Chăm sóc người bệnh tăng huyết áp

Lý do chọn chủ đề: Ngày nay, tăng huyết áp THA là một vấn đề lớn và phổ biến ở Việt Nam, là 1 trong 10 nguyên nhân hàng đầu về tỷ lệ bệnh và cũng chiếm tỷ lệ cao nhất trong bệnh lý tim m

B Ộ Y T Ế TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIÈU DƯỠNG NAM ĐỊNH

TRẦN THỊ HỒNG THÁI

CHĂM SÓC NGƯỜI BỆNH TĂNG HƯYÉT ÁP

Chuyên ngành: ĐIỀU DƯỠNG NỘI

11UƯỜNG ĐẠI HỌC ĐIẺÙ DƯỠNG 1

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình của riêng tôi, do chính tôi thực hiện, tất cả các số liệu trong báo cáo này chưa được công bố trong bất kỳ công trìn h nào khác Nếu có gì sai trái tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm

Tác giả (ký tên)

Trần Thị Hồng Thái

2.1.2 Thực trạng bệnh đó hiện nay trên thể giới và Việt Nam 3

2.3 Thực trạng vấn đề mà học viên chọn để báo cáo 17

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC CÁC BẢNG

2.1.4 Phân loại bệnh nhân tăng huyết áp có thai. 6

2.3 Sự phân bố về nhóm tuối của các đối tượng nghiên cửu 17 2.3 Sự phân bố về giới của các đối tượng nghiên cứu 17 2.3 Sự phân bố về thâm niên công tác của các đối tượng nghiên cứu 17 2.3 Sự phân bố về chức danh của các đối tượng nghiên cứu 18

2.3 Sự phân bố về trình độ chuyên môn của các đối tượng nghiên cứu 18

1 Mở đầu:

1.1 Lý do chọn chủ đề:

Ngày nay, tăng huyết áp (THA) là một vấn đề lớn và phổ biến ở Việt Nam, là 1 trong 10 nguyên nhân hàng đầu về tỷ lệ bệnh và cũng chiếm tỷ lệ cao nhất trong bệnh lý tim mạch ( theo thống kê của thành phố Hồ Chí Minh năm 2002-2003), gây

ra số lượng tử vong lớn trong bệnh viện[2] THA đã và đang gia tăng một cách đáng

lo ngại -Theo Viện Tim mạch quốc gia, nếu cách đây hơn 50 năm, chỉ có 1% người trưởng thành ở nước ta bị THA thì nay đã tăng lên trên 25%.[5]

Nhiều người nghĩ bệnh THA thường chỉ có ở người già mà quên rằng căn bệnh này đang tấn công cả giới ừẻ với hàng triệu người mắc bệnh Nguy hiểm hơn, số người bị THA đang có chiều hướng trẻ hóa Tại các cơ sở diều trị về tim mạch đã ghi nhận không ít trường hợp bệnh nhân mới 20 tuổi đã bị tăng huyết áp, thậm chí

có những ca bệnh nhồi máu cơ tim, hay tai biến mạch máu não mới chỉ ở tuổi 30 do biến chứng của bệnh THA Nguyên nhân của tình trạng THA đang trẻ hóa là do nhiều thanh niên sử dụng bia rượu tràn lan, ăn quá nhiều đạm động vật và gặp nhiều

áp lực trong cuộc sống Tuy nhiên qua các cuộc khảo sát cho thấy, chỉ khoảng 1/3

số người bị THA biết được tình trạng bệnh của mình và được điều trị liên tục

Nhiều chuyên gia y tế cảnh báo, nếu như những căn bệnh khác thường gây tình trạng bệnh nặng ngay lập tức khiến người mắc bệnh lo lắng chữa trị ngay thì THA

lại diễn biến rất thầm lặng một cách từ từ Vì thế căn bệnh này được xem là “sát thủ” thầm lặng khi gây ra rất nhiều biến chứng nguy hiểm cho sức khỏe Trong đó biển chứng lên tim mạch với tình trạng nguy hiểm nhất là đột quỵ Ngoài ra THA còn gây ra các biến chứng ờ mắt làm đục thủy tinh thể hoặc mù vĩnh viễn, biến chứng ở thận gây suy thận [4]

Các bác sĩ lưu ý điều trị THA phải toàn diện, bao gồm điều trị không dùng thuốc

và dùng thuốc Thông thường, khi điều trị không dùng thuốc mà không hiệu quả thì bác sĩ mới cho bệnh nhân dùng thuốc Điều trị không dùng thuốc là điều chỉnh lối sống, làm việc khoa học, hạn chế rượu, bia, thuốc lá, thay đổi chế độ ăn, bổ sung dinh dưỡng, thảo dược có nguồn gốc thiên nhiên, giảm cân, tăno; cườns vận động (tối thiểu 30 phúưngày) “Sức khỏe thì mỗi người tự biết và tự chăm sóc bản thân Chất lượng sống nâng cao hay không phụ thuộc vào hành vi, ứng xử, thay dổi của mỗi người” - một chuyên gia nhấn mạnh

Chính vì vậy, chăm sóc người bệnh THA nhằm duy trì và ổn định HA ờ mức độ tối ưu, ngăn ngừa các biến chứng của THA đã và đang là một vấn đề được quan tâm hàng đầu của y học thế giới cũng như ở Việt Nam và cũng là ước muốn của n°ười dân

Từ những thực tế trên, tôi tiến hành một cuộc điều tra đánh giá về “ châm sóc

người bệnh tăng huyết áp ” để đánh giá thực trạng hiểu biết của diều dưỡng về bệnh

THA nhằm cung cấp thông tin cho các nhà quản lý và đề xuất giải pháp dể nâng cao hiệu quả chăm sóc người bệnh THA

1.2 Mục tiêu:

- Thực trạng hiểu biết của điều dưỡng về bệnh THA

- Đề xuất giải pháp để nâng cao hiệu quả chăm sóc người bệnh THA

tâm trương > 90 mmHg về mặt chỉ số huyết áp, có thể phân chia như sau ( theo JNC7):

x ế p loại huyết áp (HA - mmHg)

2.1.2 Thực ữạng bệnh đó hiện nay trên thế giới và Việt Nam [6]

THA là một ừong những bệnh thường gặp nhất trong số các bệnh tim mạch trên toàn thế giới, là bệnh lý mạn tính âm thầm và nguy hiểm đang trở thành một vấn đề sức khỏe trên toàn cầu do sự gia táng tuổi thọ và tăng tần suất các yếu tố nguy cơ Các dữ liệu gần đây của nghiên cứu Framingham cho thấy người có HA bình thường ở tuổi 55 sẽ có 90% nguy cơ phát triển THA trong tương lai Một thống kê tại Mỹ (2007) cho thấy có khoảng 72 triệu người bị THA

Theo Tổ chức y tế Thế giới năm 1978, trên thế giới tỷ lệ mắc bệnh THA chiếm khoảng 10-15% dân số và ước tính đến 2025 là 29% Tại Hoa Kỳ, hàng năm chi phí cho phòng, chống bệnh THA trên 259 tỷ đô la Mỹ

Tại Việt Nam, thống kê cũng cho thấy tần suất THA cũng gia tăng Phạm Gia Khải và cộng sự nghiên cứu tỷ lệ mắc bệnh THA ở cộng đồng năm 1998 là 16,09%,

tâm trương > 90 mmHg về mặt chỉ số huyết áp, có thể phân chia như sau ( theo JNC7):

x ế p loại huyết áp (HA - mmHg)

2.1.2 Thực ừạng bệnh đó hiện nay trên thế giới và Việt Nam [6]

THA là một trong những bệnh thường gặp nhất trong số các bệnh tim mạch trên toàn thế giói, là bệnh lý mạn tính âm thầm và nguy hiểm đang trở thành một vấn đề sức khỏe trên toàn cầu do sự gia tăng tuổi thọ và tăng tần suất các yếu tố nguy cơ Các dữ liệu gần đây của nghiên cứu Framingham cho thấy người có HA bình thường ờ tuổi 55 sẽ có 90% nguy cơ phát triển THA trong tương lai Một thốns kê tại Mỹ (2007) cho thấy có khoảng 72 triệu người bị THA

Theo Tổ chức y té Thế giới năm 1978, trên thế giới tỳ lệ mắc bệnh THA chiếm khoảng 10-15% dân số và ước tính đến 2025 là 29% Tại Hoa Kỳ, hàng năm chi phí cho phòng, chống bệnh THA trên 259 tỷ đô la Mỹ

Tại Việt Nam, thống kê cũng cho thấy tần suất THA cũng gia tăng Phạm Gia Khải và cộng sự nghiên cứu tỷ lệ mắc bệnh THA ở cộng đồng năm 1998 là 16,09%,

năm 2001-2002 là 16,32%, Tô Văn Hải và cộng sự năm 2002 tỷ lệ mắc bệnh THA

ờ cộng đồng là 18,69% Tại Huế, thống kê cho thấy tỷ lệ THA tại bệnh viện Trung ương Huế năm 1980 là 1%, năm 1990 là 10%, 2007 là 21% Theo kết quả nghiên cứu của Hồ Thanh Tùng, tỷ lệ THA của Thành phố Hồ Chí Minh năm 2004 là 20,5% Ngược lại với tình ữạng THA ngày càng gia tàng, sự nhận thức, điều trị dự phòng và kiểm soát của nhiều người bệnh ở nhiều nước và ở Việt Nam còn chưa đầy đủ Điều đó dẫn đến biến chứng của bệnh đang ngày càng gia tàng, như trong nghiên cứu của Đào Duy An chỉ có 17,8% bệnh nhân biết THA nhờ khám định kỳ

về hậu quả của THA là tai biến mạch máu não, Hoàng Khánh ghi nhận trong 1179 bệnh nhân tai biến mạch máu não có đến 805 trường hợp do THA (68,28%), nhận thấy tỷ lệ không biết THA ờ thể xuất huyết và thể nhồi máu não tương ứng là 80,32% và 64,4%, biết nhưng không điều trị đúng cách tương ứng là 90,16% và 75%

Tăng huyết áp-nguyên nhăn chỉnh gây ta i biển mạch m áu não[9]

2.1.3 Đặc điểm lâm sàng, cận lâm sàng:

Đa số người bệnh THA không có biểu hiện lâm sàng, trừ khi đo HA thấy tăng Nhiều trường hợp chi được phát hiện THA khi đã có một biến chứng nào do THA như: đột quỵ, nhồi máu cơ tim

Một số người có thể bị nhức đầu, mặt đỏ bừng, cảm giác có mây mù trước mắt, ruồi bay trước mắt, tê tay nhất thời.

Huyết áp cao dễ gây biến chứng lên tim mạch, nguyên nhàn hàng đầu gãy tử vong

tại Việt Nam [4Ị

Như vây, THA chỉ có thể khẳng định được bằng đo huyết áp Đa số trường THA được phát hiện qua đo HA thường quy, tuy nhiên với một số trường hợp cần đo HA Hên tục ừong 24 giờ

*Cận lăm sàngịóỊ: Mục đích của cận lâm sàng là để đánh giá nguy cơ tim mạch,

tổn thương thận và tìm nguyên nhân của THA

+ Những xét nghiệm tối thiểu:

• Máu: Công thức máu Ure, cretein, điện giải đồ, cholesterol toàn phần, HDL-

c, LDL-C, glucose, acid uric trong máu

• Nước tiểu, protein, hồng cầu

• Soi đáy mắt, điện tâm đồ, X quang tim, siêu âm tim

+ Những xét nghiệm hay trắc nghiệm đặc biệt

• Đối với THA hay THA khó xác định nghi ngờ có bệnh mạch thận: Chụp UIV nhanh, thận đồ

• u tủy thượng thận định lượng catecholamin nước tiểu 24h

2.1.4 Nguyên nhân:[l]

Còn gọi là tăng huyết áp triệu trứng hay tăng huyết áp có nguyên nhân chiếm khoảng 5-10 % các trường hợp THA, thường gặp ở người trẻ tuổi các nguyên nhân

- Bệnh mạch máu: Hẹp eo động mạch chủ ( THA chi ưên, giảm HA chi dưới), Hờ van động mạch chủ (THA tâm thu, giảm HA tâm trưorig), rò động tĩnh mạch

- Một số nguyên nhân khác: Nhiễm độc thai nghén, Bệnh đa hồng cầu, Nhiễm toan

hô hấp ( nguyên nhân thần kinh)

Khi không tìm thấy nguyên nhân người ta gọi là tăng huyết áp nguyên phát hay tăng huyết áp vô căn Chiếm trên 90-95% các trường hợp THA, thường gặp ờ người trung niên và người cao tuổi

* Tăng huyết áp ở phụ nữ mang thai:

Bình thường ở phụ nữ mang thai HA không thay đổi 3 tháng đầu thai kỳ, giảm nhẹ 3 tháng giữa và trở về chỉ số ban đầu hoặc tăng nhẹ 3 tháng cuối

Phụ nữ mang thai cần được theo dõi định kỳ huyết áp, khi phát hiện có THA cần làm thêm các xét nghiệm và được xếp vào 1 ữong năm loại theo Bảng 1 Tùy theo từng loại chẩn đoán mà tiên lượng và kế hoạch theo dõi điều trị có khác nhau Tất

cả các trường hợp THA ở phụ nữ có thai đều có nguy cơ tiến triển thành tiền sản giật

Bảng 1- Phân loại bệnh nhân THA có thai.

1 THA mãn tính THA được phát hiện trước khi có thai hoặc trước 20 tuần

mang thai, tồn tại >12 tuần sau đẻ

2 THA thai nghén THA không kèm Protein niệu sau 20 tuần thai, có thế là giai

đoạn đầu của tiền sản giật Nếu nặng có thể dẫn đến đẻ non

hoặc thai kém phát triến.

3 Tiền sản giật THA kèm theo có Protein/ niệu (>300 mg /24h) sau 20 tuần

mang thai, có thể tiến triển thành sản giật Thường gặp ở phụ

nữ vô sinh, mang thai nhiều lần, tiền sử trong gia đình bị tiền sản giật THA ở các lần mang thai trước, người có bệnh thận

4 THA mãn tính

biến chuyển thành

tiền sản giật

Mới xuất hiện Protein niệu sau 20 tuần thai ở phụ nữ có THA

từ trước, THA và Protein niệu trước 20 tuần thai, Protein niệu tăng đột ngột gấp 2- 3 lần, HA tăng cao đột biến, Tăng men gan

5 THA thoáng

qua

Chẩn đoán hồi cứu, HA trở về bình thường trong vòng I2h sau

đẻ, là yếu tố tiên lượng THA trong tương lai

THA ở phụ nữ có thai, đặc biệt là tình trạng tiên sản giật thường làm tăng biên

cố với cả mẹ và con

2.1.5 Yếu tố nguy cơ: Tuy không tìm thấy nguyên nhân nhưng một số yếu tố đã được chứng minh là yếu tố nguy cơ gây THA

2.1.5.1 Nhóm yếu tố về hành vi:

*Hút thuốc tó: Thí nghiệm trên súc vật thấy thuốc lá gây THA Trong thuốc lá

có nicotin mà nicotin kích thích thần kinh giao cảm làm co mạch ngoại vi gây THA Oxytcarbon có trong khói thuốc làm máu giảm cung cấp oxy cho các tế bào và cùng với áp lực đã tăng sẵn của dòng máu khi bị THA càng gây tổn thương thêm các tế bào nội mạc của các động mạch và tạo điều kiện cho bệnh xơ vữa động mạch phát triển [12]

* Chế độ ăn: Chế độ ăn có thể tác động đến HA động mạch qua nhiều khâu,

đặc biệt là các chất như natri, kali, canxi, protein, chất béo và glucid

- Muối Trong các nguyên nhân gây THA, trước hết người ta thường kể đến lượng muối ăn (muối natri) trong khẩu phần Theo Hội đồng nghiên cứu quốc gia, lượng natri cơ thể người lớn cần hàng ngày an toàn và thích họp vào khoảng 100 tới

300 mg Nhưng trên thực tế bao nhiêu là đủ? Rất khó xác định chính xác số lượng tối thiểu natri hàng ngày Hiện nay WHO khuyến cáo chế độ ăn muối chỉ có 6g/ngày là giới hạn để phòng chống THA [11], [18], [20] Các nghiên cứu cũng cho thấy nhiều trường hợp còn chưa biết chế độ ăn nhạt Chế độ ăn giảm muối vừa phải (l-2,5g muối/mỗỉ ngày) áp dụng cho các trường họp THA hoặc đang dùng thuôc lợi

tiểu, trong chế độ ăn này chỉ cần có ý thức giảm bớt muối cho vào thức ăn hơn trước Mặt khác, một số người biết cần phải ăn nhạt nhưng lại khó từ bỏ được thói quen ăn mặn [16].

- Chất béo: Các chất béo là nguồn năng lượng cao có chứa nhiều vitamin tan trong chất béo cần thiết, là thành phần cấu trúc của nhiều tổ chức quan trọng trong

cơ thể Hiện nay chưa biết rõ ràng về nhu cầu chất béo nhưng một lượng chất béo hàng ngày từ 15-25% năng lượng khẩu phần có thể đáp ứng được nhu cầu [ 10],[20] Theo Phạm Khuê, nên ăn uống điều độ, phù họp vì chế độ ăn quá dư thừa sẽ gây béo phì và phát triển bệnh lý vữa xơ động mạch, đái tháo đường Chế độ ăn để siảm cân ở người béo phì trong đó trước tiên và chủ yếu là: giảm các chất sluxit (bánh trái, đồ ngọt, chất bột) và bù đắp bằng rau quả Ăn giảm mỡ dộng vật và thay banç dầu thực vật và hạn ché uống nhiều nước kèm theo tăng cường vận dộng thể lực Nhưng trong thực tế, phần lớn các trường họp béo phì chưa biết chế độ ăn dể giảm cân Vì vậy, để giảm cân ở người béo phì, cũng là một việc nhiều khi khó thực hiện [14], [15]

- Chất xơ: Vai trò sinh học của chất xơ là giúp đẩy nhanh chất thải ra khôi <w tiêu hoá, phòng táo bón về vai trò đối với THA, đã có nhiều công trình nêu lên tác dụng của chất xơ trong điều hoà HA cả ở người lớn và trẻ em Tuy nhiên tác dụng độc lập của chất xơ còn đang là vấn đề cần nghiên cứu Trong chế độ ăn của người bệnh THA cần thiết phải tăng nhiều chất xơ [21], [22]

*Rượu: WHO đã khuyến cáo: “Rượu làm THA và đó là yếu tố nguy cơ của tai

biến mạch não, thường thấy phối họp với bệnh tim, loạn nhịp tim, tăng xuất huyết não Nếu uống rượu điều độ chỉ ở mức 10g ethanol X 1-3 lần/ngày thì có thể chấp nhận được, ở mức trên 3 lần/ngày (>30g ethanol) có bằng chửng hại cả về sinh học lẫn xã hội ”[11] Ở Việt Nam, theo nghiên cứu của Trần Đỗ Trinh và cộng sự (1989

- 1992) cho thấy ở những người THA tỷ lệ uống rượu cao hơn ở những người bình thường (p< 0,01) [19]

* Thói quen sinh hoại (lối sống): Các thói quen hàng ngày không có lợi cho

sức khỏe gần đây đã được nhiều tác giả nghiên cứu hiện nay vì nó liên quan đến bệnh lý THA Các yếu tố thuân lợi dễ gây ra THA đã được nghiên cứu như ché độ

ăn uống quá nhiều calo, nhiều mỡ động vật, nhiều chất ngọt, ăn mặn, uống nhiều rượu, hút thuốc lá, ít vận động

*Nhận thức của người dân về THA: Theo Dưorng Đình Thiện, Phạm Ngọc

Khái và cộng sự, 68% bệnh nhân không biết mình có bệnh THA, sự phát hiện tăng

HA chỉ là tình cờ đi khám bệnh phát hiện thấy THA Do đó mà tỷ lệ bị tai biến do THA vẫn còn khá cao trong cộng đồng [17]

2.1.5.2 Nhóm yếu tố môi trường:

Các yếu tố môi trường tự nhiên và xã hội có ảnh hưởng rất nhiều tới bệnh THA nhất là đó là những yếu tố như cô đơn, lối sống, gia đình, kinh tế

2.1.5.3 Nhóm yếu tố sinh học:

* Yếu tố về thể trạng: Chỉ số khối cơ thể (Body Mass Index: viết tắt BM1) Chỉ

số khối cơ thể được tính bằng cân nặng/(chiều cao)2 có liên quan chặt chẽ với tỷ lệ khối mỡ trong cơ thể Đã có rất nhiều bằng chúng nêu lên mối liên quan giữa thừa cân với bệnh tim mạch nói chung và bệnh THA nói riêng Chỉ số BMI bình thường: 18,5 - 24,99 Từ 25 trở lên là thừa cân, khi BMI > 30 thì được coi là béo phì, người béo phì có nguy cơ bị THA cao hơn 5,6 lần người không béo phì [11], [13], [22]

*Tiền sử gia đình: có bệnh tim mạch sớm (nam < 65 tuổi, nữ < 55 tuổi).

*Tuổi và giới: Người lớn tuổi có nguy cơ mắc bệnh và tử vong do những bệnh

có liên quan đến THA cao hơn những người trẻ tuổi Hay gặp ở nam giới và phụ nữ mạn kinh

2.1.6 Biến chứng của THA [1]:

THA có thể dẫn đến các biến chứng nặng nề có thể gây tử vong hoặc tàn phế Các cơ quan đích mà THA gây tổn thương (gây biến chứng) bao gồm: tim, não, mắt, thận và mạch máu

- Tại tim: suy tim trái, đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim

- Tại não: xuất huyết não hoặc bệnh não do THA

- Tại mắt: xuất huyết, xuất tiết võng mạc, có thể có phù gai thị