25 01 2020 môn quản lý kinh tế

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng đã khẳng định: nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam có quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ phát triển của

Lịch sử đã chứng minh các nền kinh tế thị trường thành công nhất đều không thể phát triển một cách tự phát nếu thiếu sự can thiệp và hỗ trợ của Nhà nước

Nền kinh tế của Việt Nam cũng không ngoại lệ; trải qua bao nhiêu năm thăng trầm và chịu nhiều ảnh hưởng từ cuộc khủng hoảng tài chính thế giới năm 2008 - 2009, đến nay kết thúc năm 2018, nền kinh tế đã có những bước đầu ổn định và tăng trưởng mạnh GDP năm 2018 của Việt Nam đã đạt mức tăng trưởng ấn tượng, vượt kế hoạch đề ra đầu năm là 6,7% và đạt mức 7,08% Để đạt được kết quả như vậy, phải kể đến sự can thiệp của Nhà nước, xuất hiện như một yếu tố tất yếu cho sự hoạt động có hiệu quả của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng đã khẳng định: nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa Việt Nam có quan hệ sản xuất tiến bộ phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; có nhiều hình thức sở hữu, nhiều thành phần kinh tế, trong đó kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo, kinh tế tư nhân là một động lực quan trọng của nền kinh tế; các chủ thể thuộc các thành phần kinh tế bình đẳng, hợp tác và cạnh tranh theo pháp luật; thị trường đóng vai trò chủ yếu trong huy động và phân bổ có hiệu quả các nguồn lực phát triển, là động lực chủ yếu để giải phóng sức sản xuất; các nguồn lực nhà nước được phân bổ theo chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phù hợp với cơ chế thị trường Nhà nước đóng vai trò định hướng, xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch và lành mạnh; sử dụng các công cụ, chính sách và các nguồn lực của Nhà nước

để định hướng và điều tiết nền kinh tế, thúc đẩy sản xuất kinh doanh và bảo

vệ môi trường; thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội trong từng bước, từng chính sách phát triển Phát huy vai trò làm chủ của nhân dân trong phát triển kinh tế - xã hội

Việc nhận thức đầy đủ về vai trò, chức năng của Nhà nước trong quản

lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam là yêu cầu quan trọng về mặt lý luận và thực tiễn; Là cơ sở, tiền đề để vận dụng vào mỗi lĩnh vực, ngành nghề, địa phương, đơn vị trong mục tiêu chung phát triển kinh tế - xã hội, phù hợp với quan điểm, đường lối chính sách của Đảng và Nhà nước trong thời kỳ đổi mới ở Việt Nam hiện nay

NỘI DUNG

1 Vai trò của Nhà nước trong quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

1.1 Mối quan hệ nhà nước - thị trường, cơ sở khoa học của việc xác lập vai trò của nhà nước trong quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Ngay từ khi nhà nước mới ra đời đã thực hiện vai trò và chức năng quản lý, lúc đầu là quản lý xã hội, quản lý hành chính, đảm bảo trật tự trị an, dần dần mở rộng sang lĩnh vực quản lý kinh tế Cùng với sự phát triển về quy

mô và trình độ của nền kinh tế, vai trò quản lý kinh tế của nhà nước ngày càng tăng lên Tuy nhiên, vai trò của nhà nước trong quản lý kinh tế cũng luôn biến đổi tùy theo chế độ chính trị, yêu cầu và xu hướng phát triển kinh tế của từng quốc gia trong từng giai đoạn lịch sử khác nhau

Việc xác lập vai trò của nhà nước trong nền kinh tế thị trường dựa trên mối quan hệ giữa 3 chủ thể quan trọng là: Nhà nước - Thị trường - Doanh nghiệp Theo đó, mỗi chủ thể đều có chức năng, nhiệm vụ cụ thể, từ đó xác lập vai trò của mỗi chủ thể đặt trong mối quan hệ với các chủ thể khác

Nhà nước có vai trò rất quan trọng trong nền kinh tế thị trường, nhưng không có nghĩa là nhà nước làm tất cả và nhà nước cũng không thể tự làm tất

cả Nhà nước chủ yếu tạo các điều kiện, môi trường thuận lợi cho các chủ thể kinh tế hoạt động; khuyến khích các doanh nghiệp và người dân phát triển sản xuất, kinh doanh; định hướng; kiểm tra, kiểm soát hoạt động của các chủ thể kinh tế; bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế

Trong nền kinh tế thị trường tư bản chủ nghĩa, ở các quốc gia khác nhau và ở các giai đoạn phát triển khác nhau, vai trò quản lý kinh tế của nhà nước cũng khác nhau Ngày nay người ta đều nhận thức rằng vai trò của nhà nước trong quản lý kinh tế ngày càng tăng lên, thậm chí có thể khẳng định: Một quốc gia phát triển hay suy tàn, suy đến cùng là do quản lý của nhà nước

Ở các nước xã hội chủ nghĩa kiểu cũ trước đây, với cơ chế quản lý kế hoạch hóa tập trung đã quá nhấn mạnh, thậm chí tuyệt đối hóa vai trò của nhà nước, tất cả mọi hoạt động kinh tế đều do nhà nước quyết định, tẩy chay và

kỳ thị thị trường

Trong giai đoạn hiện nay, mặc dù các quốc gia trên thế giới có những chế độ chính trị khác nhau, nhưng trong quản lý nền kinh tế đều có những điểm chung là phát triển nền kinh tế thị trường nhiều thành phần, nhiều loại hình sản xuất kinh doanh đa dạng với cơ chế thị trường vận hành khách quan, đồng thời ngày càng coi trọng vai trò quản lý, điều tiết của nhà nước

Sự khác nhau trong quản lý kinh tế của nhà nước, một mặt do bản chất của chế độ chính trị - xã hội quy định, mặt khác do liều lượng, tính chất tác động của nhà nước khi thực hiện vai trò, chức năng quản lý về kinh tế của mình

1.2 Vai trò của Nhà nước trong quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Vai trò của Nhà nước trong quản lý nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở nước ta trước hết cũng giống như các nhà nước khác, thể hiện ở việc thực hiện các mục tiêu quản lý kinh tế vĩ mô, mà cơ bản và khái quát nhất là bảo đảm sự phát triển ổn định; thực hiện công bằng; tăng trưởng nhanh và bền vững của toàn bộ nền kinh tế

Ngoài vai trò chung như các nước khác trong quản lý nền kinh tế thị trường, do tính chất đặc thù của nước ta, Nhà nước còn thể hiện vai trò quan trọng trên các nội dung sau:

- Khắc phục khuyết tật của thị trường Nền kinh tế thị trường dù phát triển ở trình độ cao vẫn có những hạn chế, khuyết tật, tự nó không khắc phục được mà cần phải có vai trò của nhà nước Nền kinh tế thị trường định hướng

xã hội chủ nghĩa ở nước ta lại đang trong quá trình hình thành, phát triển vì vậy những hạn chế, khuyết tật càng lớn và ảnh hưởng nặng nề, Nhà nước phải

dùng các công cụ, thực lực kinh tế mạnh để hạn chế, khắc phục những khuyết tật đó

- Hỗ trợ thị trường Thị trường càng phát triển thì càng văn minh, hiện đại, thị trường ở trình độ càng thấp sẽ càng sơ khai, yếu kém Chúng ta chuyển từ nền kinh tế kế hoạch, chỉ huy sang nền kinh tế thị trường, quá trình chuyển đổi đó là một cuộc cách mạng sâu sắc và toàn diện, nếu cứ để tự phát

sẽ rất chậm và phải trả giá lớn Nhà nước phải tác động mạnh mẽ và hiệu quả

để hỗ trợ thị trường phát triển ngày càng đầy đủ hơn, trình độ cao hơn, tốc độ phát triển nhanh hơn

- Định hướng xã hội chủ nghĩa đối với nền kinh tể thị trường Nhà nước

là một trong những nhân tố quyết định mục tiêu, tốc độ của quá trình chuyển đổi, quyết định định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường Nền kinh tế thị trường là thành tựu của nhân loại, không tự nó đi lên chủ nghĩa xã hội, mà phát triển trong quá trình nhận thức, phấn đấu rất cao của toàn xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng, quản lý cùa Nhà nước, đó là quá trình chuyển đổi đặc biệt, chưa từng có trong lịch sử Một mặt, đó là quá trình chuyển đổi từ nền kinh tế kế hoạch chỉ huy tập trung (kỳ thị, tẩy chay thị trường) sang nền kinh tế thị trường; mặt khác là quá trình phát triển theo xu hướng xã hội chủ nghĩa Hơn nữa, sự chuyển đổi lại đặt trong bối cảnh của toàn cầu hóa, thế giới đang bước sang giai đoạn phát triển nền kinh tế tri thức và cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ 4 Quá trình chuyển sang nền kinh tế thị trường đã rất khó khăn, định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường còn khó khăn hơn, đòi hỏi sự nỗ lực rất cao của Nhà nước

- Định hướng và thực hiện hội nhập ngày càng sâu, rộng, hiệu quả vào nền kinh tế thế giới Nền kinh tế nước ta đã và đang hội nhập vào nền kinh tế khu vực và thế giới, đồng thời sẽ tiếp tục hội nhập sâu, rộng, hiệu quả hơn nữa Quá trình này đòi hỏi phải xác định đúng đắn mục tiêu, lộ trình, cách thức, bước đi cũng như sự chuẩn bị nội lực cho quá trình hội nhập Ở đây có vai trò rất lớn của Nhà nước

- Thực hiện nhà nước kiến tạo, phục vụ nhân dân, phục vụ doanh nghiệp Nhà nước ta do lịch sử để lại, nhiều năm quản lý nền kinh tế theo cách thức cũ, nặng về điều hành mọi hoạt động của nền kinh tế Hiện nay, Nhà nước đang chuyển mạnh từ nhà nước điều hành sang nhà nước kiến tạo, lấy phục vụ nhân dân, phục vụ doanh nghiệp là mục tiêu hàng đầu của Nhà nước

Trong quá trình đổi mới, vai trò quản lý kinh tế của Nhà nước không hề

bị suy giảm mà ngày càng tăng lên Cần nhận thức rằng, tăng cường vai trò của Nhà nước trong quản lý kinh tế không có nghĩa là Nhà nước nắm tất cả, can thiệp vào tất cả mọi hoạt động kinh tế, mà Nhà nước phải nắm những lĩnh vực, những khâu, thực hiện những công việc quan trọng nhất mà thị trường và nhân dân không làm được, biết sử dụng cơ chế thị trường một cách khôn khéo, hiệu quả để phục vụ cho mục tiêu quản lý của mình, biết phát huy những mặt tích cực của cơ chế thị trường và hạn chế mặt tiêu cực của cơ chế đó

Để nhận thức đầy đủ hơn vai trò của Nhà nước ta hiện nay, cần thấy rõ Nhà nước có vai trò trên hai phương diện, hai tư cách khác nhau trong quản lý nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa:

Một là, với tư cách là bộ máy hành chính, Nhà nước phải quản lý toàn

diện tất cả mọi mặt của đời sống kinh tế và xã hội như: văn hóa, giáo dục, y

tế, chính trị, quân sự, đối ngoại, trong đó quản lý kinh tế là trọng tâm Lúc này, Nhà nước sử dụng pháp luật, chính sách, các công cụ quan trọng khác để quản lý nền kinh tế Các doanh nghiệp thuộc mọi thành phần kinh tế, kể cả doanh nghiệp nhà nước hoạt động bình đẳng trước pháp luật

Hai là, Nhà nước đại diện cho sở hữu toàn dân, thực hiện quyền sở hữu

đối với tài sản công như: tài nguyên, đất đai, vùng trời, vùng biển, nguồn lực

dự trữ, các tập đoàn, tổng công ty nhà nước và các doanh nghiệp nhà nước Lúc này Nhà nước đóng vai trò như chủ sở hữu, chủ đầu tư tham gia hoạt động trong nền kinh tế thị trường như một chủ thể kinh tế lớn

Hiện nay, Nhà nước ta đã có những thành công trong quản lý nền kinh

tế thị trường trên cả hai phương diện; tuy nhiên vẫn đang còn nhiều hạn chế, yếu kém, đặc biệt là những hạn chế, yếu kém trong quản lý tài sản công, quản

lý các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, gây ra nhiều hậu quả xấu trong kinh tế

và xã hội

Nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa vận hành trong mối quan hệ Nhà nước - Thị trường - doanh nghiệp; mỗi bộ phận, mỗi chủ thể đều

có chức năng, nhiệm vụ cụ thể trong mối quan hệ và phải thực hiện tốt các chức năng đó, trong đó Nhà nước với các chức năng quan trọng, quyết định toàn bộ sự vận động của nền kinh tế

Vai trò của Nhà nước trong quản lý kinh tế, trong bước chuyển đổi sang phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam hết sức quan trọng và nặng nề, vừa phải tiến hành đổi mới cách thức điều hành nền kinh tế từ cơ chế cũ sang cách thức điều hành, quản lý theo

cơ chế mới, vừa phải thiết lập mối quan hệ hợp lý giữa Nhà nước - thị trường - doanh nghiệp Nhà nước phải liên tục hoàn thiện phương pháp, công cụ và kỹ thuật điều hành nền kinh tế thị trường đang hình thành trong điều kiện mới của hội nhập quốc tế và đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, đồng thời phải đảm bảo định hướng xã hội chủ nghĩa của nền kinh tế thị trường Một mô hình kinh tế chưa từng có tiền lệ trong lịch sử Nhà nước phải huy động cao nhất mọi nguồn lực trong xã hội, mọi sự sáng tạo trong nhân dân, trong doanh nghiệp vào phát triển kinh tế - xã hội của đất nước

2 Chức năng quản lý Nhà nước về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

2.1 Nhận thức chung về chức năng quản lý nhà nước về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa

Chức năng quản lý nhà nước về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là những hoạt động tổng quát nhất về phương

diện quản lý nền kinh tế mà Nhà nước phải thực hiện để đạt mục tiêu đã đề ra, trả lời câu hỏi: Nhà nước phải làm những gì?

Chức năng quản lý nhà nước về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa do bản chất của Nhà nước, do yêu cầu của nhiệm vụ chính trị, kinh tế - xã hội và do tình hình kinh tế - xã hội của từng giai đoạn lịch sử quy định

Chức năng quản lý nhà nước về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là căn cứ để xác định các nhiệm vụ cụ thể, là cơ

sở khách quan để xây dựng hệ thống bộ máy quản lý nhà nước về kinh tế và

bố trí cán bộ, công chức quản lý nhà nước về kinh tế cho phù hợp

Chức năng cũng là căn cứ để đánh giá, khen thưởng, kỷ luật các tổ chức

và cá nhân cán bộ, công chức trong hệ thống bộ máy quản lý nhà nước về kinh tế Chức năng quyết định vị trí, mối quan hệ của mỗi tổ chức và cá nhân cán bộ, công chức trong hệ thống bộ máy quản lý nhà nước về kinh tế

Nội dung cụ thể của các chức năng quản lý nhà nước về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa không cố định mà có vận động, phát triển cho phù hợp với mục tiêu, yêu cầu của các giai đoạn Trong những điều kiện cụ thể, do mục tiêu và những điều kiện kinh tế - xã hội thay đổi thì vai trò và thứ tự ưu tiên của các chức năng có thể có sự thay đổi nhất định, tuy nhiên tên gọi của các chức năng ít thay đổi

2.2 Những chức năng của của quản lý nhà nước về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam

Văn kiện Đại hội Đảng toàn quốc lần thứ IX đã nhấn mạnh các chức năng quản lý nhà nước về kinh tế trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa là:

“Nhà nước tạo môi trường pháp lý thuận lợi, bình đẳng cho các doanh nghiệp cạnh tranh và hợp tác để phát triển; bằng chiến lược, kế hoạch và chính sách kết hợp với sử dụng lực lượng vật chất của Nhà nước để định hướng phát triển kinh tế - xã hội, khai thác hợp lý các nguồn lực của đất nước,

bảo đảm cân đối vĩ mô nền kinh tế, điều tiết thu nhập; kiểm tra, kiểm soát mọi hoạt động kinh doanh theo quy định của pháp luật”1

Trong Văn kiện Đại hội XI của Đảng cũng khẳng định: “Nhà nước quản lý điều hành nền kinh tế bằng pháp luật, quy hoạch, kế hoạch và các công cụ điều tiết trên cơ sở tôn trọng các quy luật thị trường”2

Đại hội XII của Đảng cũng đã khẳng định: “Nhà nước đóng vai trò định hướng, xây dựng và hoàn thiện thể chế kinh tế, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng, minh bạch và lành mạnh; sử dụng các công cụ, chính sách và các nguồn lực của Nhà nước để định hướng và điều tiết nền kinh tế, thúc đẩy sản xuất kinh doanh và bảo vệ môi trường; thực hiện tiến bộ, công bằng xã hội trong từng bước, từng chính sách phát triển”3

Có thể khái quát thành 5 chức năng quản lý nhà nước về kinh tế ở nước

ta hiện nay như sau: tạo môi trường thuận lợi cho toàn bộ nền kinh tế thị trường hoạt động; định hướng và hướng dẫn sự phát triển của nền kinh tế; tổ chức và bảo đảm các cân đối lớn của nền kinh tế; điều tiết nền kinh tế; kiểm tra, kiểm soát, xử lý vi phạm hoạt động của các chủ thể kinh tế Tùy theo yêu cầu phục vụ nhiệm vụ chính trị và kinh tế - xã hội của từng giai đoạn mà việc sắp xếp thứ tự ưu tiên và nội dung cụ thể của các các chức năng có thể thay đổi

2.2.1 Tạo lập môi trường và điều kiện thuận lợi cho nền kinh tế hoạt động

Các doanh nghiệp và toàn bộ nền kinh tế chỉ có thể hoạt động tốt khi có môi trường thuận lợi Bằng quyền lực và sức mạnh kinh tế của mình, Nhà nước có trách nhiệm chính trong việc xây dựng và bảo đảm môi trường thuận lợi, bình đẳng cho hoạt động sản xuất, kinh doanh, đồng thời còn bảo đảm môi

1 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX, Nxb.Chính trị quốc gia, H.2001,

tr.102.

2 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb.Chính trị quốc gia, H.2011,

tr.141.

3 Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biếu toàn quốc lần thứ XII, Nxb.Chính trị quốc gia, H.2016,

tr 103

trường phù hợp cho chính cơ chế mới đang hình thành, phát triển và phát huy tác dụng Có nhiều loại môi trường, trong đó bao gồm các môi trường chính như:

Một là, xây dựng môi trường chính trị ổn định, thật sự phát huy các

nguồn lực và sức sáng tạo của nhân dân của các doanh nghiệp Xây dựng hệ thống pháp luật ổn định, thuận lợi, phù hợp với sự phát triển của nền kinh tế thị trường và hội nhập quốc tế, thực thi pháp luật phải nghiêm minh, tạo lập môi trường văn hóa pháp luật cho mọi công dân, mọi tổ chức

Hai là, xây dựng và hoàn thiện kết cấu hạ tầng cho nền kinh tế vận

động, phát triển thuận lợi Hệ thống kết cấu hạ tầng có ý nghĩa sống còn với nền kinh tế, bao gồm nhiều loại như: hệ thống giao thông đường bộ, đường sắt, đường không, sân bay, bến cảng, điện, nước; kết cấu hạ tầng văn hóa, xã hội; kết cấu hạ tầng thông tin,

Ba là, xây dựng môi trường văn hóa xã hội phù hợp với nền kinh tế

thị trường, xã hội ngày càng tôn trọng và tôn vinh nghề kinh doanh và người kinh doanh

Bốn là, bảo đảm môi trường an ninh trật tự, kỷ luật, kỷ cương, mọi cá

nhân và tổ chức đều phải tuân thủ pháp luật Nhà nước phải bảo vệ những doanh nghiệp và doanh nhân hoạt động đúng luật pháp

Năm là, xây dựng và hoàn thiện môi trường thông tin Nhà nước phải là

trung tâm cung cấp thông tin tin cậy nhất cho các doanh nghiệp một cách thường xuyên, kịp thời và chính xác

Tất cả những môi trường, điều kiện cần thiết không thể thiếu được không chỉ cho hoạt động kinh tế mà còn cho sự phát triển toàn diện của một quốc gia cả về kinh tế, văn hóa, xã hội Khi có các điều kiện, môi trường thuận lợi thì các nhà kinh doanh mới có thể yên tâm bỏ vốn đầu tư và phát triển kinh doanh thuận lợi, ổn định, đồng thời quá trình đó tiếp tục bồi đắp, phát triển môi trường ngày càng cao hơn, phát triển xã hội ngày càng toàn diện và văn minh hơn