sáng kiến kinh nghiệm ngữ văn THPT(79)

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN1. Tên sáng kiến: GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÔN THI THPT QUỐC GIA QUA VIỆC HƯỚNG DẪN HỌC SINH ĐỌC HIỂU VÀ TẠO LẬP VĂN BẢN VỀ TRUYỆN, KÍ2. Lĩnh vực áp dụng sáng kiến: Giáo dục, Ngữ Văn3. Thời gian áp dụng sáng kiến: Từ ngày 20 tháng 8 năm 2017 đến ngày 20 tháng 5 năm 20184. Tác giả: …5. Đơn vị áp dụng sáng kiến: …Điện thoại: .............................................................................................

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO … TRƯỜNG THPT ….

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM DỰ THI GÓP PHẦN NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÔN THI THPT QUỐC GIA QUA VIỆC HƯỚNG DẪN HỌC SINH ĐỌC HIỂU VÀ TẠO LẬP VĂN BẢN VỀ TRUYỆN, KÍ

Năm học: 2017 - 2018

Giáo viên: ….

Tổ Ngữ Văn – Trường THPT ….

…., 5-2018

THÔNG TIN CHUNG VỀ SÁNG KIẾN

3 Thời gian áp dụng sáng kiến:

Từ ngày 20 tháng 8 năm 2017 đến ngày 20 tháng 5 năm 2018

I ĐIỀU KIỆN, HOÀN CẢNH TẠO RA SÁNG KIẾN

1 Xuất phát từ yêu cầu đổi mới của Giáo dục

Giáo dục Việt Nam đang có những đổi mới tích cực, toàn diện Bộ môn NgữVăn- một trong các môn học và là môn thi bắt buộc với học sinh THPT cũngkhông nằm ngoài xu hướng đó

Trong những năm gần đây, Bộ Giáo dục luôn nhấn mạnh đến việc đổi mớikiểm tra, đáng giá chất lượng học tập môn Ngữ Văn, cụ thể là tập trung đánh giáhai kĩ năng quan trọng là kĩ năng đọc hiểu văn bản và kĩ năng tạo lập văn bản Với chuyên đề này, chúng tôi muốn góp một tiếng nói nhỏ nhằm đáp ứngnhững yêu cầu nói trên của Giáo dục nói chung, bộ môn Ngữ Văn nói riêng

2 Xuất phát từ thực tế chương trình

1.1 Chương trình Ngữ Văn THPT, bên cạnh các bài học về Tiếng Việt, Làmvăn, các văn bản thơ, còn có một số lượng lớn các văn bản truyện kí

1.2 Một trong những nội dung thuộc tinh thần đổi mới của chương trình là: chú

ý dạy kĩ năng đọc-hiểu văn bản với kĩ năng tạo lập văn bản

Ví dụ: Với truyện ngắn Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài (Ngữ văn lớp 12) giáo

viên có thể hướng dẫn học sinh:

- Đọc- hiểu đoạn nói về tâm trạng Mị trong đêm tình mùa xuân

- Viết văn bản cảm nhận về sức sống tiềm tàng, mãnh liệt của nhân vật Mị ở haithời điểm: đêm tình mùa xuân và đêm đông cởi trói cứu A Phủ

Như vậy, hướng dẫn học sinh phát triển tốt kĩ năng đọc-hiểu và kĩ năng tạo lậpvăn bản là một yêu cầu, vừa là một cách khơi gợi hứng thú cho học sinh khiđến với vẻ đẹp muôn màu của văn chương

3 Xuất phát từ thực tế học sinh

Học sinh hiện nay, dù đã học đến bậc THPT song vẫn còn nhiều hạn chế về

kĩ năng đọc-hiểu và kĩ năng viết văn bản Không ít học sinh hiểu không đúng

về văn bản, không thiếu học sinh tạo lập những văn bản còn ngây ngô, nonkém Đây chính là nguyên nhân khiến chất lượng môn học Ngữ Văn hiện naychưa cao, đồng thời đây cũng là một trong nhiều lí do dẫn đến hiện trạng họcsinh chán học văn

Thực tế này cho thấy, việc chuẩn bị tốt cho học sinh các kĩ năng đọc-hiểuvăn bản và tạo lập văn bản là việc làm thực sự cấp thiết và có ý nghĩa hiệnnay

4 Xuất phát từ thực tế thi cử

Các đề thi, đề kiểm tra các cấp đều có hai phần: phần đọc-hiểu và tạo lập vănbản (làm văn)

Ví dụ 1:

Ví dụ 2:

ĐỀ THI THAM KHẢO KỲ THI TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUỐC GIA NĂm 2018

I ĐỌC HIỂU (3.0 điểm)

Đọc văn bản sau và thực hiện các yêu cầu:

Sự trưởng thành của con người luôn song hành cùng những vấp ngã và sai lầm Vì thế, hãy chấp nhận điều đó như một lẽ tự nhiên Khi trẻ học nói, học

đi hay bất cứ điều gì, chúng đều phải nếm trải những va vấp Chúng ta cũng vậy, có thể đằng sau những tư tưởng vừa lĩnh hội, hoặc sau sự chín chắn rèn giũa được là một thất bại, hay một bước lùi nào đó Tuy nhiên, đừng đánh đồng những sai lầm ấy với việc ta không thể trưởng thành Hãy hiểu rằng, như một lẽ tự nhiên, sau một bước tiến xa luôn tồn tại một bước lùi gần và hãy tin tưởng rằng mọi trải nghiệm đều đem lại cho ta những bài học quý giá nếu ta biết trân trọng nó Chính vì vậy, đừng giữ thái độ cầu toàn trong mọi

sự Dĩ nhiên, để đạt được điều mình mong muốn, ta phải không ngừng nỗ lực Nhưng đừng yêu cầu cuộc đời phải viên mãn thì ta mới hài lòng và cũng đừng đòi hỏi mọi mối quan hệ phải hoàn hảo thì ta mới nâng niu trân trọng Hoàn hảo là một điều không tưởng Trên đời, chẳng có gì là hoàn thiện, hoàn mĩ cả […] Khi kiếm tìm sự hoàn hảo, người ta dễ trở nên hà khắc, hay phán xét bản thân và mọi người Bởi vậy, trên con đường trưởng thành của mình, mỗi người cần phải học cách chấp nhận người khác và chấp nhận bản thân như vốn có

(Theo Quên hôm qua sống cho ngày mai - Tian Dayton, Ph D, biên dịch: Thu

Trang – Minh Tươi, NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh, 2014, tr.68 - 69)

Câu 1 Chỉ ra phương thức biểu đạt chính của văn bản

Câu 2 Theo tác giả, vì sao đừng giữ thái độ cầu toàn trong mọi sự?

Câu 3 Anh/Chị hiểu như thế nào về ý kiến: như một lẽ tự nhiên, sau một bướctiến xa luôn tồn tại một bước lùi gần?

Câu 4 Anh/Chị có đồng tình với quan niệm: trên con đường trưởng thành củamình, mỗi người cần phải học cách chấp nhận người khác và chấp nhận bảnthân như vốn có? Vì sao?

II LÀM VĂN (7.0 điểm)

Câu 1 (2.0 điểm) Từ nội dung văn bản phần Đọc hiểu, anh/chi ̣hãy viết mộtđoạn văn (khoảng 200 chữ) trình bày suy nghĩ về ý nghĩa của sự trải nghiệm

trong cuộc sống Câu 2 (5.0 điểm) Cảm nhận của anh/chị về hình tượng người

lái đò trong cảnh vượt thác (Người lái đò Sông Đà - Nguyễn Tuân, Ngữ văn

12, Tập một, NXB Giáo duc Việt Nam, 2016) Từ đó liên hệ với nhân vật

Huấn Cao trong cảnh cho chữ (Chữ người tử tù - Nguyễn Tuân, Ngữ văn 11,

Tập một, NXB Giáo dục Việt Nam, 2016) để nhận xét quan niệm của nhà văn

về vẻ đẹp con người

II THỰC TRẠNG (TRƯỚC KHI TẠO RA SÁNG KIẾN)

Trong quá trình hướng dẫn học sinh ôn thi THPT Quốc gia, người dạy đã xácđịnh được yêu cầu trọng tâm trong việc luyện tập hai kĩ năng chính là đọc-hiểu văn bản và tạo lập văn bản Song văn bản truyện kí trong chương trìnhkhá nhiều, không ít văn bản có dung lượng tương đối dài Thêm nữa năm nay,chương trình không chỉ dường lại ở các văn bản lớp 12 mà còn mở rộng xuống

cả các văn bản lớp 11 Thực tế ấy khiến không chỉ học sinh mà ngay cả giáoviên cũng cảm thấy lúng túng Làm thế nào để bao quát hết được nội dungchương trình mà vẫn đảm bảo sự vững vàng, tinh thông trong kĩ năng của họcsinh? Đây thực sự là câu hỏi không dễ trả lời

Bài viết của chúng tôi với cố gắng hệ thống thành một số vấn đề cơ bản, có ýnghĩa như một chìa khóa nhỏ mở cánh cửa chinh phục những đỉnh cao mới khi

kì thi THPT Quốc gia 2018 đang đến rất gần, góp phần rèn luyện tư duy và kĩnăng cho HS, hi vọng sẽ phần nào khắc phục được những khó khăn vừa nói ởtrên

- Tăng cường kiểm tra lại các kiến thức và các kĩ năng trong qua trình ôn tập

- Hình thành ở HS ý thức gắn các đơn vị bài học cụ thể với các bài, các dạngcâu hỏi đọc-hiểu và làm văn

1.2 Bản thân người dạy phải có tư duy hệ thống kiến thức, có ý thức kết hợphướng dẫn học sinh đọc-hiểu với tạo lập văn bản để giúp người học hiểu vàviết sâu sắc, chắc chắn, khoa học các câu hỏi, bài tập cụ thể.

2 Giải pháp cụ thể

CHƯƠNG I

HƯỚNG DẪN HỌC SINH HỆ THỐNG KIẾN THỨC CƠ BẢN

CỦA TRUYỆN VÀ KÍ Các văn bản truyện kí là những văn bản nào? Kiến thức cơ bản của truyện và kí gồm những đơn vị nào? Vì sao phải hướng dẫn

HS nắm kiến thức cơ bản? Hướng dẫn học sinh nắm kiến thức cơ bản như thế nào?

Ví dụ: Khi học Chiếc thuyền ngoài xa, Một người Hà Nội, GV phải cho HS

thấy được tác phẩm ra đời những năm 80, đất nước trở lại hòa bình, cuộc sống

xã hội có nhiều thay đổi nên văn học cũng có bước chuyển mình mạnh mẽ từ

đề tài, cảm hứng, nhận thức hiện thực, quan niệm con người Hai tác phẩm làminh chứng đầy nghệ thuật cho cuộc chuyển mình đó của văn học

- HS học tác phẩm nhưng không hiểu tư tưởng chủ đề;

- HS thường ỷ lại vào phần ghi nhớ, nhớ một cách máy móc, nô lệ dẫn đếnthuộc ý nghĩa nhưng chưa chắc đã hiểu ý nghĩa

3.5 Giải pháp

Vì thế, giáo viên phải hướng dẫn để học sinh nắm được chủ đề

Cách xác định chủ đề truyện: Hướng dẫn học sinh trả lời hai câu hỏi (Truyện

kể về cái gì và đằng sau câu chuyện ấy, nhà văn muốn nói điều gì ?)

Ví dụ: Chủ đề truyện Những đứa con trong gia đình của Nguyễn Thi

Qua câu chuyện về một gia đình nông dân Nam Bộ giàu truyền thống yêu nước

và cách mạng, Nguyễn Thi đã khẳng định: truyền thống gia đình đã hòa nhậpcùng truyền thống dân tộc, làm thành nguồn lực tinh thần to lớn của nhân dân

ta trong cuộc kháng chiến chống Mĩ cứu nước

Cách xác định chủ đề kí: Kí thuộc thể trữ tình nên dù có viết về đối tượng nào

cũng là để thể hiện cảm xúc và bản sắc cái tôi trữ tình tác giả Vì thế, xác định

nội dung kí, trả lời câu hỏi văn bản viết về hình tượng nào? Qua đó bộc lộ cảmxúc gì?

4 Đặc sắc nghệ thuật

4.1 Bản chất

Nghệ thuật là một trong hai giá trị lớn của tác phẩm, làm nên sức hấp dẫn,thước đo tài năng của người cầm bút, góp phần quyết định sự sống của tácphẩm nghệ thuật

4.2 Thực trạng

- Là vấn đề hay nhưng không đơn giản với học sinh

- Học sinh không nắm được các giá trị nghệ thuật

- Học sinh thường tách nghệ thuật ra khỏi nội dung nên không hiểu giá trị củanó

- Học sinh đồng nhất giữa nghệ thuật và các biện pháp nghệ thuật tu từ

- Giáo viên trong quá trình giảng dạy cũng có tình trạng ít để ý đến nghệ thuật,chỉ chú trọng đến tư tưởng tác phẩm

tráng lệ sử thi…Hay giọng Thạch Lam tâm tình thủ thỉ; giọng Nam Cao kháchquan lạnh lùng; giọng Nguyễn Tuân vừa trang trọng vừa khinh bạc; giọngNguyễn Trung Thành hào hùng tráng lệ…Đó là những cơ sở giúp học sinh dễthấy sự khác biệt khi liên hệ so sánh hoặc đánh giá cuối bài.

5 Lưu ý

5.1 Văn bản truyện và kí ra đời trong một thời gian dài, xuất sinh trong nhữnghoàn cảnh thời đại khác nhau, khuynh hướng khác nhau, phong cách khácnhau, cho nên, giáo viên cũng cần lưu tâm đến phong cách nghệ thuật của nhàvăn; đến những nét chung cho một giai đoạn, một khuynh hướng Điều này cóhai ý nghĩa:

- Thứ nhất: giúp học sinh thấy sắc diện riêng của từng hiện tượng văn học.

Điều này tránh cho người học một căn bệnh phổ biến: học tác phẩm của NamCao mà không thấy Nam Cao; học truyện trước Cách mạng cũng không thấykhác truyện kháng chiến, cũng thấy giống truyện sau 1975

Ví dụ: Nét chung trong nội dung của truyện 1930 – 1945 là sự khẳng định

quyền sống cá nhân; là khát vọng thay đổi đồng thời in rất đậm dấu ấn phongcách cá nhân Nét chung của truyện kí 1945 – 1975 là khuynh hướng sử thi vàcảm hứng lãng mạn nên vấn đề đặt ra là vấn đề cộng đồng; nên từ hình tượngđến tư tưởng, từ cốt truyện đến dòng cảm xúc đều vận động theo hướng tíchcực: từ bóng tối đến ánh sáng; từ đói khổ đến yên vui; từ nô lệ đến tự do; từhiện tại đến tương lai…

- Thứ hai: giúp học sinh có kiến thức để giải quyết phần liên hệ với chương

trình 11

Ví dụ: Phân tích số phận người dân xóm ngụ cư trong Vợ nhặt của Kim Lân.

Liên hệ với số phận người dân phố huyện trong Hai đứa trẻ của Thạch Lam để

thấy sự khác nhau trong tinh thần nhân đạo của hai nhà văn trước và sau Cáchmạng

Ở đề trên, nếu học sinh nêu sự khác nhau mà chỉ nói được rằng: Thạch Lamviết về người dân phố huyện còn Kim Lân viết về người nông dân xóm ngụ cư;Thạch Lam thương người dân nghèo khổ, Kim Lân thương người dân đóikhát…thì đó là sự lí giải bằng cảm tính học trò, thông tin vụn vặt, ngô nghê,

thấy cây mà không thấy rừng, thiếu cơ sở khoa học, dẫn đến thiếu sự chữngchạc trong ý tứ và hành văn, điểm không cao.

5.2 Truyện và kí đều có dung lượng dài, vì thế:

- Thực trạng: Học sinh cảm giác ngợp vì quá tải; học sinh không nắm được vănbản; học sinh không biết sử dụng sách giáo khoa

- Giải pháp: Khi ôn tập, giáo viên nên cố gắng hướng dẫn học sinh cách học chophù hợp, tinh giản, chẳng hạn: cách khai thác sách giáo khoa, sơ đồ hoá, tìm từkhoá cho dẫn chứng

Ví dụ: Khi học đoạn văn tả hút nước sông Đà, cần hướng dẫn cho học sinh thấy

hút nước được đặc tả qua: hình dáng (cống cái, giếng bê tông); âm thanh (thở và

kêu, ặc ặc); sức huỷ diệt (lôi tuột, dìm, đánh tan xác)…Những yếu tố này, giáo

viên hướng dẫn học sinh ghi ngay vào sách giáo khoa rồi từ đó dễ dàng tự hệthống hoá, sơ đồ hoá vào vở tự học, kiến thức vừa cơ bản vừa dễ nhớ

Tất cả các kiến thức cơ bản nêu trên là bước chuẩn bị cho việc đọc hiểu và tạolập văn bản của học sinh có hiệu quả

CHƯƠNG II

HƯỚNG DẪN HỌC SINH

Cơ sở của việc soạn câu hỏi đọc hiểu là gì? Cần chú ý nguyên tắc gì khi soạn câu hỏi đọc hiểu? Có thể luyện kĩ năng đọc hiểu truyện kí qua các dạng câu hỏi nào và hướng dẫn học sinh trả lời ra sao?

I Đọc hiểu văn bản truyện

1 Cơ sở

Khi soạn câu hỏi đọc hiểu văn bản truyện, giáo viên cần căn cứ vào đặc trưngthể loại: cốt truyện, chi tiết, nhân vật, điểm nhìn trần thuật, giọng điệu trầnthuật, ngôn ngữ…(có minh hoạ ở phần dưới)

2 Nguyên tắc

Các câu hỏi cần có mối quan hệ với nhau để góp phần hiểu văn bản đó theođặc trưng thể loại (có minh hoạ ở phần dưới)

3 Dạng hỏi

Để rèn kĩ năng cho học sinh, giáo viên có thể soạn đề tổng hợp, tức là trong

đó, các câu hỏi đều hướng tới đọc hiểu các đặc điểm của truyện Tuy nhiên,trước khi luyện tổng hợp, giáo viên có thể tách ra thành các dạng đề đọc hiểutừng đặc điểm riêng để học sinh dễ nắm bắt Chúng tôi tạm minh hoạ một sốdạng sau:

3.1 Dạng 1: Luyện kĩ năng đọc hiểu chi tiết

Chi tiết là yếu tố có vai trò quan trọng trong VBTS Tuy nhiên, trong thực tế,

HS thường yếu kĩ năng chọn chi tiết, biến bài văn thành kể lể dông dài Đãkhông chọn được, đương nhiên, rất khó có khả năng cao hơn: phân tích chi tiết

GV nên có những câu hỏi rèn kĩ năng đọc hiểu chi tiết nghệ thuật Sau đây làmột ví dụ

Đọc đoạn văn sau và trả lời câu hỏi nêu dưới:

… Bữa cơm ngày đói trông thật thảm hại Giữa cái mẹt rách có độc một lùm

rau chuối thái rối, và một đĩa muối ăn với cháo, nhưng cả nhà đều ăn rất ngon lành Bà cụ vừa ăn vừa kể chuyện làm ăn, gia cảnh với con dâu Bà lão nói toàn chuyện vui, chuyện sung sướng về sau này:

- Tràng ạ Khi nào có tiền ta mua lấy đôi gà Tao tính rằng cái chỗ đầu bếp

kia làm cái chuồng gà thì tiện quá Này ngoảnh đi ngoảnh lại chả mấy mà

có ngay đàn gà cho mà xem…

Tràng chỉ vâng Tràng vâng rất ngoan ngoãn Chưa bao giờ trong nhà này, mẹ con lại đầm ấm hoà hợp như thế Câu chuyện trong bữa ăn đang đà vui bỗng ngừng lại Niêu cháo lõng bõng, mỗi người được có lưng lưng hai bát đã hết nhẵn.

(Vợ nhặt – Kim Lân)

1 Liệt kê các chi tiết phản ánh nỗi khổ và niềm vui của gia đình nhân vật bà

cụ Tứ trong bữa cơm đầu tiên đón nàng dâu mới

2 Vì sao chi tiết bà cụ Tứ bàn mua đôi gà và tin rằng chả mấy có ngay một

đàn gà là chi tiết vừa chân thật vừa giàu sức gợi?

3 Từ các chi tiết nêu trên, Kim Lân muốn nói điều gì về người lao động?

4 Anh/Chị rút ra bài học gì khi đọc hiểu văn bản tự sự?

Phân tích

- Câu 1: Rèn kĩ năng tìm chi tiết nghệ thuật.

- Câu 2: Rèn kĩ năng phân tích chi tiết

- Câu 3: Rèn kĩ năng khái quát ý nghĩa chi tiết

- Câu 4: Chỉ ra một kĩ năng quan trọng khi đọc hiểu văn bản tự sự (phải

nhận biết chi tiết – câu 1; lựa chọn và phân tích chi tiết – câu 2; khái quátđược tư tưởng nhà văn gửi vào chi tiết – câu 3)

3.2 Dạng 2: Rèn kĩ năng đọc hiểu giọng điệu trong văn bản tự sự

Giọng điệu là phần rất hay nhưng rất khó Đó là một trong các yếu tố quan

trọng tạo nên phong cách của nghệ sĩ (Qua giọng hát anh nhận ra người hát –

Gamzatop) GV trong quá trình dạy đọc hiểu, cần chỉ ra các yếu tố tạo giọngđiệu: điểm nhìn trần thuật, ngôi kể, ngôn ngữ, câu văn, biện pháp tu từ…Sauđây là một cách đọc hiểu giọng điệu

Đọc đoạn văn sau và trả lời câu hỏi nêu dưới:

Chao ôi ! Trăng đẹp lắm ! Trăng dịu dàng và trong trẻo và bình tĩnh Nhưng

trong những căn lều nát mà trăng làm cho cái vẻ bề ngoài trông cũng đẹp, biết bao người quằn quại, nức nở, nhăn nhó với những đau thương của kiếp mình ! Biết bao tiếng nghiến răng và chửi rủa ! Biết bao cực khổ và lầm than ?… Không, không, Điền không thể nào mơ mộng được Cái sự thực tàn nhẫn luôn luôn bày ra đấy Sự thực giết chết những ước mơ lãng mạn gieo trong đầu óc Điền cái thứ văn chương của bọn nhàn rỗi quá Điền muốn tránh sự thực nhưng trốn tránh làm sao được? Vợ Điền khổ, con Điền khổ, cha mẹ Điền khổ Chính Điền cũng khổ Bao nhiêu người nữa, cùng một cảnh, khổ như Điền Cái khổ làm khô héo một phần lớn những tính tình tươi đẹp của người ta Tiếng đau khổ vang dội lên mạnh mẽ Chao ôi ! Chao ôi ! Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối; nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than, vang dội lên mạnh mẽ trong lòng Điền Điền chẳng cần đi đâu cả Điền chẳng cần trốn tránh, Điền cứ đứng trong lao khổ, mở hồn ra đón lấy những vang động của đời…

…Sáng hôm sau, Điền ngồi viết Giữa tiếng con khóc, tiếng vợ gắt gỏng, tiếng léo xéo đòi nợ ngoài đầu xóm Và cả tiếng chửi bới của một người láng giềng ban đêm mất gà.

(Giăng sáng – Nam Cao)

1 Chỉ ra các kiểu câu chia theo mục đích nói được tác giả sử dụng trong đoạnvăn trên ?

2 Việc sử dụng các kiểu câu đó có tác dụng gì trong việc thể hiện giọng điệuđoạn văn?

3 Qua giọng điệu đoạn văn, anh/chị hiểu gì về nhân vật Điền?

4 Qua giọng văn, anh/chị hiểu gì về con người nhà văn Nam Cao?

Phân tích

- Câu 1: Rèn kĩ năng tích hợp ngữ và văn đồng thời lưu tâm học sinh khi

đọc văn tự sự, nên chú ý cả đến các kiểu câu theo mục đích nói, theo cấutạo ngữ pháp

- Câu 2: Rèn kĩ năng xác định giọng điệu, trong đó việc sử dụng các kiểu

câu cũng là một yếu tố quan trọng tạo nên giọng văn

- Câu 3: Rèn kĩ năng đọc hiểu ý nghĩa giọng điệu đối với việc thể hiện nhân

vật

- Câu 4: Rèn kĩ năng vận dụng kiến thức tác phẩm để hiểu tác giả Từ đó,

học sinh thấy việc học tác giả là cần thiết và có mối quan hệ gắn bó vớiviệc đọc tác phẩm

3.3 Dạng 3: Rèn kĩ năng đọc hiểu nhân vật trong văn bản tự sự

Nhân vật có thể xem là linh hồn tác phẩm Nó là phương thức nghệ thuật đặcthù giúp nghệ sĩ thể hiện tư tưởng, tình cảm, nhận thức, thái độ, quan niệm củamình về con người và đời sống Vì thế, tìm hiểu văn xuôi tự sự không tìm hiểunhân vật là ta đã tự khép một cánh cửa chính để đi vào kho báu tinh thần.Song, cũng giống như chi tiết, khi nghị luận về nhân vật, học sinh thường có

xu hướng đi kể về nhân vật Do đó, rèn kĩ năng đọc hiểu văn bản tự sự, cần hếtsức chú ý đến kĩ năng đọc hiểu nhân vật Sau đây là một ví dụ:

Đọc đoạn văn sau và trả lời câu hỏi nêu dưới

…Lão đàn ông lập tức trở nên hùng hổ, mặt đỏ gay, lão rút trong người ra một

chiếc thắt lưng của lính nguỵ ngày xưa, có vẻ như những điều phải nói với nhau họ đã nói hết, chẳng nói chẳng rằng lão trút cơn giận như lửa cháy bằng cách dùng chiếc thắt lưng quật tới tấp vào lưng người đàn bà, lão vừa đánh vừa thở hồng hộc, hai hàm răng nghiến ken két, cứ mỗi nhát quất xuống lão lại nguyền rủa bằng cái giọng rên rỉ đau đớn: “Mày chết đi cho ông nhờ Chúng mày chết hết đi cho ông nhờ !”

Người đàn bà với một vẻ cam chịu đầy nhẫn nhục, không hề kêu một tiếng, không chống trả, cũng không tìm cách chạy trốn…

(Chiếc thuyền ngoài xa – Nguyễn Minh Châu)

1 Nhân vật lão đàn ông được nhà văn khắc hoạ qua những yếu tố nào?

2 Qua các yếu tố đó, nhân vật lão đàn ông hiện lên là người như thế nào?

3 Thái độ của nhân vật người đàn bà khiến anh/chị cảm thấy như thế nào?

4 Từ hai nhân vật nêu trên, hãy chỉ ra nét mới trong nhận thức về con ngườicủa Nguyễn Minh Châu sau 1975

Phân tích

- Câu 1: Rèn kĩ năng nhận biết các yếu tố thường được dùng để xây dựng

nhân vật

- Câu 2: Rèn kĩ năng đọc hiểu nhân vật qua việc tìm hiểu ý nghĩa các yếu tố

thái độ, lời nói, hành động, nội tâm

- Câu 3: Rèn kĩ năng bộc lộ trực tiếp suy nghĩ, cảm xúc về nhân vật.

- Câu 4: Rèn kĩ năng khái quát ý nghĩa nhân vật đối với việc thể hiện tư tưởng của nhà văn, vận dụng kiến thức tác phẩm để hiểu tác giả, thậm chí,

qua tác giả hiểu được quan niệm mới về con người của cả một giai đoạn

văn học Như thế, gọi là từ cây mà thấy rừng.

3.4 Dạng 4: Rèn kĩ năng đọc hiểu văn bản tự sự nói chung

Đọc đoạn văn sau và trả lời câu hỏi nêu dưới:

Chao ôi ! Trăng đẹp lắm ! Trăng dịu dàng và trong trẻo và bình tĩnh Nhưng

trong những căn lều nát mà trăng làm cho cái vẻ bề ngoài trông cũng đẹp, biết bao người quằn quại, nức nở, nhăn nhó với những đau thương của kiếp mình ! Biết bao tiếng nghiến răng và chửi rủa ! Biết bao cực khổ và lầm than ?…

Không, không, Điền không thể nào mơ mộng được Cái sự thực tàn nhẫn luôn luôn bày ra đấy Sự thực giết chết những ước mơ lãng mạn gieo trong đầu óc Điền cái thứ văn chương của bọn nhàn rỗi quá Điền muốn tránh sự thực nhưng trốn tránh làm sao được? Vợ Điền khổ, con Điền khổ, cha mẹ Điền khổ Chính Điền cũng khổ Bao nhiêu người nữa, cùng một cảnh, khổ như Điền Cái khổ làm khô héo một phần lớn những tính tình tươi đẹp của người ta Tiếng đau khổ vang dội lên mạnh mẽ Chao ôi ! Chao ôi ! Nghệ thuật không cần phải là ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối; nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than, vang dội lên mạnh mẽ trong lòng Điền Điền chẳng cần đi đâu cả Điền chẳng cần trốn tránh, Điền cứ đứng trong lao khổ, mở hồn ra đón lấy những vang động của đời…

…Sáng hôm sau, Điền ngồi viết Giữa tiếng con khóc, tiếng vợ gắt gỏng, tiếng léo xéo đòi nợ ngoài đầu xóm Và cả tiếng chửi bới của một người láng giềng ban đêm mất gà.

(Giăng sáng – Nam Cao)

1 Xác định điểm nhìn trần thuật

2 Nội dung đoạn văn là gì? Nội dung đó tương hợp thế nào với hình thức

nghệ thuật của đoạn văn?

3 Anh/Chị hiểu như thế nào về quan niệm của Nam Cao về nghệ thuật và

người làm nghệ thuật qua đoạn sau: Chao ôi ! Nghệ thuật không cần phải là

ánh trăng lừa dối, không nên là ánh trăng lừa dối; nghệ thuật có thể chỉ là tiếng đau khổ kia thoát ra từ những kiếp lầm than, vang dội lên mạnh mẽ trong lòng Điền Điền chẳng cần đi đâu cả Điền chẳng cần trốn tránh, Điền cứ đứng trong lao khổ, mở hồn ra đón lấy những vang động của đời…?

4 Đoạn văn giúp anh/chị hiểu gì về phong cách nghệ thuật Nam Cao ?

Phân tích:

- Câu 1: Rèn kĩ năng nhận biết về điểm nhìn trần thuật – một trong những

vấn đề cơ bản của văn xuôi tự sự

- Câu 2: Rèn kĩ năng đọc hiểu về nội dung trong mối quan hệ với hình thức,

qua đó hình thành kĩ năng phân tích văn xuôi tự sự cũng phải rất chú ý hìnhthức nghệ thuật

- Câu 3: Rèn kĩ năng hiểu sâu nội dung trọng tâm trong mối liên hệ với tác

gia văn học

- Câu 4: Rèn kĩ năng vận dụng tác phẩm để hiểu tác giả và ngược lại, vận

dụng tri thức tác giả để hiểu tác phẩm của họ Đó cũng là cái đích quantrọng của việc đọc hiểu

II Đọc hiểu văn bản kí

Đọc đoạn văn sau và trả lời câu hỏi nêu dưới:

…Con Sông Đà gợi cảm Đối với mỗi người, Sông Đà lại gợi một cách Đã có

lần tôi nhìn sông Đà như một cố nhân Chuyến ấy ở rừng đi núi cũng đã hơi lâu, đã thấy thèm chỗ thoáng Mải bám gót anh liên lạc, quên đi mất là mình sắp đổ ra Sông Đà Xuống một cái dốc núi, trước mắt thấy loang loáng như trẻ con nghịch chiếu gương vào mắt mình rồi bỏ chạy Tôi nhìn cái miếng sáng loé lên một màu nắng tháng ba Đường thi “Yên hoa tam nguyệt há Dương Châu”.

Bờ Sông Đà, bãi Sông Đà, chuồn chuồn bươm bướm trên Sông Đà Chao ôi, trông con sông, vui như thấy nắng giòn tan sau kì mưa dầm, vui như nối lại chiêm bao đứt quãng Đi rừng dài ngày rồi lại bắt ra Sông Đà, đúng thế, nó đằm đằm ấm ấm như gặp lại cố nhân, mặc dầu người cố nhân ấy mình biết là lắm bệnh lắm chứng, chốc dịu dàng đấy, rồi chốc lại bẳn tính và gắt gỏng thác

lũ ngay đấy…

(Người lái đò sông Đà – Nguyễn Tuân)

1 Nêu nội dung đoạn văn.