô tận đối với con , tình thơng của mẹ giành cho con không gì sánh đợc)

Nói tóm lại: Việc rèn kĩ năng cảm thụ thơ văn cho học sinh thông qua những bài thơ trữ tình, đặc biệt là những bài thơ hiện đại ở lớp 9 là rất có u thế Nhng việc tổ

chức biện pháp rèn luyện và nội dung rèn luyện là cả một quá trình đầy những khó khăn, nhất là với những bài chỉ dạy trong một tiết Để việc rèn kĩ năng có hiệu quả, khâu chuẩn bị bài học phải thật chu đáo Khâu tiếp xúc với tác phẩm phải bằng nhiều con đờng và tác động nhiều phía Về nội dung công việc trong tiết dạy - học rèn luyện kĩ năng phải dựa trên cơ sở những nguyên tắc, phơng pháp bộ môn Ngời giáo viên cần khéo léo khơi gợi hứng thú, có hệ thống câu hỏi xoáy vào những yếu tố trọng tâm và đặt ra những yêu cầu vừa sức để học sinh từng bớc cảm thụ tác phẩm

Điều quan trọng là mỗi cá nhân học sinh phải thật sự có ý thức, có tình yêu đối với tác phẩm và chủ động tìm hiểu thì việc rèn kĩ năng sẽ đạt đợc kết quả trọn vẹn hơn

d Sau đây là một vài việc làm trong một tiết bài cụ thể

Bài Nói với con“ ” của Y Phơng ( tiết 122 )

Nói với con

“ ” của Y Phơng là một bài thơ nằm trong cảm hứng phổ biến là lòng thơng yêu con cái, mong muốn thế hệ sau nối tiếp xứng đáng, phát huy truyền thống của tổ tiên, quê hơng vốn là tình cảm cao đẹp của con ngời Việt Nam từ bao

đời nay ở bài thơ, Y Phơng đã có một cách nói xúc động của riêng mình Hình thức ngời cha tâm tình, dặn dò đối với con đã đem lại cho bài thơ giọng điệu thiết tha trìu mến, ấm áp và tin cậy Với bài thơ này khi dạy – học, để rèn luyện kỹ năng cảm thụ cho học sinh, tôi đã tiến hành một số việc làm ở một số “công đoạn” nh sau:

Để tạo hứng thú tìm hiểu bài thơ, khi hớng dẫn chuẩn bị bài tôi tiến hành đọc trớc một lần Với giọng đọc mẫu truyền cảm, tôi gợi cho học sinh hứng thú nghe Để các em thích đọc, tôi có giảng giải cho các em đôi điều sơ lợc về cách nói của đồng bào miền núi - xoá dần cho các các em cảm giác “bài thơ này trúc trắc, khó đọc”, sau

đó tôi giao nhiệm vụ cụ thể: đọc thầm 2 - 3 lần, đọc to 2 - 3 lần (ở nhà) Nếu có thể

đọc theo trí nhớ 1 2 lần (ở lớp) và đọc thuộc lòng khi học xong bài Và khi dạy -học trên lớp, tôi có cho điểm đọc Vì thế -học sinh, đầu tiên là quyết tâm đọc để có

điểm cao, sau đó là học thuộc và thích đọc bài thơ

Cũng để tạo hứng thú, trong giờ học (ngoại khoá) tôi kể chuyện cho các em về cuộc sống của đồng bào miền núi, dùng hình ảnh giới thiệu cuộc sống của dân tộc thiểu số (cho các em xem hình ảnh, băng đĩa) Vì thế các em biết đựơc cuộc sống sinh hoạt của ngời miền núi, giúp các em hiểu cách t duy của đồng bào miền núi, hiểu các câu thơ trong bài, không ngỡ ngàng khi tìm hiểu tác phẩm

Khi hớng dẫn các em tìm hiểu bài thơ, tôi gợi ý cho các em tìm hiểu: Nói“

với con” là khúc tâm tình của ngời cha dặn dò con, thể hiện lòng thơng yêu con của

ngời miền núi mong muốn con phát huy truyền thống của quê hơng Nội dung này