sáng kiến kinh nghiệm Ngữ văn THCS chiến sĩ thi đua

Một số phương pháp dạy kiểu bài đọc thêm trong chương trình Ngữ văn THCS thực hiện nghiên cứu đề tài “Một số phương pháp dạy kiểu bài đọc thêm trong chương trình Ngữ văn THCS” chính là để giúp giáo viên định hướng dạy tiết “đọc thêm” phù hợp với chương trình giảm tải từ đó giảng dạy tốt hơn đối với các văn bản Hướng dẫn đọc thêm. Đồng thời thực hiện theo đúng tinh thần chỉ đạo của Bộ giáo dục và đào tạo là giảm khối lượng kiến thức cho học sinh. Bên cạnh đó giúp học sinh mở mang hiểu biết nhờ hệ thống tri thức mà tác phẩm cung cấp. Nhờ đó vốn sống và vốn tri thức về văn học trở nên phong phú, đa dạng, giúp học sinh có thể đọc hiểu tốt hơn các văn bản văn học được giảng dạy chính thức.

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI:

Văn học là một môn vừa mang tính khoa học vừa mang tính nghệ thuật Nó

có khả năng đi vào tâm hồn con người - nhất là lớp trẻ, những tâm tư tình cảm,những hoài bão mơ ước Đồng thời đây là môn kích thích sự sáng tạo, trí bay bổngcủa người học

Học văn là học làm người Học văn giỏi không chỉ giúp học sinh khám pháthế giới nghệ thuật, hiểu biết sâu sắc cuộc sống, ứng xử tốt hơn trong mọi mốiquan hệ hàng ngày mà còn giúp các em học tốt các môn học khác

Nếu như trong môn Ngữ văn người dạy không biết cách khai thác các phươngpháp, các hình thức cho từng kiểu văn bản, từng kiểu tiết dạy thì khó đạt được kếtquả cao, giờ học trở nên khô khan, cứng nhắc, sống sượng Học sinh sẽ không hiểusâu, hiểu hết được những điều mà tác giả muốn truyền đạt, đôi khi còn dẫn tới cáchhiểu sai, lệch lạc giá trị của tác phẩm Từ đó gây nhàm chán cho học sinh Khi đó

óc sáng tạo của học sinh kém phát triển, trí tưởng tượng của các em thiếu sự baybổng

Để hiểu và nhận thức sâu sắc về một nhân vật, một khía cạnh của đời sốnghay nội dung tư tưởng mà tác giả gửi gắm trong tác phẩm, thì đòi hỏi người dạy vàngười học phải không ngừng trau dồi vốn kiến thức của mình

Những văn bản hướng dẫn đọc thêm là một mảng không thể thiếu trong văn họcnói chung và trong văn học cấp THCS nói riêng Vì vậy việc cần thiết là phảihướng cho học sinh nắm được toàn diện tác phẩm, có cái nhìn bao quát về cả nộidung và nghệ thuật, từ đó hiểu và nắm được dụng ý mà tác phẩm muốn truyền đạtđến người đọc Mặt khác còn giáo dục tình cảm thẩm mĩ, biết tưởng tượng, biếtphân biệt đẹp - xấu, thiện - ác và hình thành nhân cách

Văn bản hướng dẫn đọc thêm trong chương trình Ngữ văn THCS chiếm một

số lượng khá nhiều Do đó việc dạy bài hướng dẫn đọc thêm là vô cùng cần thiết.Thế nhưng qua thực tế giảng dạy, cũng như qua dự giờ đồng nghiệp, tôi nhận thấygiáo viên khi dạy các tiết học này vẫn không khỏi lúng túng trong việc thiết kếgiáo án và phương pháp lên lớp Bên cạnh đó tôi cũng tham khảo đồng nghiệp thì

có nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau Có người cho là không cần thiết lắm để thờigian dạy kỹ hơn các tác phẩm chính Lại có ý kiến cho rằng dạy các bài đọc thêmchủ yếu cho học sinh đọc, tóm tắt nội dung là đủ Cũng có những ý kiến hoặc một

số giáo án tham khảo tôi thấy soạn giống như một tiết học văn bình thường vẫnsoạn Còn các em học sinh, khi giáo viên yêu cầu chuẩn bị bài đọc thêm việc các

em thường làm là đọc tác phẩm, không tìm hiểu sâu tác phẩm Do đó hiệu quả đạtđược trong các tiết dạy bài hướng dẫn đọc thêm chưa cao

Vậy phương pháp dạy kiểu bài đọc thêm như thế nào để rèn được kĩ năngđọc-hiểu cho các em học sinh, vừa đảm bảo các em nắm được toàn bộ kiến thức về

cả mặt nội dung và nghệ thuật một cách cơ bản nhất, vừa tạo được tinh thần củagiờ học với không khí nhẹ nhàng, hứng thú đó chính là lí do mà tôi đã chọn nghiên

cứu đề tài: “Một số phương pháp dạy kiểu bài đọc thêm trong chương trình Ngữ văn THCS”.

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU:

Với bản thân ( hoặc với những đồng nghiệp trong nhóm văn ) thực hiện

nghiên cứu đề tài “Một số phương pháp dạy kiểu bài đọc thêm trong chương trình Ngữ văn THCS” chính là để giúp giáo viên định hướng dạy tiết “đọc thêm” phù

hợp với chương trình giảm tải từ đó giảng dạy tốt hơn đối với các văn bản Hướngdẫn đọc thêm Đồng thời thực hiện theo đúng tinh thần chỉ đạo của Bộ giáo dục vàđào tạo là giảm khối lượng kiến thức cho học sinh

Bên cạnh đó giúp học sinh mở mang hiểu biết nhờ hệ thống tri thức mà tácphẩm cung cấp Nhờ đó vốn sống và vốn tri thức về văn học trở nên phong phú,

đa dạng, giúp học sinh có thể đọc hiểu tốt hơn các văn bản văn học được giảng dạychính thức

3 THỜI GIAN ĐỊA ĐIỂM:

- Thời gian tôi tiến hành nghiên cứu đề tài này từ tháng 8 năm 2013 đến tháng 5năm 2014

- Địa điểm: Trường THCS Đông Ngũ huyện Tiên Yên Tỉnh Quảng Ninh

4 ĐÓNG GÓP MỚI VỀ MẶT LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN:

Mấy năm trước những bài đọc thêm hiện nay là tiết học chính nhưng mới đâylại thay đổi cách dạy cho vào phần hướng dẫn đọc thêm, trong khi đó tài liệu chuẩnthì không hề chỉnh sửa Do đó việc dạy để truyền đạt những kiến thức theo tài liệuchuẩn gồm ba mục: Nội dung, nghệ thuật, ý nghĩa văn bản theo chuẩn là cả mộtvấn đề hết sức nặng nề và phức tạp Nên trong quá trình dạy các văn bản tôi nghĩrằng đối với một giáo viên dạy Ngữ văn đặc biệt khi dạy kiểu bài hướng dẫn đọcthêm cần chú ý những yêu cầu sau:

- Giáo viên cần linh hoạt lựa chọn kiến thức sao cho phù hợp mà không làmmất đi kiến thức trọng tâm và cũng gây áp lực nặng nề cho học sinh bằng việctránh tích hợp những kiến thức ngoài không cần thiết vào bài dạy

- Những bài dạy có kèm trong các tiết học văn bản chính thức, thì nên đưabài đọc thêm vào phần sau tiết học và với thời lượng vừa phải đủ để lưu ý các emmột số nội dung như câu hỏi định hướng sách giáo khoa

- Để dạy tốt khâu chuẩn bị vô cùng quan trọng, có lẽ sự chuẩn bị còn côngphu hơn tiết dạy đọc - hiểu thông thường, nhất là các em học sinh phải rất tự giáctrong việc chuẩn bị

- Coi trọng yếu tố hướng dẫn - tự học của loại bài hướng dẫn đọc thêm và ýnghĩa của nó trong việc rèn luyện kỹ năng, tiến đến hình thành, xây dựng mộtphương pháp tự học làm cơ sở cho quá trình học văn trong nhà trường

- Nhận rõ vai trò của yếu tố hướng dẫn, để thầy làm tốt nhiệm vụ của mìnhtrong vai trò này đối với học sinh, giúp các em "tự học" tốt hơn, có hiệu quả hơn

- Thấy được các mối quan hệ biện chứng của hai yếu tố "tự học" và "hướngdẫn" Nếu người giáo viên hướng dẫn tốt tất yếu học sinh sẽ tự học tốt, ngược lạinếu hướng dẫn có hạn chế, kết quả tự học sẽ không cao.

Tuy nhiên ở từng văn bản, từng tiết dạy, từng thể loại văn học có thể linhhoạt vận dụng sao cho mục đích cần đạt có hiệu quả rèn đượckỹ năng đọc - hiểucho các em trong giờ dạy hướng dẫn đọc thêm

II PHẦN NỘI DUNG

Trong chương trình Ngữ văn THCS bên cạnh hệ thống các văn bản học chínhthức thì loại văn bản hướng dẫn đọc thêm cũng góp phần làm giàu kiến thức chohọc sinh Nó còn có một vị trí quan trọng trong việc rèn luyện kỹ năng, phươngpháp tự học, tự nghiên cứu một văn bản văn chương cho học sinh góp phần hình

thành cho các em một "văn hóa đọc" đồng thời đáp ứng yêu cầu đổi mới dạy học

Văn bản đọc thêm nói chung có một tác dụng lớn trong giờ học Ngữ văn,

giúp cho việc phân tích thơ văn trở lên sống động có tính truyền cảm, giúp chogiáo viên cũng như các em học sinh có được niềm vui trong lao động sáng tạo Giờđọc thêm còn có tác dụng giáo dục thẩm mĩ, làm cho các em thêm yêu thích vănhọc, nảy sinh ý muốn tìm đọc thêm các tác phẩm văn học nghệ thuật để khám phácái hay, cái đẹp, cái ý nghĩa của cuộc sống mà các tác phẩm mang lại

Xuất phát từ cơ sở đó, việc hướng dẫn đọc tác phẩm không chỉ diễn ra ở cáctiết học đọc - hiểu văn bản chính thức mà còn được chú trọng trong các tiết học

hướng dẫn đọc thêm của chương trình Ngữ văn THCS Vậy cần dạy kiểu bài đọc thêm như thế nào để đạt hiệu quả, để rèn luyện kỹ năng đọc - hiểu cho các em học

sinh đòi hỏi mỗi giáo viên phải tìm ra phương pháp riêng cho mình

Chính vì vậy để học sinh nắm được nội dung, nghệ thuật, tư tưởng, tình cảm

mà tác giả muốn truyền đạt đòi hỏi người giáo viên phải có phương pháp, phảihướng học sinh tiếp cận đúng vấn đề một cách cụ thể, gần gũi với tư duy, nhậnthức của các em Nghĩa là gắn với những hiểu biết từ thực tế bài học cũng như thực

tế cuộc sống

Nắm chắc được các văn bản hướng dẫn đọc thêm sẽ giúp cho học sinh hiểu

được giá trị đặc sắc của các tác phẩm văn học và biết thưởng thức những cái hay,cái đẹp ý nghĩa cuộc đời qua những áng văn thơ

1.2 Cơ sở thực tiễn:

Trong chương trình Ngữ văn THCS hiện nay có đến 31 văn bản được đưa vào

đọc thêm Điều này cho thấy việc rèn luyện kỹ năng đọc - hiểu trong các tiết học

đọc thêm cũng rất cần thiết, giúp các em học sinh chủ động nắm tác phẩm, tự làmsống dậy tác phẩm theo cách riêng

33 Ông lão đánh cá và con cá vàng

42 Chân, Tay, Tai, Mắt, Miệng

49 Lợn cưới, áo mới

35 Xa ngắm thác núi Lư, Phong kiều dạ bạc

42 Bài ca nhà tranh bị gió thu phá

63 Sài gòn tôi yêu

85 Sự giàu đẹp của Tiếng Việt

111 Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu

Với 31 văn bản đọc thêm thuộc các thể loại điều này cho thấy việc dạy bài

hướng dẫn đọc thêm trong chương trình Ngữ văn là vô cùng cần thiết.

Tuy nhiên qua dự giờ và trao đổi với đồng nghiệp tôi nhận thấy xung quanh

vấn đề dạy các bài hướng dẫn đọc thêm còn có nhiều ý kiến, quan điểm khác nhau.

Có người cho là không cần thiết lắm bởi nó không nằm trong chương trình kiểmtra hay thi cử chính vì vậy để thời gian dạy kỹ hơn các tác phẩm chính Lại có ýkiến dạy các bài đọc thêm chủ yếu cho học sinh đọc, tóm tắt nội dung Còn các emhọc sinh, khi giáo viên yêu cầu chuẩn bị bài đọc thêm việc các em thường làm làđọc tác phẩm

Như vậy, thì việc dạy tiết hướng dẫn đọc thêm quả là nan giải và chưa thực

sự có hiệu quả Từ lí luận và thực tiễn trên tôi mạnh dạn nghiên cứu “Một số phương pháp dạy kiểu bài đọc thêm trong chương trình Ngữ văn THCS” nhằm

khắc phục những hạn chế đã nêu trên, góp phần nâng cao hiệu quả dạy và học Văntrong nhà trường

2 CHƯƠNG 2: NỘI DUNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

2.1 Thực trạng dạy học kiểu bài đọc thêm trong chương trình Ngữ văn THCS.

Qua thực tế giảng dạy và tìm hiểu khảo sát tôi nhận thấy giáo viên còn lúngtúng trong dạy văn bản đọc thêm, học sinh chưa có ý thức tìm hiểu các kiến thức

có liên quan đến văn bản đọc thêm, chưa nắm được đặc điểm của kiểu bài đọcthêm Đặc biệt nhiều em còn chưa xác định được vai trò của những tác phẩm nàytrong phần văn học Chưa thấy được giá trị, ý nghĩa cần thiết của các văn bản trongviệc góp phần định hướng tốt hơn khi học các văn bản chính cùng thể loại Chính

vì vậy mà các em bị hổng kiến thức, kiến thức còn hạn chế Một số em khó tiếp thu

một văn bản chứa đựng nhiều ý nghĩa, nhiều triết lí như : Con hổ có nghĩa (lớp 6), Bài ca nhà tranh bị gió thu phá (lớp 7), Hai chữ nước nhà (lớp 8), Bến quê (lớp 9).

Năm 2013 – 2014 khi dự giờ đồng nghiệp dạy kiểu bài đọc thêm ở lớp 6 tiết

13 bài Sự tích Hồ Gươm đây là một văn bản thuộc thể loại truyền thuyết, thể loại này không còn xa lạ với các em vì các em đã được tìm hiểu ở bài Thánh Gióng và Sơn Tinh, Thủy Tinh Tuy nhiên giáo viên cũng chưa định hình rõ sự khác biệt giữa

dạy một tiết đọc thêm với một tiết văn bản chính thức nên tiết dạy giống như tiếttìm hiểu một tác phẩm mới, còn nặng kiến thức, chưa thể hiện được sự giảm tảilàm cho học sinh mệt mỏi mà hiệu quả giờ học lại không cao Còn học sinh chuẩn

bị bài cũng chưa kĩ nên khi giáo viên hỏi những chi tiết đơn giản trong văn bảnnhư:

- Vì sao địa điểm trả gươm lại không phải ở Thanh Hoá?

- Hình ảnh rùa vàng hiện lên trong truyện có ý nghĩa gì?

thì một số em chưa trả lời được

Tôi có khảo sát kết quả nhận thức của các em qua câu hỏi:

- Truyện mang tên Sự tích Hồ gươm có ý nghĩa gì? thì được kết quả như sau:

phát phiếu kiểm tra mức độ nắm bắt bài học của học sinh bằng câu hỏi:

- Tác giả sử dụng hình thức nghệ thuật nào trong văn bản, qua nghệ thuật đó nội dung mà văn bản phản ánh tới người đọc là gì?

Kết quả khảo sát thực trạng:

Tỉ lệ trả lời

Tốt Khá Trung bình Yếu Kém

Chính vì học sinh chưa nắm vững kiến thức bộ môn từ lớp dưới và kiến thứcngay ở những bài đọc thêm và nên phần nào cũng ảnh hưởng tới việc tìm hiểu vàhọc các văn bản chính, điều này cũng ảnh hưởng đến kết quả học tập môn Ngữvăn Nên kết quả khảo sát đầu năm không cao cụ thể:

Có thực trạng trên là do một số nguyên nhân sau:

Về phía giáo viên:

- Khảo sát thực tế ở các trường THCS trong toàn huyện Tiên Yên, giáo viênvẫn khó khăn trong việc lựa chọn kiến thức trọng tâm để khai thác

- Theo thói quen vẫn giáo án soạn và dạy giống như một tiết dạy bìnhthường (tuân thủ đầy đủ các bước, các mục ) Chưa có những cách thức giảng dạy

cụ thể đối với bài đọc thêm

- Giáo viên chưa định hướng dạy như thế nào để đảm bảo đúng một tiết đọcthêm ( Cách đây mấy năm là tiết học bình thường, nhưng gần đây lại thay đổi cách

dạy cho vào hướng dẫn đọc thêm nhưng tài liệu chuẩn thì không hề chỉnh sửa.)

- Một số giáo viên phương pháp giảng dạy còn nhiều hạn chế Hình thức vàphương pháp tổ chức dạy học còn nghèo nàn, nhàm chán, chưa cuốn hút được họcsinh tham gia một cách tích cực, chủ động, sáng tạo để làm phong phú và hấp dẫnhơn các giờ giảng của mình như sử dụng công nghệ thông tin, thảo luận nhóm haythi đọc diễn cảm

- Giáo viên chưa xác định đúng đặc trưng kiểu bài, chưa định hình được thế

nào là hướng dẫn đọc thêm Hơn nữa, hầu hết giáo viên còn mâu thuẫn về việc

cung cấp kiến thức giữa “đầy đủ” với “trọng tâm” Do đó, khi tiến hành dạy học hệthống câu hỏi, bài tập còn vụn vặt, vẫn còn ôm đồm, dàn trải, thiếu điểm nhấn

- Có giáo viên còn nói nhiều, làm việc thay học sinh nhiều và thậm chí vẫncòn tình trạng “đọc - chép” Tính tương tác giữa giáo viên - học sinh, học sinh -học sinh chưa được chú trọng, học sinh ít được tham gia đánh giá, trao đổi, thảoluận hoặc chất vấn

- Mặt khác từ khi phân phối chương trình có kiểu bài hướng dẫn đọc thêm

chưa có một trường nào tổ chức chuyên đề về vấn đề này nên giáo viên chưa cóđiều kiện học hỏi, tham gia góp ý và cùng nhau xây dựng cách dạy hợp lý cho kiểubài này

Về phía học sinh:

- Qua khảo sát điều tra tôi nhận thấy học sinh có tâm lí coi nhẹ các bài đọcthêm, không cần học nhiều, tìm hiểu nhiều Cho nên rất nhiều em khi học xongchưa nắm được những kiến thức trọng tâm nhất của bài học

- Trong quá trình ôn tập các em chỉ để ý đến những tác phẩm chính vì nóliên quan đến kiểm tra, thi cử ( hầu hết các em quan niệm bài đọc thêm là bài họckhông bắt buộc, giáo viên không kiểm tra, đánh giá và thi cử đến những tác phẩmnày)

- Khả năng nói trước tập thể còn hạn chế, chưa quen với cách học có hướngdẫn

- Mặt khác, học sinh cho rằng các tác phẩm học chính đã quá nhiều, nênkhông còn thời gian giành cho các tác phẩm đọc thêm

Giờ học bài đọc thêm cũng chưa thực sự lôi cuốn được các em vì phần lớnthường diễn ra đơn điệu, nhàm chán và tẻ nhạt Do đó bài đọc thêm chưa phát huyđược hết tác dụng của nó trong việc cung cấp mở rộng kiến thức văn học, rèn kỹnăng sống thông qua các văn bản văn học hiện đại và đặc biệt là nâng cao khả năngđọc và tự học của học sinh

2.2 Các biện pháp thực hiện.

* Một số yêu cầu trong dạy và học kiểu bài hướng dẫn đọc thêm.

Thực hiện dạy kiểu bài Đọc thêm theo đúng tinh thần chỉ đạo của Bộ

GD&ĐT tại Công văn số 5842/BGDĐT-VP ngày 01 tháng 9 năm 2011 về việc

hướng dẫn điều chỉnh nội dung dạy học môn Ngữ văn; công văn số: THCS ngày 18/12/2012 của Phòng GD&ĐT về việc Hướng dẫn tổ chức dạy học

1456/PGD&ĐT-môn Ngữ văn năm học 2012-2013 giáo viên cần:

- Thực hiện theo đúng hướng dẫn giảm tải

- Giảm bớt thời lượng của các bài Đọc thêm cho các nội dung khác

- Sở GD&ĐT không có khung mẫu giáo án cụ thể cho bài đọc thêm

- Không dựa vào Chuẩn kiến thức- kĩ năng làm căn cứ xây dựng mục tiêu bài

học (vì giảm tải ra sau chuẩn kiến thức- kĩ năng)

- Tổ chức các hoạt động cho học sinh khai thác kiến thức một cách hết sứcnhẹ nhàng

- Giáo viên có thể linh hoạt trong tiến trình bài dạy - giáo dục nhưng cần lựa

chọn câu hỏi định hướng học sinh vận dụng lí thuyết đọc - hiểu theo đặc trưng thể loại

để nhận diện được những nét khái quát nhất về đặc sắc nghệ thuật và giá trị nội dung củavăn bản

- Không ra bài tập, không kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh vào

những bài đọc thêm Tuy nhiên, giáo viên và học sinh vẫn có thể tham khảo các bài đọc thêm đó để tăng sự hiểu biết cho bản thân.

Xuất phát từ yêu cầu trên tôi đã nghiên cứu đưa ra những biện pháp sau để dạy tốt

hơn văn bản hướng dẫn đọc thêm.

2.2.1 Định hướng cần tìm hiểu những nội dung trong kiểu bài hướng dẫn đọc thêm theo đặc trưng thể loại.

a Hướng dẫn đọc thêm văn bản thơ.

Để học tốt văn bản đọc thêm về thể loại thơ giáo viên cần chú ý cho học sinhtìm hiểu các vấn đề sau:

- Đọc diễn cảm và giải nghĩa các từ ngữ cần thiết: giáo viên có thể cho họcsinh đọc văn bản ngay từ đầu tiết học không nhất thiết phải đi theo trình tự như ởgiáo án chính Mục đích là biến văn bản thành tác phẩm trong từng học sinh, làmsống dậy tâm tư tình cảm của nhà thơ gửi gắm trong đó

- Tác giả và hoàn cảnh ra đời của bài thơ (sơ lược )

- Nhìn tổng quát bài thơ: nhan đề, bố cục và hình tượng thơ

- Phân tích nội dung bài thơ chú ý khai nội dung trọng tâm nhất về:

+ Bức tranh thiên nhiên hoặc cuộc sống được tái tạo lại bằng cảm xúc củanhà thơ

+ Hình tượng chủ thể trữ tình là mạch cảm xúc và suy tư của nhà thơ đượcbộc lộ trực tiếp qua ngôn từ, hình ảnh, kết cấu và các chặng đường phát triển củanó

Cần đọc - hiểu để thấy rõ hai hình tượng đó nương tựa vào nhau, đan xen

nhau trong bài thơ

- Khám phá chủ đề tư tưởng tác phẩm.

+ Bài thơ thể hiện tình cảm gì, của ai?

+ Điều sâu kín mà nhà thơ muốn bày tỏ?

+ Ý nghĩa khái quát toát ra từ hình tượng thơ?

* Ví dụ khi hướng dẫn đọc thêm tiết 69 văn bản: Hai chữ nước nhà (lớp 8) giáo

viên hướng dẫn học sinh nắm được ba ý trọng tâm sau:

Tâm trạng người cha trong cảnh ngộ éo le đau đớn, xót xa trước cảnh nướcmất nhà tan, cha con li biệt Lời khuyên của người cha như một lời trăng trối.

Bằng nghệ thuật nhân hóa, so sánh tác giả đã cho người đọc thấy được nỗi lòng người cha trước cảnh nước mất nhà tan Đây là nỗi đau thiêng liêng cao cả,vượt lên trên số phận cá nhân mà trở thành nỗi đau non nước, kinh động cả trờiđất

Với giọng điệu thống thiết chân thành người cha đã nói lên thế bất lực củamình và lời trao gửi cho con Từ đó khích lệ con làm tiếp những điều cha chưa làmđược Khích lệ con nối nghiệp vẻ vang của tổ tông Đặt niềm tin vào con và đấtnước

Tuy nhiên mỗi bài thơ, mỗi thể thơ có những đặc điểm khác nhau nên khôngthể áp đặt máy móc cách cách học cho tất cả các bài mà giáo viên cần linh hoạt lựachọn nội dung kiến thức cho phù hợp

Tuỳ từng bài đọc - hiểu mà vận dụng cho hợp lí Chỉ cần làm thế nào cho học sinh "lắng nghe cho được nhịp điệu của cuộc sống nằm im trong chữ nghĩa, để tim mình rung cảm trở lại cái rung cảm của tác giả, cũng vui buồn, yêu ghét, thương nhớ, đồng cảm…, nâng mình lên xúc cảm với cái đẹp trong hình tuợng thơ văn; nghe nhạc mà thấy mùi hương, nghe tiếng động mà thấy tĩnh mịch, thấy bóng đèn mà bóng tối hoá thâm u."( Lê Trí Viễn )

b Hướng dẫn đọc thêm văn bản truyện.

Giáo viên cần định hướng những vấn đề sau:

- Phần giới thiệu chung về tác giả, tác phẩm có thể cho học sinh tự tìm hiểu.Giáo viên chỉ cần hỏi một đến hai nét đáng chú ý nhất trong cuộc đời, sự nghiệphay phong cách của nhà văn; vị trí của tác phẩm trong nền văn học (nếu chiếm vịtrí mở đường cho một trào lưu hay một vị trí cao trong dòng văn học đó)

- Với phần đọc văn bản: đối với những văn bản ngắn có thể cho đọc hết hoặcmột phần văn bản trên lớp còn lại học sinh tự đọc ở nhà Đối với văn bản dài giáoviên cho học sinh tóm tắt lại truyện không nhất thiết phải đọc

- Tìm hiểu về kết cấu văn bản, tình huống truyện (nếu có)

- Tìm hiểu sự kiện - nhân vật ( nhân vật chính, nhân vật phụ )

+ Phân tích các chi tiết về hành vi, lời nói của nhân vật dựa trên các câu hỏimang tính khái quát hoặc cốt lõi( tránh cách hỏi tràn lan, vụn vặt, câu hỏi phân tíchquá chi tiết như một tiết chính) làm bộc lộ nét bản chất của con người mà tác phẩmhướng tới

* Ví dụ khi dạy tiết 111, bài: Những trò lố hay là Va-ren và Phan Bội Châu (lớp 7) giáo viên cần hướng dẫn học sinh phân tích về hành vi, lời nói của hai nhân

vật đó là Va-ren và Phan Bội Châu qua đó làm bộc lộ nét bản chất tính cách củahai nhân vật trong tác phẩm

Va-ren: Lời hứa dối trá, hứa để ve vuốt, trấn an nhân dân Việt Nam thựcchất đó là một trò lố Qua đó học sinh thấy được hắn là kẻ thực dụng sẵn sàng làm mọi thứ vì quyền lợi cá nhân.

Phan Bội Châu là một bậc anh hùng, một vị thiên sứ, một đấng xả thân đãphớt lờ trước cách ứng xử của Va-ren Qua hành động im lặng phớt lờ, coi nhưkhông có Va-ren trước mặt đã bộc lộ thái độ khinh bỉ, bản lĩnh kiên cường củaPhan Bội Châu trước kẻ thù

- Mặt khác khám phá bài học hay thông điệp, nội dung chính của văn bản

mà tác giả muốn gửi gắm qua văn bản

* Ví dụ ở tiết 63, văn bản Sài Gòn tôi yêu (lớp 7) học sinh sẽ khám phá được thông

điệp, nội dung chính của văn bản đó là:

Những ấn tượng về vẻ đẹp của Sài Gòn: là thành phố trẻ, cư dân hoà hợp,

khí hậu có nhiều ưu đãi đối với mọi người Từ đó thấy được cảm nhận tinh tế vàtình yêu tha thiết, nồng nhiệt, sâu sắc của tác giả với nơi đây

Vẻ đẹp của con người Sài Gòn: sống cởi mở, trung thực, ngay thẳng, tốt

bụng Đặc biệt là những cô gái thì giản dị, khoẻ mạnh, lễ độ, tự tin Chứng tỏ tácgiả coi trọng các giá trị truyền thống mang bản sắc riêng

Các trình tự khi hướng dẫn đọc thêm văn bản truyện như một định hướng chung

còn cụ thể từng loại truyện; truyện dân gian, truyện trung đại, truyện hiện đại ngắnhay dài… cần có cách phân tích cụ thể

2.2.2 Một số phương pháp dạy kiểu bài hướng dẫn đọc thêm.

a Phương pháp định hướng chung.

a.1 Chú trọng rèn luyện phương pháp tự học, tự nghiên cứu để phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh (phương pháp chung).

Điều quan trọng là phải giúp người học biết cách khai thác, lựa chọn tìmkiếm thông tin bằng cách hình thành thói quen tự học, tự nghiên cứu Khi ngườihọc có phương pháp, thói quen, ý chí tự học thì sẽ ham học, thích học, đó là điềukiện tốt để khơi dậy nội lực, khả năng vốn có của mỗi cá nhân, kết quả học tập sẽnâng cao Thói quen tự học được thể hiện ở mọi nơi, mọi lúc, học trên lớp, học ởnhà, học trong thư viện và học ngoài thực tiễn cuộc sống, thông qua các phươngtiện: tài liệu, sách báo, truyền hình, phim ảnh, internet, thực tiễn, thầy cô giáo vànhững người xung quanh

Hướng dẫn học sinh tự làm việc với sách giáo khoa Sách giáo khoa là mộtcông cụ không thể thiếu trong quá trình tự học của học sinh Việc sử dụng sáchgiáo khoa có hiệu quả đóng vai trò quan trọng trong việc nắm vững kiến thức nóichung và phát huy tính tích cực tự giác của học sinh

Hướng dẫn học sinh sử dụng sách giáo khoa trong phần đọc thêm để chuẩn

bị bài trước khi đến lớp (soạn bài) Để sử dụng sách giáo khoa học tập đạt kết quảtốt, người giáo viên cần đề ra những nhiệm vụ học tập cụ thể cho học sinh đối vớiviệc đọc hiểu văn bản đọc thêm

Hướng dẫn học sinh tự đọc văn bản và trả lời các câu hỏi trong sách giáokhoa.

Hướng dẫn học sinh thu thập, chọn lọc, sắp xếp tư liệu có liên quan tới cácvăn bản đọc thêm

Tính tích cực học tập biểu hiện những dấu hiệu như: hăng hái, chủ động, tựgiác tham gia các hoạt động học tập, thích tìm tòi khám phá những điều chưa biếtdựa trên những cái đã biết Sáng tạo vận dụng kiến thức đã học vào thực tế cuộcsống…

a.2 Phương pháp đặt câu hỏi

Đọc - hiểu văn bản là hoạt động trung tâm của hoạt động dạy học Ngữ vănđổi mới Bản chất của đọc - hiểu văn bản là tìm hiểu phân tích để chiếm lĩnh vănbản bằng nhiều biện pháp và hình thức Trong đó biện pháp dạy học bằng hệ thốngcâu hỏi cảm thụ văn bản được thực hiện dưới hình thức đối thoại là chủ đạo trong

một giờ “Hướng dẫn đọc thêm văn bản” Vì vậy mà những văn bản đọc thêm có

tác dụng lớn cho các giờ học văn chính thức khác, nó là những kiến thức bổ trợ chogiáo viên và học sinh, đồng thời giáo dục thẫm mỹ giúp các em yêu thích văn họcnảy nở ý muốn tìm đọc thêm các tác phẩm văn học nghệ thuật đã làm cho mìnhrung động một cách chủ động, làm sống dậy tác phẩm văn học theo cách riêng củamình

Trong thiết kế văn bản đọc thêm hệ thống câu hỏi giáo viên đưa ra khôngcần nhiều và cũng không nên dàn trải, vụn vặt…Khi xây dựng hệ thống các câu hỏigiáo viên cần phải đảm bảo những yêu cầu sau:

- Cần xây dựng hệ thống câu hỏi trọng tâm, phải bám sát vào văn bản, tậptrung vào những giá trị nổi bật hay độc đáo của tác phẩm và có cách diễn đạt trongsáng

- Hệ thống câu hỏi phải tập trung kích thích được tư duy sáng tạo, trí thôngminh của học sinh, tức là phải tập trung chú ý vào loại câu hỏi khái quát, tổng hợpvấn đề, câu hỏi tìm tòi

- Hệ thống câu hỏi vừa phải vạch ra được quá trình phân tích, cắt nghĩa, bìnhgiá tác phẩm, vừa phải nêu ra được những nhận thức về tri thức cũng như tác dụngcủa tác phẩm đối với học sinh

- Hệ thống câu hỏi phải giúp học sinh hình thành được những phương pháp

và kĩ năng tự đọc, tự khám phá và chiếm lĩnh tác phẩm văn chương Câu hỏi phảiđảm bảo tính khoa học, tính hệ thống, tính nghệ thuật, tính sư phạm và phải phùhợp với quy luật tiếp nhận tác phẩm văn chương

* Ví dụ: Tiết 21, văn bản: Chuyện cũ trong phủ chúa Trịnh (Lớp 9).

Để tìm hiểu thú ăn chơi của chúa giáo viên đưa câu hỏi:

Thói ăn chơi xa xỉ của chúa Trịnh và các quan lại hầu cận trong phủ chúa được tác giả miêu tả như thế nào? Những thú đó chúa thu, tìm ở đâu mà ra?

Việc sử dụng nghệ thuật miêu tả ở đây có tác dụng gì?

Để tìm hiểu thủ đoạn của bọn quan lại hầu cận giáo viên xây dựng câu hỏi như sau:

Chỉ ra những thủ đoạn của bọn hầu cận? Đó là những thủ đoạn như thế nào?

Vì sao quan lại có những thủ đoạn nhũng nhiễu dân như vậy?

Chú ý đoạn cuối: “ nhà ta ở…” Đoạn này cho biết điều gì? Tại sao những cây quý hiếm đó phải chặt đi? Đoạn văn này có ý nghĩa gì?

Với hệ thống câu hỏi sẽ hình thành cho học sinh khả năng tìm ra bố cục của vănbản cũng như nội dung, nghệ thuật mà văn bản đề cập đến

- Ngoài ra khi tổng kết một nội dung hay cả văn bản để tránh khô khan giáoviên có thể cho thêm câu hỏi cảm xúc, hình dung tưởng tượng hoặc câu hỏi mangtính so sánh tổng hợp để khuyến khích các em học sinh khá giỏi cảm thu sâu hơn

về văn bản

b Vận dụng các hình thức và phương pháp vào dạy học một văn bản hướng dẫn đọc thêm.

b.1 Phần kiểm tra bài cũ và giới thiệu bài.

Giáo viên sử dụng phương pháp vấn đáp bằng hình thức thiết kế câu hỏi trắcnghiệm ngắn để học sinh trả lời cá nhân hoặc tổ chức trò chơi đoán tranh để tạokhông khí hứng thú sôi nổi (nhất là đối với các văn bản truyện dân gian ở lớp 6)

Ví dụ:

- Khi dạy bài “Cây bút thần” (Lớp 6) thuộc thể loại truyện cổ tích, giáo

viên có thể chuẩn bị các tranh về truyện cổ tích “Sọ Dừa”, “Thạch Sanh”, “Em béthông minh” để học sinh đoán nội dung, tên truyện Giáo viên cũng có thể chuẩn bị

trước hình ảnh liên quan đến nội dung câu chuyện “Cây bút thần” để học sinh dự

đoán trước tên truyện hoặc nội dung truyện

Một số tranh minh họa cho các văn bản

Thạch Sanh Em bé thông minh Sọ Dừa

- Khi dạy bài “Mưa” giáo viên có thể kiểm tra bài cũ của học sinh dưới hìnhthức trả lời một vài câu hỏi trắc nghiệm liên quan đến văn bản Đêm nay Bác khôngngủ” hoặc văn bản “Lượm”.

Giáo viên linh hoạt không kiểm tra bài cũ, mà sử dụng phương pháp thuyết trình kết hợp với nêu vấn đề (hoặc kết hợp cả sử dụng tranh ảnh) để dẫn dắt vàotiết đọc thêm một cách thật ấn tượng, ngắn gọn

Ví dụ giới thiệu bài: Ông lão đánh cá và con cá vàng (Lớp 6) thông qua

quan sát tranh

Hoặc sử dụng những đoạn video ngắn để giới thiệu bài

Giáo viên nên linh hoạt thay đổi cách kiểm tra bài cũ và giới thiệu bài sẽ lôi cuốnđược học sinh vào bài học, tạo tâm thế tốt cho các em tìm hiểu khám phá nội dung,

ý nghĩa của tác phẩm

b.2 Phần giới thiệu chung về tác giả, tác phẩm

Giáo viên tổ chức học sinh hoạt động cá nhân bằng phương pháp như: vấnđáp (với câu hỏi ngắn, yêu cầu trả lời nhanh), nêu và giải quyết vấn đề, nối cột,điền thông tin phù hợp vào chỗ trống

* Ví dụ: Khi dạy bài Con cò lớp 9 giáo viên đưa câu hỏi tìm hiểu về tácphẩm

Thời gian sáng tác của văn bản này là:

a 1958 b 1961 c 1962 d 1965

Khi dạy bài Bài ca nhà tranh bị gió thu phá (Lớp 7) giáo viên cho học sinh

chơi một trò chơi tạo không khí cho lớp học Giáo viên sử dụng máy chiếu có hìnhảnh bốn loài hoa sau mỗi bức ảnh đó chứa đựng câu hỏi về tác giả, tác phẩm Họcsinh lựa chọn loài hoa mình yêu thích và trả lời câu hỏi thông qua sự chuẩn bị ởnhà

1 Những năm nào sau đây là năm sinh năm mất của Đỗ Phủ?

A 701 - 762 B 712 - 770 C 659 – 744

2 Tên tự và tên hiệu của Đỗ phủ là gì?

A Tự Thái Bạch, hiệu Thanh Liên cư sĩ

B Tự Quý châu hiệu, Tứ Minh cuồng khách.

C Tự Tử Mĩ, hiệu Thiếu Lăng

3 Quê của Đỗ Phủ ở đâu?

A Huyện Củng, tỉnh Hà Nam

B Ở Vĩnh Hưng,Việt Châu (nay thuộc huyệnTiêu Sơn tỉnh Chiết Giang)

C Ở Cam Túc; lúc năm tuổi gia đình về định cư ở làng Thanh Liên, huyện XươngLong thuộc Miên Châu (Tứ Xuyên)

4 Đặc điểm nổi bật về cuộc đời Đỗ Phủ là gì?

A Sinh sống, học tập và làm quan trên 50 năm ở kinh đô.

B Có một thời gian ngắn ông làm quan nhưng gần như suốt đời sống trong cảnhđau khổ, bệnh tật

C Dẫu muốn góp phần cứu đời, giúp dân song chưa bao giờ ông được toại nguyện.Sau trò chơi khám phá tri thức thông qua các câu hỏi trắc nghiệm giáo viên chốtbằng video về tác giả, tác phẩm

Bên cạnh đó giáo viên sử dụng phương pháp giao nhiệm vụ để học sinh vềnhà thực hiện

Sử dụng các phương pháp này với mục đích: kiểm tra năng lực tự học của họcsinh; kiểm tra khả năng độc lập giải quyết vấn đề của học sinh; kiểm tra khả năngtrình bày hiểu biết về vấn đề mà giáo viên đưa ra

b.3 Phần đọc-hiểu văn bản.

b.3.1 Đọc, chú thích

* Phần đọc:

Giáo viên tổ chức học sinh đọc phân vai với những văn bản nhiều nhân vật

Ví dụ: Văn bản “Chân, tay, tai, mắt, miệng”, “Ông lão đánh cá và con cá vàng”.

Giáo viên cho nghe đọc mẫu (giáo viên đọc hoặc sử dụng clip đọc mẫu),hướng dẫn học sinh đọc một đoạn đối với văn bản dài hoặc không đọc mà tóm tắtnội dung, cốt truyện

Giáo viên hướng dẫn học sinh tóm tắt văn bản (đối với phần truyện) Có bacách làm như sau: Trò chơi “nhanh tay, nhanh mắt” (các sự việc này do giáo viênchuẩn bị trước), hoặc tiếp sức mỗi người tóm tắt sự việc chính của một đoạn, tómtắt theo tranh

Ví dụ: Khi dạy bài “Bánh chưng bánh giầy”, giáo viên có thể thiết kế sự việc như sau:

1 Hùng Vương về già muốn truyền ngôi cho con nhưng không biết chọn ai choxứng đáng nên đã ra điều kiện ai làm vừa ý sẽ truyền ngôi cho