- Qua tìm hiểu tôi thấy chương trình môn sinh học lớp 9, phần “Sinh vật và Môi trường” là những bài học tốt nhất để lồng ghép giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh cuối cấp THCS[r]
Trang 1MỤC LỤC
A.PHẦN MỞ ĐẦU
III.Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3
B.PHẦN NỘI DUNG.
C.PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ.
Trang 2ĐỀ TÀI SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM TÍCH HỢP KIẾN THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG GÓP PHẦN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG MÔN SINH HỌC 9
***********
A PHẦN MỞ ĐẦU:
I Lý do chọn đề tài:
- Sinh học là một môn học giúp học sinh có những hiểu biết khoa học về thế giới sống, kể cả con người trong mối quan hệ với môi trường, có tác dụng tích cực trong việc giáo dục thế giới quan, nhân sinh quan nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống
- Hiện nay như chúng ta đã biết môi trường đang bị hủy hoại nghiêm trọng, môi trường bị ô nhiễm gây nên sự biến đổi khí hậu, mất cân bằng sinh thái, sự ô nhiễm không khí, đất, nguồn nước ở khắp mọi nơi, đã ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống của nhân loại Một trong những nguyên nhân cơ bản gây nên tình trạng trên là do tiến trình công nghiệp hoá, sự yếu kém về khoa học và quản lý lỏng lẻo việc xử lý các loại chất thải, sự thiếu ý thức, thiếu hiểu biết của con người về việc bảo vệ môi trường
- Qua tìm hiểu tôi thấy chương trình môn sinh học lớp 9, phần “Sinh vật và Môi trường” là những bài học tốt nhất để lồng ghép giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh cuối cấp THCS và đó cũng là lý do mà tôi chọn đề tài này:
“MỘT SỐ KINH NGHIỆM TÍCH HỢP KIẾN THỨC BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG GÓP PHẦN NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG MÔN SINH HỌC 9”
II.Mục đích nghiên cứu đề tài:
- Là giáo viên sinh học, tôi hiểu việc giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho các em qua từng tiết dạy mục đích, yêu cầu không thể thiếu trong quá trình dạy học của mình
Trang 3- Ngoài những điểm số mà các em đạt được trong các bài kiểm, tôi còn mong muốn ở các em học sinh ý thức tôn trọng môi trường xung quanh sẽ góp phần gìn giữ môi trường xanh – sạch - đẹp Đó là lí do tại sao giáo dục môi trường được coi là yếu tố chủ chốt trong chương trình giáo dục phổ thông Lồng ghép giáo dục môi trường vào các môn học là cách tiếp cận hiệu quả nhất nhằm giáo dục cho thế hệ trẻ có những kiến thức, kĩ năng, thái độ đúng đắn đối với môi trường
III Đối tượng và phạm vi nghiên cứu:
- Là những học sinh lớp 9a1,9a5 của trường THCS Tân Hội Trung
- Ở toàn bộ khuôn viên của trường THCS Tân Hội Trung, khu vực chợ ở gần trường, cánh đồng ruộng lúa, con rạch nhỏ ở địa phương
IV.Phương pháp nghiên cứu:
- Để thực hiện đề tài này tôi dùng các phương pháp như điều tra, phân tích,
đối chiếu và so sánh lại các vấn đề đặt ra trước, trong và sau khi thực hiện
V Kế hoạch thực hiện:
o Đầu học kì II (1/2011) chọn và nghiên cứu đề tài
o Trong nữa đầu học kì II năm học 2010-2011 (1- 2/2011) theo dõi, thu thập thông tin về ý thức bảo vệ môi trường của học sinh qua các bài học
o Từ giữa học kì II đến cuối năm học 2010-2011 (3-5/2011),tiến hành áp dụng các kinh nghiệm và phương pháp nghiên cứu lên đối tượng
o Đầu năm học 2011-2012 ( 9/2011) đăng kí đề tài
o Nữa đầu học kì II năm học 2011-2012 (2 -3/2012), tiến hành viết đề tài và tiếp tục áp dụng cho đối tượng mới để thu thập thông tin thêm
o Ngày 10/3/2012 nộp đề tài
B PHẦN NỘI DUNG:
I CƠ SỞ LÝ LUẬN:
- Môi trường là không gian sinh sống của con người và sinh vật, là nơi cung cập các nguồn tài nguyên cần thiết cho đời sống và sản xuất, là nơi chứa đựng và
Trang 4phân hủy các chất thải do con người tạo ra trong cuộc sống và sinh hoạt sản xuất Môi trường có vai trò cực kì quan trọng đối với đời sống con người, đó không chỉ nơi tồn tại, sinh trưởng và phát triển còn là nơi lao động và nghỉ ngơi, hưởng thụ và trao dồi những nét đẹp văn hóa, thẩm mĩ…
- Bảo vệ môi trường là một trong nhiều mối quan tâm mang tính toàn cầu Ở nước ta, bảo vệ môi trường cũng đang là vấn đề được quan tâm sâu sắc, được thể hiện qua nghị quyết số 41/NQ-TƯ ngày 15 tháng 11 năm 2004 của Bộ Chính trị về tăng cường công tác bảo vệ môi trường trong thời kì đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước; quyết định số 1363/QĐ-TTg ngày 17 tháng 10 năm 2001 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt đề án: “ đưa các nội dung bảo vệ môi trường vào hệ thống giáo dục quốc dân”; quyết định số 256/2003/QĐ-TTg ngày 2 tháng 12 năm 2003 của Thủ tướng Chính phủ về việc phê duyệt chiến lược bảo vệ môi trường đến năm 2010 và định hướng đến năm 2020; luật bảo vệ môi trường của nước Cộng Hòa Xã Hội Chủ Nghĩa Việt Nam số 52/2005/QH11 ngày 29 tháng
11 năm 2005
- Ngoài ra, thì ở đầu của mỗi năm học đều có các hướng dẫn thực hiện nhiệm vụ năm học do Bộ; Sở; Phòng giáo dục ban hành (số: 5338/BGDĐT-GDTrH; số 691/SGDĐT-5338/BGDĐT-GDTrH; số: 395/PGDĐT-THCS), trong văn bản đều có nêu trong giảng dạy môn học giáo viên có nhiệm vụ lồng ghép, tích hợp giáo dục bảo vệ môi trường, hệ sinh thái…
- Trong các năm qua giáo viên dạy môn Sinh học cũng đã được tập huấn chuyên môn, dự chuyên đề về tích hợp kiến thức giáo dục bảo vệ môi trường
- Một lần nữa cho thấy giáo dục bảo vệ môi trường cho học sinh là việc làm cấp bách và thường xuyên cho mỗi giáo viên nói chung và giáo viên Sinh học nói riêng
II THỰC TRẠNG VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU:
1 Thực trạng của vấn đề nghiên cứu:
Trang 5a Về phía giáo viên:
- Để thực hiện có hiệu quả việc tích hợp nội dung giáo dục bảo vệ môi trường, giáo viên cần xác định :
+ Mục tiêu tích hợp
+ Nguyên tắc tích hợp
+ Nội dung, phương pháp, hình thức tích hợp
+ Địa chỉ tích hợp
- Tuy nhiên dù tích hợp nội dung nào trong giảng dạy, người giáo viên cũng phải thực hiện nghiêm túc kiến thức cơ bản của môn học, không kéo dài thời gian trên lớp và làm nặng nề giờ học
- Theo cấu trúc chương trình SGK Sinh học THCS nói chung và và sinh học
khối 9 nói riêng, phần có liên quan tới môi trường thường đưa vào mục cuối của bài hay chỉ một phần nhỏ trong bài nên người giáo viên thường hay chú tâm vào những nội dung chính của bài, nếu còn thời gian mới liên hệ đến phần cuối hoặc bỏ qua phần liên hệ thực tế cho các em
- Hiện nay đa số giáo viên bỏ qua phần liên hệ thực tế là do một trong các lý
do sau:
+ Thời gian không còn đủ
+ Phần liên hệ được coi là phần phụ
+ Giáo viên ít có kĩ năng thực tế
+ Học sinh ít có kiến thức thực tế dẫn đến việc liên hệ cho các em là rất khó khăn
- Từ những phân tích ở trên, hầu hết ai cũng nhận ra rằng nếu tình hình này kéo dài, thì học sinh những chủ nhân tương lai của đất nước sẽ quên mất trách nhiệm bảo vệ môi trường của mình Minh chứng cho điều này là hiện nay các em vẫn còn là nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường như xả rác bừa bãi và thờ ơ trước những hành động gây ô nhiễm môi trường khác
Trang 6- Một vấn đề đặt ra nữa ở đây là hiện chúng ta đang tiến hành đổi mới phương pháp dạy học Mục đích chính của phương pháp dạy - học là giúp học sinh biết cách tự học, tự thu thập thông tin Nhưng nếu những bài có nội dung kiến thức thực
tế đòi hỏi phải được quan sát trực quan, mà giáo viên chỉ thiết kế theo SGK thì gây cảm giác nhàm chán cho học sinh, vậy đòi hỏi giáo viên phải cập nhật thông tin (ngoài SGK) thường xuyên, áp dụng phương pháp dạy phù hợp thì nội dung bài dạy mới trở nên phong phú, sinh động Có nghĩa là giáo viên tổ chức cho học sinh cùng nói về môi trường
b Về phía học sinh:
- Hiện nay đa số học sinh THCS chưa có kỹ năng thu nhận thông tin từ mọi phương tiện ( như xem báo, đài,…) làm vốn kiến thức để vận dụng kiến thức thực
tế vào bài học
- Ít được tiếp xúc với thực tế nên chưa đánh giá hết mức độ ô nhiễm môi trường, còn thờ ơ trước sự ô nhiễm môi trường
- Bản thân một số học sinh là tác nhân trực tiếp gây ô nhiễm môi trường
- Áp lực học tập cao đối với tất cả các môn học
- Đời sống kinh tế còn gặp khó khăn
2 Kết quả thực trạng trên.
- Qua quá trình theo dõi ý thức bảo vệ môi trường của học sinh trong các bài học Chương I: Sinh vật và Môi trường và chấm các bài thu hoạch trong giờ thực hành (khuôn viên của trường) của bài 45 – 46, trong học kỳ II năm học 2010 - 2011 của 56 học sinh lớp 9a1 và 9a5 của trường THCS Tân Hội Trung, tôi cảm thấy kết quả như sau:
Nữa đầu học kỳ II
Ý thức bảo vệ môi trường của học sinh
Lớp SS
Trang 79a1 30 15 50.0 13 43.3 2 6.7
Từ kết quả thực trạng trên (ý thức bảo vệ môi trường của học sinh ở mức độ tốt chưa được 50%), trong quá trình giảng dạy của mình tôi đã thử nghiệm một số phương pháp dạy học nhằm mục đích tích hợp giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trong thời gian còn lại của năm học Để đáp ứng yêu cầu thực tiễn trong hoạt động dạy và học bộ môn Sinh học 9 tại trường THCS Tân Hội Trung
III CÁC GIẢI PHÁP THỰC HIỆN:
1 Giáo viên cần xác định được mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trường của môn
học:
Kiến thức : học sinh nắm được
- Khái niệm môi trường, hệ sinh thái, các thành phần môi trờng, quan hệ giữa chúng
- Nguồn tài nguyên, khai thác, sử dụng, tái tạo và phát triển bền vững
- Mối quan hệ giữa con người - dân số và môi trường
- Sự ô nhiễm và suy thoái môi trường (hiện trạng, nguyên nhân, hậu quả)
- Các biện pháp bảo vệ môi trường (môi trường ở địa phương, quốc gia, khu vực, toàn cầu)
Thái độ – Tình cảm :
- Có tình cảm yêu quý, tôn trọng thiên nhiên
- Có tình yêu quê hương, đất nước
- Có thái độ thân thiện với môi trường và ý thức được hành động trước vấn
đề môi trường nảy sinh
- Quan tâm thường xuyên đến môi trường sống của cá nhân, gia đình, cộng động
Trang 8- Bảo vệ đa dạng sinh học, bảo vệ rừng, bảo vệ đất đai, bảo vệ nguồn nước, không khí
- Giữ gìn vệ sinh, an toàn thực phẩm, an toàn lao động
- Ủng hộ, chủ động tham gia các hoạt động bảo vệ môi trường, phê phán hành vi gây hại cho môi trường
Kĩ năng – Hành vi :
- Có hành động cụ thể bảo vệ môi trường
- Tuyên truyền, vận động mọi người tham gia hoạt động bảo vệ môi trường trong gia đình, nhà trường , xã hội
2 Giáo viên cần xác định được mục tiêu bảo vệ môi trường trong từng bài dạy, tiết dạy:
Để xác định mục tiêu giáo dục ý thức bảo vệ môi trường qua một bài, cần tiến hành theo các bước sau :
- Rà soát SGK, chọn bài, chọn mục
- Nghiên cứu nội dung giáo dục bảo vệ môi trường hướng dẫn trong sách giáo viên; chuẩn kiến thức, kĩ năng về bài hay mục đã chọn
- Xác định nội dung được tích hợp trong bài học đã chọn
- Cập nhập thông tin giáo dục bảo vệ môi trường có liên quan
Xác định mục tiêu giáo dục bảo vệ môi trường trên cơ sở trả lời các câu hỏi:
- Bài này có thể giúp cho học sinh hiểu biết gì về môi trường và các biện pháp bảo vệ môi trường?
- Bài học có phần giáo dục ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh không? Nếu có thì giáo dục ý thức bảo vệ môi trường như thế nào?
- Bài học có góp phần rèn luyện kĩ năng – hành vi bảo vệ môi trường không? Nếu có thì kĩ năng cụ thể là gì?
Trang 9Đối với học sinh THCS, cần giáo dục ý thức quan tâm đến môi trường, trang
bị cho học sinh những hiểu biết và kĩ năng cần thiết để họ có khả năng xử lí một số
vấn đề môi trường cụ thể
3.Giáo viên hình thành dần ý thức bảo vệ môi trường cho học sinh trong các
hoạt động dạy trên lớp của mình:
Bằng năng lực và kiến thức của mình, người giáo viên phải xây kế hoạch (
giáo án) chu đáo với nhiều phương pháp dạy (hỏi đáp, nhóm, trò chơi…) để dẫn
dắt gợi ý cho học sinh tự nói lên được những nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường,
hậu quả của ô nhiễm môi trường và đưa ra các biện pháp bảo vệ môi trường
Các ví dụ:
Bài 47 Quần thể sinh vật
Sau khi học sinh năm được khái niệm Quần thể sinh vật và nhưng đặc trưng
cơ bảncủa quần thể, giáo viên cần nhấn mạnh phần ảnh hưởng của môi trường tới
quần thể sinh vật bằng cách đưa ra hệ thống câu hỏi và câu trả lời sau:
- Câu hỏi: Các nhân tố môi trường ảnh hưởng tới đặc điểm nào của quần thể? Trả lời: Số lượng cá thể trong quần thể tức làm thay đổi mật độ của quần thể
- Câu hỏi: Mật độ của quần thể được điều chỉnh tự nhiên như thế nào?
Trả lời: Mật độ của quần thể được điều chỉnh do cơ chế duy trì trạng thái cân
bằng của quần thể: Khi mật độ quá cao, điều kiện sống suy giảm, trong quần thể
dẫn đến giảm số lượng như hiện tượng di cư của một bộ phận quần thể, giảm khả
năng sinh sản và mắn đẻ của các cá thể cái, giảm sức sống sót của các cá thể non và
già… Khi mật độ giảm, sự điều chỉnh sẽ theo hướng ngược lại, khả năng sinh sản
và khả năng sống sót của các cá thể trong quần thể tăng cao hơn Tuy nhiên, trong
nhiều trường hợp, mật độ giảm xuống quá thấp thì khả năng phục hồi sẽ gặp khó
khăn có thể dẫn tới diệt vong
Trang 10- Liên hệ giáo dục ý thức bảo vệ môi trường: Qua hiện tượng đó rút ra kết
luận gì?
Trả lời: Con người bằng hoạt động của mình có thể làm thay đổi trường
sống tự nhiên của quần thể, thay đổi sự cân bằng của quần thể Cần tôn trọng môi
trường tự nhiên của quần thể
Bài 48: Quần thể người
Học sinh cần nắm được một số đặc trưng cơ bản của quần thể người liên
quan đến vấn đề dân số, từ đó nhận thức đúng về dân số và phát triển xã hội, để sau
này các em cùng với mọi người dân thực hiện tốt Pháp lệnh dân số
- Giáo viên đưa ra một thông tin tham khảo sau: “Kiểm soát dân số đóng một vai
trò lớn trong môi trường Càng đông người càng làm cho môi trường lộn xộn hơn
Điều này có thể gây ra bệnh hoạn trong môi trường xung quanh”
- Liên hệ giáo dục ý thức bảo vệ môi trường: Em có đồng ý với câu nói trên đây
không? Nhận xét của em về ảnh hưởng của gia tăng dân số đến môi trường và chất
lượng cuộc sống?
- Trả lời: Dân số tăng quá nhanh sẽ dẫn đến: thiếu nơi ở, nguồn nước ăn, ô
nhiễm môi trường, tàn phá rừng và các tài nguyên khác Để có sự phát triển bền
vững, mỗi quốc gia cần phải phát triển dân số hợp lí Có như vậy, mỗi cá nhân, gia
đình và toàn xã hội mới có được cuộc sống với chất lượng tốt, mọi người trong xã
hội mới được nuôi dưỡng, chăm sóc và có điều kiện phát triển toàn diện
- Em hãy lấy một vài ví dụ cụ thể để thấy được sự tăng dân số quá nhanh sẽ
gây ô nhiễm môi trường sống?
Trả lời: Dân số nhiều nảy sinh nhiều nhu cầu phục vụ đời sống, cần nhiều
lương thực, nhiều quần áo, nhiều nơi ở, nhiều phương tiện đi lại… nên nhiều nhà
máy được xây dựng, nhiều khu đô thị mọc lên dẫn đến có nhiều khí thải, rác thải và
các chất thải sinh hoạt khác, rừng ngày càng thu hẹp…tức môi trường bị ô nhiễm
Trang 11 Bài 49: Quần xã sinh vật
Học sinh ngoài việc nắm được khái niệm quần xã sinh vật, các dấu hiệu điển hình của một quần xã sinh vật, còn cần phải thấy rõ mối quan hệ giữa ngoại cảnh với quần xã và khái niệm cân bằng sinh thái
Thực hiện trong bài giảng:
- Nhấn mạnh khái niệm cân bằng sinh thái:
- Giáo viên đưa ra vấn đề (Theo hình 49.3 Quan hệ giữa số lượng sâu và số lượng chim bắt sâu): Môi trường sống thuận lợi, có nhiều lá cây, dẫn đến sâu ăn lá nhiều, dẫn đến chim ăn sâu tăng, dẫn đến sâu ăn lá lại giảm Nếu sâu ăn lá mà hết thì chim ăn sâu sẽ ăn gì?
Học sinh: Số lượng sâu ăn lá bị số lượng chim ăn sâu khống chế và ngược lại
- Giáo viên kết luận: Số lượng cá thể luôn luôn được khống chế ở mức độ phù hợp với khả năng của môi trường, tạo nên sự cân bằng sinh học trong quần xã
- Liên hệ giáo dục ý thức bảo vệ môi trường :
+ Tác động nào của con người gây mất cân bằng sinh học trong quần xã? + Chúng ta cần làm gì để bảo vệ thiên nhiên?
Trả lời:
+ Săn bắn, chặt phá bừa bãi gây mất cân bằng sinh học
+ Nhà nước đã ban hành Pháp lệnh bảo vệ thiên nhiên hoang dã
+ Tuyên truyền cho mọi người dân tham gia bảo vệ môi trường, thiên nhiên
Bài 53: Tác động của con người đối với môi trường
Giáo viên nêu câu hỏi:
+ Những hoạt động nào của con người làm phá hủy môi trường tự nhiên? + Những hoạt động đó gây ra hậu quả gì?
Học sinh trả lời theo nội dung bảng 53.1 SGK tr 159
+ Ngoài những hoạt động của con người được liệt kê trong bảng 53.1 SGK,
em hãy cho biết còn hoạt động nào của con người gây suy thoái môi trường?