- Khi dạy tiết tường thuật thường là giáo viên lúng túng trong phương pháp, làm việc rất nhiều vì đặc trưng của các tiết này là giáo viên phải tái tạo lại hiện tượng lịch sử, nhân vật lị[r]
Trang 1A/ PHẦN THỨ NHẤT ĐẶT VẤN ĐỀ:
1 Lí do chọn đề tài:
Môn lịch sử ở trường THCS có vị trí quan trọng trong việc giáo dục vàđào tạo thế hệ trẻ, góp phần giáo dục học sinh phẩm chất đạo đức cách mạng,truyền thống đấu tranh kiên cường bất khuất để bảo vệ nền độc lập dân tộc củađất nước
Ngày nay khi đất nước đang tiến hành công nghiệp hóa, hiện đại hóa, khichúng ta đang từng bước tiếp cận với khoa học công nghệ cao của thế giới thìvấn đề giáo dục truyền thống lịch sử của dân tộc cần phải được coi trọng Bởitruyền thống lịch sử của dân tộc chính là cái gốc, nền tảng để chúng ta tiếp thucái hiện đại mà không rời xa bản sắc dân tộc, đón nhận cái mới mà không xa rờitruyền thống lịch sử của ông cha ta
a Về mặt lí luận :
Trong những năm qua Bộ Giáo dục và Đào tạo đã có nhiều thay đổi trongquá trình dạy và học Điều đó thể hiện ở việc thay đổi chương trình, phươngpháp dạy học ở các cấp, định hướng đổi mới phương pháp dạy và học được xácđịnh trong Nghị quyết TW 4 khóa VII và được cụ thể hóa ở Luật Giáo dục:
“Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm từng trường, lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tư tưởng tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”.
Để đáp ứng yêu cầu về con người và nguồn nhân lực là nhân tố quyếtđịnh sự phát triển đất nước trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa, cần tạochuyển biến cơ bản toàn diện về Giáo dục - Đào tạo Trong Chỉ thị 40 của CP đãnêu rõ việc bồi dưỡng, nâng cao đội ngũ giáo viên, ngành Giáo dục đã khôngngừng cải tiến về nội dung chương trình sách giáo khoa, về phương pháp giảngdạy
Trang 2Như ta đã biết thì Lịch sử là những gì xảy ra trong quá khứ, phần lớn lànhững gì ta không tận mắt nhìn thấy, tai nghe Học tập môn lịch sử của bậctrung học cơ sở là các em phải tiếp cận với nhiều sự kiện lịch sử, với những vịanh hùng, những danh nhân lịch sử vĩ đại không chỉ của dân tộc mà cả của thếgiới từ cổ đến cận đại, hiện đại Khi học lịch sử yêu cầu các em phải nhớ sựkiện và hiểu nội dung bài học một cách chính xác, đầy đủ Bởi vậy các em phảicần cù, chịu khó lĩnh hội kiến thức thì mới thực sự đạt được kết quả cao Vì thế
bộ môn lịch sử khó gây được hứng thú học tập ở các em
b Về mặt thực tiễn :
Trong dạy học nói chung và dạy học lịch sử nói riêng ở THCS có nhiềuphương pháp, giáo viên nên kết hợp một cách linh hoạt, hợp lí nhiều phươngpháp, cả phương pháp truyền thống và hiện đại, vận dụng vào từng bài, từngphần tuỳ vào điều kiện của nhà trường và khả năng của học sinh để lựa chọnphương pháp sao cho phù hợp
Trong môn lịch sử ở bậc trung học cơ sở hiện nay nhất là chương trình các
lớp 7,8,9 các bài mang nội dung diễn biến trận đánh chiếm khối lượng kiến thứckhá lớn (quá nửa thời gian lịch sử dân tộc) Nhưng về nghệ thuật và phươngpháp giảng dạy của giáo viên còn nhiều lúng túng, thiếu hấp dẫn, từ đó có thểlàm cho các em khó hiểu, không hấp dẫn không thu hút và lôi cuốn các em vàobài giảng Xuất phát từ thực tế ở trên, qua quá trình giảng dạy bản thân tôi đã rút
ra một số kinh nghiệm “dạy tiết tường thuật trong môn lịch sử lớp 7” để
muốn tìm tòi sâu hơn, kỹ hơn về cơ sở lý luận để từ đó đối chiếu với thực tiễngiảng dạy trong các tiết tường thuật diễn biến trận đánh trong môn lịch sử ở nhàtrường Cũng trên cơ sở đó rút ra cho bản thân những ưu điểm, nhược điểm,những bài học kinh nghiệm trong việc tái hiện lại các nhân vật, hiện tượng lịch
sử truyền thống đấu tranh hào hùng vẻ vang của dân tộc Việt Nam
Với việc nghiên cứu đề tài này, tôi mong muốn sẽ góp phần vào giúp giáoviên tiến hành một giờ dạy học hiệu quả tốt hơn, học sinh tích cực chủ độngtrong việc tiếp thu lĩnh hội kiến thức của bài học Đây cũng là lí do tôi chọn đềtài này
Trang 32 Mục đích viết sáng kiến kinh nghiệm:
Do có nhiều nguyên nhân cả chủ quan và khách quan dẫn đến tình trạng họcsinh không yêu thích học bộ môn Lịch Sử nên chất lượng chưa thực sự đượccao Để mong muốn chất lượng học tập bộ môn của các em được nâng lên rõ rệt,
bản thân tôi đã mạnh dạn đưa ra đề tài “dạy tiết tường thuật trong môn lịch sử lớp 7”
3 Đối tượng nghiên cứu:
- Học sinh lớp 7a6 – sĩ số là 45 em : Trường THCS Phương Trung
4 Đối tượng khảo sát thực nghiệm:
- Học sinh lớp 7a5 – sĩ số là 42 em : Trường THCS Phương Trung
- Học sinh lớp 7a6 – sĩ số là 45 em : Trường THCS Phương Trung
5 Phương pháp nghiên cứu:
Để nghiên cứu được đề tài này tôi đã sử dụng một số phương pháp sau:
- Phương pháp đọc tài liệu :
+ Phương pháp dạy học lịch sử
+ SGK Lịch sử 7 – NXB Giáo Dục
+ Bài soạn lịch sử 7 – NXB Giao dục
- Phương pháp dự giờ, rút kinh nghiệm:
Tôi đã dự giờ các đồng nghiệp trong trường và rút ra được rất nhiều điều bổ ích
- Phương pháp kiểm tra, đối chiếu, so sánh
Bản thân tôi thường xuyên kiểm tra kĩ năng thực hành của học sinh, so sánh, đốichiếu qua từng bài rồi nghiên cứu nhằm rút kinh nghiệm trong quá trình giảngdạy
6 Phạm vi nghiên cứu và kế hoạch nghiên cứu:
- Phạm vi nghiên cứu : Trong học kì I của năm học 2015 – 2016
- Kế hoạch nghiên cứu:
+ Tháng 8 – 9 : Nghiên cứu tìm giải pháp khắc phục những tồn tại
+ Tháng 10- 11 : Áp dụng những giải pháp đã tìm để nâng cao hiệu quả dạy học+ Tháng 12: Tiến hành kiểm tra đối chiếu
+ Tháng 1 : Kết thúc quá trình nghiên cứu
Trang 4B PHẦN THỨ HAI NHỮNG BIỆN PHÁP ĐỔI MỚI ĐỂ GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
I Những nội dung lí luận
Khái niệm : Tường thuật là kể lại có đầu có cuối một cách cụ thể, tỉ mỉ về quá
trình, diễn biến của sự kiện lịch sử, hành động điển hình của quần chúng, nhânvật lịch sử Tường thuật có chủ đề, có tình tiết nhằm kích thích trí tưởng tượng,sự sáng tạo của học sinh về hình ảnh quá khứ
Bài tường thuật được xây dựng trên cơ sở nội dung sách giáo khoa, nhưnggiáo viên phải tạo hình ảnh cụ thể, sinh động, chính xác về biểu tượng quá khứđang được thể hiện, vì vậy các em sẽ dễ hứng thú với việc học tập lịch sử hơn
- Cấu tạo:
+ 3 phần : mở đầu -> sự kiện diễn ra và lên đến đỉnh cao -> kết thúc
+ 5 phần : mở đầu -> tình tiết phát triển -> tình tiết phát triển lên đỉnh cao -> sựcăng thẳng giảm đi -> kết thúc
Trang 5+ Kết hợp hài hòa miêu tả - tường thuật Hai cái này sẽ thực hiện đồng thời, phụtrợ và bổ sung cho nhau.
II Thực trạng vấn đề nghiên cứu :
1/ Về giáo viên :
- Khi dạy tiết tường thuật thường là giáo viên lúng túng trong phươngpháp, làm việc rất nhiều vì đặc trưng của các tiết này là giáo viên phải tái tạo lạihiện tượng lịch sử, nhân vật lịch sử, hay nói cách khác là giáo viên phải dựng lạihiện trường lịch sử trước học sinh Như vậy rõ ràng đòi hỏi ở giáo viên phải cókiến thức chuẩn, chắc, ngôn ngữ phải mạch lạc trong sáng, nghệ thuật sư phạmphải nhuần nhuyễn nhịp nhàng
- Việc giảng - ghi - phân tích và phát vấn ở dạng bài này rất khó vàthường hay bị rời rạc cho nên đòi hỏi người giáo viên phải có sự phối hợp nhịpnhàng trong việc giảng, đặt câu hỏi và hướng dẫn học sinh ghi như thế nào đểkhông làm mất sự thu hút hấp dẫn học sinh, không làm loãng, làm rời rạc kiếnthức
2/ Về học sinh :
- Tư duy môn lịch sử đối với các em học sinh ở bậc trung học cơ sở chưaphát triển nhiều, vì vậy các em thường ghi nhớ một cách chi tiết và thuộc lòngmột cách máy móc nên học đó rồi quên đó Hay nói cách khác sự hiểu, nhậnđịnh đánh giá các sự kiện lịch sử, hiện tượng lịch sử, nhân vật lịch sử còn rấtyếu
- Sự nhận thức về môn địa lý như việc xác định khu vực, địa cảnh, khoảngcách của các em còn rất hạn hẹp nên vốn kiến thức để làm nền cho việc mô tảdiễn biến trận đánh trong lịch sử cũng rất khó khăn Kỹ năng tường thuật trênbản đồ chưa tốt
3 Về cơ sở vật chất:
Ngay từ đầu năm học nhà trường đã kiểm tra, giám sát việc sử dụng đồ dùng
và thiết bị dạy học Trường có các trang thiết bị cơ bản để phục vụ cho nhu cầumôn học Tuy nhiên vẫn còn thiếu các lược đồ diễn biến của các trận đánh
4 Những ưu điểm và nhược điểm khi thực hiện vấn đề nghiên cứu
Trang 6a Những ưu điểm:
Việc đổi mới phương pháp dạy học lấy học sinh làm trung tâm đã và đang được
áp dụng trong nhà trường để giúp học sinh phát huy được vai trò chủ động củamình trong việc lĩnh hội kiến thức, kích thích khả năng tích cực, chủ động, sángtạo của học sinh bằng cách giáo viên tăng cường sử dụng các phương pháp dạyhọc mới tạo hứng thú trong việc học tập của học sinh
b.Những hạn chế:
Chúng ta đã và đang đổi mới phương pháp dạy học nhằm phát huy tính tích cựccủa học sinh trong học tập Song một thực tế đáng buồn là còn nhiều thầy côgiáo chưa thực sự quan tâm đến cải tiến phương pháp giảng dạy mới cho phùhợp với đối tượng và đặc trưng bộ môn, nhất là đối với bộ môn Lịch Sử
III/ Giải pháp để thực hiện các tiết giảng dạy tường thuật trong lịch sử:
Để có thể dạy tốt một tiết tường thuật môn Lịch sử thì người giáo viên phải biếtphân loại và lựa chọn nội dung sao cho thích hợp để tiết dạy đạt được kết quảcao
1/ Phân loại và lựa chọn nội dung :
a/ Phân loại :
Thường có 03 dạng chính :
- Chiến tranh xung đột phe phái : Dạng bài này thường gặp nhiều ở lịch sử lớp 8
- Chiến tranh xâm lược : Gặp nhiều ở lịch sử lớp 7,9
- Chiến tranh vệ quốc (Khởi nghĩa, kháng chiến) thường gặp ở lớp 6,7,8,9
b/ Nội dung cần lựa chọn :
Hướng phát triển tư duy lịch sử của sách giáo khoa đã chứa đựng quanđiểm “Chính nghĩa” và “Phi nghĩa” trong các cuộc chiến tranh Điều này thểhiện rõ ràng ở cách lựa chọn và trình bày chi tiết trong các bài học của sách giáokhoa Đây là điểm mấu chốt để lựa chọn nội dung giảng dạy về :
- Chiến tranh vệ quốc :
Chú trọng các sự kiện và hoạt động của phe khởi nghĩa và ý nghĩa trận đánh
- Chiến tranh xâm lược :
Trang 7Chú trọng ý đồ, chiến thuật, chiến lược của lực lượng xâm lược và các cách ứngphó của lực lượng vệ quốc.
- Chiến tranh xung đột nội bộ phe phái :
Chú trọng miêu tả khách quan, tiến trình của các phe phái, các lực lượng
2/ Phương pháp giảng dạy 01 tiết tường thuật cuộc kháng chiến chống quân xâm lược :
Từ những nhận định về các dạng bài, nội dung cơ bản trên, ta có thể hìnhthành cách dạy của bài tường thuật trận đánh như sau :
a/ Kết hợp sử dụng bản đồ, sơ đồ, lược đồ - giảng và ghi bảng :
+ Bản đồ, sơ đồ, lược đồ : Là phương tiện rất cần thiết và không thể thiếu
được trong việc giảng dạy môn lịch sử nói chung và dạng bài tường thuật đánhnói riêng Bản đồ, sơ đồ phải được minh họa rõ ký hiệu các phe phái tham chiếntrong từng giai đoạn trong cả quá trình tiến công, hoặc phòng thủ, phản công rútlui, các nơi đóng quân, xây dựng căn cứ, mai phục… Các ký hiệu trên bản đồvừa phải mang tính khoa học và mang tính giáo dục qua màu sắc của những mũitên
+ Ngoài ra cần phải có thêm một số tranh ảnh, hình ảnh khác để minh họanhằm giúp các em tái tạo lại nhân vật lịch sử một cách cụ thể, giúp bài giảngsinh động, lôi cuốn hấp dẫn các em, dễ nhớ, nhớ lâu
* Ví dụ : - Hình ảnh các bô lão giơ những cánh tay miệng hô vang trong
Trang 8+ Cách hai :
Giáo viên vừa giảng vừa ghi, vừa phát vấn; Học sinh cũng phải nghe, vừanhìn, ghi và phát biểu Cách này học sinh giỏi tiếp thu được nhưng học sinh yếuchỉ ghi không thể nghe, nhìn và phát biểu được mà kiến thức khi trình bày lạikhông liền mạch, sự tái tạo lại các trận đánh bị đứt quãng nên sau khi học sinhtường thuật lại sẽ khó, hiệu quả không cao
+ Cách ba :
Giáo viên tường thuật từng giai đoạn, kết hợp với phân tích, phát vấn,chốt, ghi chính Rồi sau đó giới thiệu lại một cách tổng quát trận đánh trên bản
đồ, lược đồ hay ;
- Tường thuật lại kiến thức theo từng giai đoạn hoặc tổng quát
- Khái quát lại bài học rút ra điểm riêng của từng trận đánh, có thể liên hệ
c/ Cách ghi bảng :
- Nên ghi theo trình tự thời gian và theo 02 cột để đối chiếu (Hai cột biểuthị cho 02 lực lượng đối kháng theo kiểu “cái răng lược” Mỗi cột biểu thị chitiết của diễn biến theo giai đoạn của mỗi bên và phải mang tính điển hình quyếtđịnh
- Nội dung ghi cần phải chọn lọc những sự kiện thật điển hình nhưngkhông vì thế mà làm mất đi tính liên tục và quyết định trận đánh (cần linh hoạttheo từng bài)
* Ví dụ : - Các phe phái tham chiến.
+ Lực lượng mỗi bên, Quân số, thành phần người chỉ huy…
+ Thời gian : Bắt đầu diễn biến cho đến khi kết thúc
Trang 9+ Địa điểm : Căn cứ, địa bàn hoạt động chiến trường…
- Các giai đoạn và tiến trình : Cần chọn lọc để ghi tiến trình, kếtquả từng giai đoạn, kết quả cuối cùng…
- Điểm riêng của trận đánh
+ Vị trí, địa hình, căn cứ, thời tiết, khí hậu…
+ Thành phần lực lượng người chỉ huy…
+ Hoàn cảnh khách quan…
+ Chiến lược chiến thuật…
Những điểm riêng này là những nhân tố giúp ta phân tích nguyên nhânthắng lợi hay thất bại, ý nghĩa, bài học kinh nghiệm của các trận đánh Đồngthời đây cũng là điểm chốt lại để khắc sâu kiến thức và làm học sinh nhớ lâu,gây được ấn tượng về những trận đánh qua tiết giảng tường thuật
d/ Về học của học sinh :
- Bản đồ lịch sử giúp các em ghi nhớ địa danh gắn liền với những đặcđiểm của điều kiện thiên nhiên nơi xảy ra sự kiện lịch sử, vì vậy học sinh phảithực sự chú ý khi giáo viên hướng dẫn cách trình bày tất cả các nội dung trongsách giáo khoa qua quan sát trên bản đồ
- Nhìn vào bản đồ lịch sử góp phần phát triển óc quan sát, trí tưởng tượng,
tư duy và ngôn ngữ cũng như tính tích cực của học sinh Nhìn vào bản đồ lịch sửnào học sinh cũng thấy thích nhận xét, phán đoán, hình dung những hiện tượnglịch sử được phản ánh suy nghĩ và diễn đạt bằng lời nói chính xác, rõ ràng, trongsáng, khúc chiết những hiện tượng lịch sử đã qua
III/ Tổ chức thực hiện qua 01 tiết tường thuật cụ thể :
* Ví dụ : Lịch sử lớp 7- bài 7- tiết 14- mục II.
+ Cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Nguyên- Mông lần thứ 2 1/ Khâu chuẩn bị :
* Của giáo viên : Phải tiến hành như sau :
- Nắm chắc kiến thức để tường thuật
- Phải chuẩn bị đầy đủ các đồ dùng phục vụ cho tiết dạy :
+ Lược đồ : Chuẩn bị sẵn trên máy chiếu
Trang 10: Các mũi tên tấn công , hướng tấn công+ Bản đồ : Chuẩn bị sẵn trên máy chiếu
: Các mũi tên tấn công , hướng tấn công+ Tranh ảnh, thơ, chuyện kể lịch sử
+ Bảng niên biểu (nếu có)
2/ Tiến hành bài giảng :
Tuần 12 Ngày soạn: 5.11.2015 Tiết 24
Bài 14: BA LẦN KHÁNG CHIẾN CHỐNG QUÂN XÂM LƯỢC MÔNG - NGUYÊN (THẾ KỈ XIII) - tiết 1
Bồi dưỡng cho học sinh lòng căm thù giặc , niềm tự hào dân tộc và lòng biết ơn
tổ tiên đã kiên cường mưu trí bảo vệ chủ quyền đất nước
3 Kỹ năng.
- Học diễn biến các trận đánh bằng cách chỉ lược đồ
Trang 11- Đọc và vẽ lược đồ lịch sử.
- Phân tích, đánh giá, nhận xét các sự kiện lịch sử
II CHUẨN BỊ CỦA GV VÀ HS
1 Giáo viên
- Lược đồ kháng chiến lần thứ hai chống quân xâm lược Nguyên ( 1285 )
- Tranh minh hoạ Thoát Hoan nằm trong ống đồng trốn về nước
- Đoạn trích “ Hịch tướng sỹ “
2 Học sinh
- Tranh ảnh có liên quan đến bài học
III HOẠT ĐỘNG DẠY HỌC :
1/ Ổn địnhlớp:
2/ Kiểm tra bài cũ :
- Nhà Trần đã làm gì để xây dựng quân đội và củng cố quốc phòng ? Quânđội nhà Trần có gì giống và khác so với thời Lý ?
3/Bài mới :
a.Giới thiệu bài :
Sau khi xây dựng chính quyền, nhà Trần đã bắt tay ngay vào công cuộc xâydựng bộ máy nhà nước, phục hồi sản xuất Ngoài ra, còn phải chuẩn bị nhiềumặt để đối phó với âm mưu xâm lược của bọn Mông – Nguyên Vậy, cuộckháng chiến của quân và dân ta diễn ra như thế nào ? -> bài hôm nay
b.Dạy bài mới.
Hoạt động 1
Hoạt động 2
I Cuộc kháng chiến lần thứ nhất chống quân xâm lược Mông Cổ ( 1258 ).
1 Âm mưu xâm lược Đại Việtcủa Mông Cổ (Không học)
2 Nhà Trần chuẩn bị kháng chiến và đánh bại quân Mông Cổ.