Nghiên cứu địa hình và một số quá trình bề mặt phục vụ công tác quy hoạch sử dụng đất khu vực huyện ba vì hà nội​

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và với mong muốn được góp phần vào việcphát triển kinh tế - xã hội ở khu vực phía Tây Hà Nội một cách bền vững; với mụcđích nghiên cứu địa mạo để góp phần

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN

-TRỊNH THỊ HÒA

NGHIÊN CỨU ĐỊA HÌNH VÀ MỘT SỐ QUÁ TRÌNH BỀ MẶT PHỤC

VỤ CÔNG TÁC QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT KHU VỰC HUYỆN BA

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 1

CHƯƠNG 1 14

TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU ĐỊA MẠO CHO CÔNG TÁC QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT HUYỆN BA VÌ 14

1.1 Một số khái niệm liên quan 14

1.1.1 Khái niệm về địa hình và các quá trình bề mặt 14

1.1.2 Đất đai và đơn vị đất đai 15

1.1.3 Đánh giá đất 16

1.1.4 Quy hoạch sử dụng đất 16

1.1.5 Quản lý đất đai 18

1.1.6 Mối tương quan giữa đơn vị địa mạo và đơn vị đất đai 19

1.2 Nghiên cứu địa hình phục vụ công tác quản lý đất đai 22

1.2.1 Nghiên cứu địa hình cho việc xác định địa giới hành chính 23

1.2.2 Nghiên cứu địa mạo – thổ nhưỡng phục vụ đánh giá, phân hạng thích nghi đất đai 24

1.2.3 Nghiên cứu cảnh quan địa mạo – thổ nhưỡng trong sử dụng hợp lý tài nguyên đất 32

1.2.4 Nghiên cứu địa hình và các quá trình bề mặt cho quy hoạch sử dụng đất đai 34

1.2.5 Nghiên cứu địa hình và các quá trình bề mặt cho quản lý đất đai trong bối cảnh biến đổi môi trường 38

1.3 Tổng quan tình hình nghiên cứu địa hình phục vụ công tác quy hoạch sử dụng đất 41

1.3.1 Trên thế giới 41

1.3.2 Ở Việt Nam 43

CHƯƠNG 2 CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG TỚI ĐỊA HÌNH, CÁC QUÁ TRÌNH BỀ MẶT VÀ HIỆN TRẠNG SỬ DỤNG ĐẤT HUYỆN BA VÌ 45

2.1 Các nhân tố ảnh hưởng tới sự phát triển địa hình ở khu vực huyện

Ba Vì 45

2.1.1 Các nhân tố tự nhiên 45

2.1.1.1 Địa chất 45

2.1.1.2 Địa hình 47

2.1.1.3 Khí hậu 49

2.1.1.4 Thủy văn 52

2.1.1.5 Lớp phủ thực vật 53

2.1.2 Các hoạt động nhân sinh 55

2.1.2.1 Các hoạt động kinh tế xã hội 55

21 2.2 Hệ thống chính sách phát triển kinh tế và chính sách bảo vệ chống xói mòn đất 60

2.2 Hiện trạng sử dụng đất và tập quán canh tác của người dân ảnh hưởng tới sự hình thành và phát triển của đất 61

2.3 Nhận xét chung về tình hình quản lý, hiện trạng sử dụng đất 64

CHƯƠNG 3 PHÂN TÍCH ĐÁNH GIÁ ĐIỀU KIỆN ĐỊA MẠO CHO CÔNG TÁC QUY HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT HUYỆN BA VÌ 66

3.1 Đặc điểm địa hình và các quá trình bề mặt huyện Ba Vì 66

3.1.1 Khái quát địa hình khu vực 66

3.1.2 Đặc điểm các kiểu nguồn gốc địa hình 69

3.2 Các quá trình địa mạo hiện đại và tai biến thiên nhiên 74

3.3 Phân tích đánh giá điều kiện địa mạo cho quy hoạch đất đai huyện Ba Vì 75 3.3.1 Phân tích địa mạo - thổ nhưỡng cho đánh giá và quy hoạch sử dụng đất 75 3.3.2 Phân tích các quá trình địa mạo cho định hướng quy hoạch sử dụng đất 76

3.4 Một số đề xuất cho công tác quản lý đất đai ở khu vực huyện Ba Vì 83

trên cơ sở nghiên cứu địa hình 83

KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

DANH MUC CÁC BẢNG

Bảng 1 : Các chỉ tiêu xác định các đơn vị đất đai 29Bảng 2: Các chỉ tiêu và phân cấp các chỉ tiêu đơn vị bản đồ đất đai huyện Ba Vì 31Bảng 3 Một số chỉ tiêu khí hậu ở Ba Vì 52Bảng 4: Cơ cấu sử dụng đất của huyện Ba Vì năm 2010 63Bảng 5: Kết quả phân hạng thích nghi đất đai cho loại hình sử dụng đất trồng lúa 2

vụ ở huyện Ba Vì 74Bảng 6: Một số đề xuất hỗ trợ cho công tác quản lý đất đai khu vực huyện Ba Vì 83

DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 1: Sơ đồ vị trí khu vực nghiên cứu 10

Hình 2: Biến trình nhiệt độ trung bình năm theo độ cao trên núi Ba Vì 50

Hình 3 : Bản đồ địa mạo huyện Ba Vì 66

Hình 4 : Vị trí lát cắt AB 62

Hình 5: Lát cắt địa chất – địa mạo khu vực phía tây huyện Ba Vì 69

Hình 6: Bản đồ thổ nhưỡng Huyện Ba Vì 77

Hình 7: Bản đồ xói mòn thực tế chưa phân loại (ảnh trái), đã phân loại 77

Hình 8: Sơ đồ thể hiện mối tương quan tạo thổ nhưỡng với độ dốc địa hình 81

DANH MỤC CÁC ẢNH

Ảnh 1: Thảm thực vật Xã Minh Quang 48

Ảnh 2: Vuờn chè ở Xã Yên Bài 48

Ảnh 3: Khu du lịch Khoang Xanh và quang cảnh khu du lịch Hồ Tiên Sa 51

Ảnh 4: Thảm rừng trồng các đồi xã Tản Lĩnh 52

Ảnh 5: Xẻ núi xây dựng các khu nghỉ dưỡng gây ra xói mòn rửa trôi đất xã Vân Hòa 53 Ảnh 6: Trồng lúa nước ở các vùng trũng thấp, bãi bồi ven sông suối và trồng dứa trên các gò đồi ở xã Tản Lĩnh 54

Ảnh 7: Bề mặt tích tụ sông- hồ- đầm lầy ở khu vực xã Cẩm Lĩnh 66

Ảnh 8: Bề mặt thềm bị chia cắt mạnh ở khu vực xã Thái Hòa 66

Ảnh 9: Bãi nổi tuổi Holocen muộn 67

Ảnh 10: Bề mặt tích tụ sông – hồ ở khu vực hồ Suối Hai 67

Ảnh 11: Bề mặt đáy suối tích tụ ở phía Tây núi Ba Vì 67

Ảnh 12: Sườn xâm thực bóc mòn ở sườn Tây núi Ba Vì 68

MỞ ĐẦU

Địa hình là một dạng tài nguyên thiên nhiên đặc biệt đã được con người sửdụng từ rất lâu phục vụ cho nhu cầu cuộc sống của mình Trong suốt lịch sử pháttriển của loài người, địa hình có nhiều chức năng khác nhau: là môi trường sống; làranh giới tự nhiên và ranh giới hành chính giữa các quốc gia, các khu vực; địa hình

có chức năng du lịch giải trí, chức năng văn hóa tinh thần, chức năng bảo vệ, gópphần đáp ứng nhu cầu cả về vật chất và tinh thần con người Vì vậy, địa hình là mộtphần quan trọng trong sự phát triển bền vững, là đối tượng quy hoạch và quản lýlãnh thổ Địa hình vừa là nguồn tài nguyên thiên nhiên vừa hỗ trợ cho các hoạt độngcủa con người Các nhà quy hoạch và quản lý đất đai phải hiểu rõ từng đơn vị địahình để từ đó vạch ra các phương án quy hoạch sử dụng đất thích hợp

Việc nghiên cứu địa hình có thể giúp xác lập đơn vị đất đai, đánh giá khảnăng thích nghi đất đai từ đó cho phép xác định tiềm năng sản xuất của đất và là cơ

sở, căn cứ cho việc quy hoạch sử dụng đất Đồng thời, việc đánh giá được các quátrình địa mạo hay quá trình bề mặt địa hình đang diễn ra sẽ giúp đưa ra được nhữngkết luận chính xác về những loại tai biến môi trường có khả năng xảy ra trongtương lai khi con người tác động và tự nhiên Hiểu được nguồn gốc địa hình cùngnhững quá trình động lực đang diễn ra trên đó, việc sử dụng đất sẽ an toàn hơn, lâubền hơn và hợp lý hơn

Các huyện Thạch Thất, Sơn Tây, Ba Vì khi được sáp nhập vào Hà Nội đã trởthành nơi tập trung nhiều hoạt động phát triển kinh tế xã hội – khai thác tài nguyên,đồng nghĩa với việc có những biến động về sử dụng đất và môi trường: Tỷ lệ tăngdân số tự nhiên của các huyện ngày một tăng cao, do đó nhu cầu đất ở cho ngườidân là một nhu cầu cấp thiết Bên cạnh đó để đạt được mục tiêu phát triển kinh tế xãhội của huyện đề ra thì các cơ sở kinh tế công nghiệp và dịch vụ phải có quỹ đấttương đối lớn để xây dựng các công trình Nhu cầu cải tạo, nâng cấp và xây dựng

cơ sở hạ tầng của huyện (như: Giao thông, cấp thoát nước, các công trình phúc lợicông cộng, xã hội…) cũng gây sức ép lớn đến đất đai.Với tốc độ đô thị hoá nhưhiện nay thì các điểm dân cư tập trung theo kiểu đô thị (thị tứ) sẽ tiếp tục được mở

rộng và nhanh chóng được hình thành như thị trấn Tây Đằng, thị tứ Tản Lĩnh, MinhQuang, Nhông, Vạn Thắng, Sơn Đà và cụm đô thị Suối Hai Theo dự báo thì từ nayđến năm 2030, sự phát triển này sẽ làm mất đi một diện tích lớn đất nông, lâmnghiệp và các loại đất khác Và tài nguyên thiên nhiên ở khu vực này đang bị conngười khai thác ngày càng mạnh làm biến đổi, phá vỡ cân bằng tự nhiên, làm biếnđổi địa hình Một số loại tài nguyên đang ngày càng cạn kiệt và suy thoái dần như:đất bị suy thoái, xói mòn, laterit hóa; nguồn nước ở các sông suối, hò chứa nước bịcạn dần và ô nhiễm Vì vậy khi hoạch định kế hoạch, quy hoạch sử dụng đất của cáchuyện, của các xã phải xuất phát từ nhu cầu khách quan của sự phát triển xã hội trên

cơ sở sử dụng quỹ đất hợp lý

Như vậy, từ thực tế phát triển kinh tế xã hội những năm gần đây cũng như

dự báo phát triển trong tương lai sẽ gây áp lực đến sử dụng đất đai của các huyệntrong khu vực Để thực hiện chiến lược phát triển kinh tế xã hội của các huyện đếnnăm 2030 cần quản lý đất đai một cách hiệu quả và phù hợp với những diễn biến vềtài nguyên và môi trường của khu vực nghiên cứu

Xuất phát từ nhu cầu thực tiễn và với mong muốn được góp phần vào việcphát triển kinh tế - xã hội ở khu vực phía Tây Hà Nội một cách bền vững; với mụcđích nghiên cứu địa mạo để góp phần sử dụng hợp lý và bảo vệ nguồn tài nguyên

đất đai nên học viên đã lựa chọn đề tài “Nghiên cứu địa hình và một số quá trình

bề mặt phục vụ công tác quy hoạch sử dụng đất khu vực huyện Ba Vì, thành phố

Hà Nội” cho luận văn thạc sỹ của mình.

Mục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu của đề tài

- Làm rõ được vai trò của nghiên cứu địa mạo trong trong công tác quy hoạch, quản lý đất đai khu vực huyện Ba Vì

- Đề xuất được một số giải pháp nâng cao hiệu quả cho công tác quản lý đấtđai trên địa bàn nghiên cứu trên cơ sở những kết quả nghiên cứu về địa hình và cácquá trình bề mặt

Nội dung nghiên cứu

Xuất phát từ mục tiêu của luận văn, nội dung nghiên cứu của đề tài tập trung chủ yếu vào các vấn đề sau :

1 Phân tích cơ sở khoa học của nghiên cứu địa hình và các quá trình bề mặtcho công tác quy hoạch sử dụng đất

2 Nghiên cứu đặc điểm địa mạo và phân tích ảnh hưởng của các nhân tố tựnhiên, kinh tế – xã hội ảnh hưởng tới quá trình thành tạo địa hình và các quá trình

bề mặt trong khu vực nghiên cứu

3 Nghiên cứu đánh giá hiện trạng quy hoạch sử dụng đất khu vực huyện Ba

Phía Đông giáp thị xã Sơn Tây và tỉnh Vĩnh Phúc

Phía Nam giáp tỉnh Hòa Bình

Phía Bắc và phía Tây giáp tỉnh Phú Thọ

Tổng diện tích tự nhiên toàn huyện là 42.804,37ha Trung tâm huyện Ba Vì

là thị trấn Tây Đằng, cách trung tâm thủ đô Hà Nội 53km theo đường QL32, và baogồm 30 xã: Ba Trại, Ba Vì, Cẩm Lĩnh, Cam Thượng, Châu Sơn, Chu Minh, Cổ Đô,Đông Quang, Đồng Thái, Khánh Thượng, Minh Châu, Minh Quang, Phong Vân,Phú Châu, Phú Cường, Phú Đông, Phú Thượng, Phú Sơn, Sơn Đà, Tân Hồng, TảnLĩnh, Thái Hòa, Thuần Mỹ, Thụy An, Tiên Phong, Tòng Bạt, Vân Hòa, Vạn Thắng,Vật Lại, Yên Bài

Hình 1: SƠ ĐỒ VỊ TRÍ KHU VỰC NGHIÊN CỨU

Phương pháp nghiên cứu

Một số phương pháp được sử dụng để thực hiện đề tài:

+ Phương pháp thu thập tổng hợp và xử lý thông tin: Mục tiêu là hệ thốnghóa các tài liệu, số liệu rời rạc sẵn có theo định hướng nghiên cứu, phân tích vàđánh giá chung Dựa vào các nguồn tài liệu, số liệu thu thập được để xây dựng cơ

sở lý luận và thực tiễn cho việc phân tích đặc điểm địa hình và một số quá trình bềmặt vào khu vực nghiên cứu

+ Phương pháp khảo sát điều tra, thực địa: Để kiểm tra mức độ chính xáccủa tài liệu, số liệu thu thập và bổ sung những số liệu còn thiếu và tìm hiểu sự phânhóa lãnh thổ, cũng như hiệu quả kinh tế - xã hội, môi trường của một số loại hìnhsản xuất chính Thông qua việc khảo sát thực địa, điều tra xã hội học để đánh giáhiện trạng sử dụng đất và hiện trạng môi trường khu vực nghiên cứu Phương phápkhảo sát thực địa sẽ giúp cho việc tìm hiểu sự phân hóa của các điều kiện tự nhiên,

sự chia cắt của địa hình, hướng chảy của các con sông, ranh giới của các loại đất + Phương pháp phân tích hệ thống: Các đối tượng của tự nhiên tồn tại trongmột hệ thống nhất hoàn chỉnh, vì vậy sử dụng phương pháp phân tích hệ thống đểnhận thức được đối tượng và mối quan hệ giữa các đối tượng trong một địa hệ sinhthái Từ đó giúp con người có biện pháp bảo vệ và khai thác hợp lý Áp dụngphương pháp này để nghiên cứu, đưa ra các giải pháp phục vụ cho việc định hướngphát triển sản xuất nông – lâm nghiệp huyện Ba Vì

+ Phương pháp bản đồ và hệ thông tin địa lý (GIS): Đã được khẳng định là

có hiệu quả trong nghiên cứu tai biến thông qua khả năng phân tích không gian vàtích hợp dữ liệu Cơ sở dữ liệu không gian sử dụng cho đánh giá xói mòn đất huyện

Ba Vì gồm các lớp thông tin bản đồ địa hình, các hợp phần tự nhiên, kinh tế - xãhội Với sự hỗ trợ của phần mềm GIS (IL WIS, ArcGis, Envi) và Mapinfo, đề tàitiến hành biên tập, bổ sung các bản đồ hợp phần; Phân tích tổng hợp, chồng ghépcác lớp thông tin, thực hiện các phép phân tích không gian trong tính toán mức độxói mòn tiềm năng, đánh giá độ nhạy cảm của những không gian xói mòn, trượt lởđất trong khu vực nghiên cứu

+ Nhóm các phương pháp địa mạo:

Phương pháp hình thái và trắc lượng hình thái

Hình thái và trắc lượng hình thái là cơ sở định lượng của địa mạo học, giúpnghiên cứu nguồn gốc phát sinh và động thái của địa hình Phương pháp này nghiêncứu hình thái mô tả và hình thái trắc lượng của địa hình như: độ cao, độ dốc, độchia cắt ngang, độ chia cắt sâu, hướng sườn… nhằm phát hiện ra các quá trình tựnhiên đang diễn ra, phát triển ra mối liên hệ giữa dạng địa hình, nền thạch học vớiquá trình động lực hiện đại

Phương pháp địa mạo – cấu trúc

Nhằm xác định mối liên hệ giữa hình thái địa hình với cấu trúc địa chất về cácmặt cấu trúc kiến tạo và thạch học, tìm ra sự phụ thuộc của hình thái địa hình đối vớicác điều kiện cấu trúc và thạch học trên cơ sở hiện tượng xâm thực chọn lọc

Phương pháp mô tả - so sánh

Để xác định những dấu hiệu khác nhau của các quá trình địa mạo, chỉ ra cácnhân tố ảnh hưởng đến sự biến đổi địa hình, đến các quá trình hình thành vỏ phonghóa – thổ nhưỡng, qua đó có thể dự báo các xu hướng phát triển của địa hình

Phương pháp địa lý – địa mạo

Dựa trên cơ sở nghiên cứu mối quan hệ giữa địa hình với môi trường tựnhiên được áp dụng để đánh giá tính ổn định của địa hình, lớp phủ thổ nhưỡng vàthực vật

Phương pháp bản đồ

Dùng để nghiên cứu khái quát vùng nghiên cứu trên bản đồ địa mạo và bản

đồ hiện trạng sử dụng đất

Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, nội dung báo cáo đượctrình bày trong 3 chương như sau:

Chương 1: Tổng quan về nghiên cứu địa mạo cho công tác quy hoạch sử dụng đất huyện Ba Vì

Chương 2: Các nhân tố ảnh hưởng tới địa hình, các quá trình bề mặt và hiện trạng sử dụng đất huyện Ba Vì.

Chương 3: Phân tích đánh giá điều kiện địa mạo cho công tác quy hoạch sử dụng đất huyện Ba Vì.

CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ NGHIÊN CỨU ĐỊA MẠO CHO CÔNG TÁC QUY

HOẠCH SỬ DỤNG ĐẤT HUYỆN BA VÌ 1.1 Một số khái niệm liên quan

1.1.1 Khái niệm về địa hình và các quá trình bề mặt

Địa hình là tập hợp của vô vàn những thể gồ ghề, lồi lõm hoặc tương đối bằng phẳng, phân cách với nhau bởi những đường ranh giới ít nhiều rõ ràng, tức là tập hợp của các dạng địa hình (ví dụ quả đồi, con sông, gò đất, quả núi, đụn cát, bãi bồi, doi cát, v.v [4].

Địa hình được phân biệt bởi các yếu tố địa hình Các yếu tố địa hình đượcđặc trưng bởi hình thái, trắc lượng hình thái, nguồn gốc và tuổi địa hình

Dạng địa hình có thể là một khối nhô cao so với bề mặt nằm ngang, gọi là

địa hình dương, hoặc có thể lõm xuống, gọi là địa hình âm Mỗi dạng địa hình lạibao gồm những yếu tố thành phần, đó là bề mặt (như bề mặt đỉnh, các bề mặt sườn,gọi là các bề mặt sơ đẳng), các đường và các điểm đặc trưng Các dạng địa hìnhthường được sắp xếp, kết hợp với nhau theo những quy luật nhất định để tạo thànhnhững đơn vị địa hình cấp cao hơn [4]

Hình thái địa hình: Bao gồm những thông tin định lượng về độ cao tương

đối, độ cao tuyệt đối, độ chia cắt ngang, độ dài, độ dốc sườn và bề mặt, độ uốn khúccủa các dòng sông, v.v Tất cả những thông tin đó được thể hiện dưới dạng các chỉ

số và hệ số [4]

Nguồn gốc hình thành địa hình: Địa hình trên bề mặt Trái đất luôn biến đổi,một mặt do những lực có nguồn gốc ở trong lòng Trái đất sinh ra (nội lực), mặtkhác do những lưc ở bên ngoài Trái đất sinh ra (ngoại lực)

Nội lực là lực được sinh ra ở bên trong Trái đất Nguyên nhân chủ yếu sinh

ra nội lực là các nguồn năng lượng trong lòng Trái đất như: năng lượng của sựphân hủy các chất phóng xạ, sự chuyển dịch và sắp xếp lại các vật chất cấu tạo Tráiđất theo trọng lực, sự ma sát vật chất

Ngoại lực là những lực được sinh ra bên ngoài trên bề mặt Trái đất như cácnguồn năng lượng của gió mưa, nước chảy, băng, sóng biển, Nguyên nhân chủyếu sinh ra ngoại lực là do nguồn năng lượng bức xạ mặt trời

Tuổi địa hình: là khoảng khoảng thời gian, trong đó nó đã được hình thành

và các dạng của nó vẫn còn giữ được những đường nét chính cho tới ngày nay [4]

Tập hợp các dạng địa hình liên kết với nhau một cách có quy luật, có quan

hệ mật thiết với nhau về nguồn gốc phát sinh và cùng tồn tại trên cùng một khônggian mặt đất nhất định được gọi là kiểu địa hình như kiểu địa hình đồng bằng sông( gọi là đồng bằng aluvi), kiểu địa hình đồng bằng biển, kiểu địa hình đồi xâm thực– bóc mòn, kiểu địa hình cao nguyên dung nham, v.v

Có hai nhóm kiểu địa hình chính đó là: Nhóm kiểu địa hình bào mòn vànhóm kiểu địa hình tích tụ

1.1.2 Đất đai và đơn vị đất đai

Đất đai (land): là một tổ hợp các dạng tài nguyên thiên nhiên được đặc trưng

bởi một lãnh thổ, một chất lượng của các loại đất, bởi một kiểu khí hậu, một dạng địa hình, một chế độ thủy văn, một kiểu thảm thực vật…Là một cơ sở không gian

(đơn vị lãnh thổ) của việc bố trí các đối tượng sản xuất, định cư và là phương tiệnsản xuất mà trước hết và rõ ràng nhất là kinh tế nông – lâm – ngư nghiệp với dân

cư và xây dựng dân dụng.v.v…Khi nói đến đơn vị đất đai có nghĩa là một bộ phậnkhông gian lãnh thổ đó đã kèm theo người sở hữu hoặc người có quyền sử dụng vàquản lý nó [12]

Đặc tính đất đai là các thuộc tính của đất tác động đặc biệt đến tính thíchnghi của đất đó đối với loại hình sử dụng đất Các đặc tính đất đai (như chế độnhiệt, chế độ ẩm, khả năng thoát nước, chế độ cung cấp dinh dưỡng của đất…) ảnhhưởng đến tính thích hợp sản xuất của các loại hình sử dụng đất, nó trả lời trực tiếpcho yêu cầu sử dụng đất

Đơn vị đất đai (Land Unit): là một khoanh đất cụ thể được thể hiện trên bản

đồ, có những đặc tính và tính chất tương đối đồng nhất mà nhờ đó có thể phân biệtđược ranh giới giữa nó với các khoanh đất khác [12]

Các tiêu chí/cách thức để xác định một đơn vị đất đai của Nhà nước ViệtNam hiện nay.

1.1.3 Đánh giá đất

Đánh giá đất theo FAO: là quá trình so sánh, đối chiếu những tính chất vốn

có của khoanh đất (vạt đất) cần đánh giá với những tính chất đất đai mà loại hình sửdụng đất yêu cầu cần phải có [21]

Trong đánh giá đất, đất đai được định nghĩa như một khoanh đất được xácđịnh về vị trí đía lý, là một phần diện tích bề mặt Trái Đất với những thuộc tínhtương đối ổn định hoặc thay đổi có tính chất chu kỳ có thể dự đoán được của môitrường bên trên, bên trong và bên dưới bề mặt của nó như không khí, loại đất, điềukiện địa chất, thủy văn, thực vật và động vật cư trú, những hoạt động tác động từtrước và hiện tại của con người, ở chừng mực mà những thuộc tính này có ảnhhưởng đáng kể đến việc sử dụng khoanh đất đó trong hiện tại và tương lai

Như vậy đánh giá đất phải được xem xét trên phạm vi rất rộng, bao gồm cảkhông gian, thời gian, tự nhiên, kinh tế - xã hội Đặc điểm đánh giá đất của FAO làdựa vào những tính chất đất đai có thể đo lường hoặc ước lượng – định lượngđược Cần thiết có sự lựa chọn chỉ tiêu đánh giá đất thích hợp, có vai trò tác độngtrực tiếp và có ý nghĩa tới việc sử dụng hợp lý đất đai của vùng nghiên cứu

Mục đích ý nghĩa của việc đánh giá đất:

- Kết quả đánh giá đất cho phép xác định tiềm năng sản xuất của đất đai và là

cơ sở, căn cứ cho việc lập quy hoạch sử dụng đất

- Phục vụ cho việc định hướng sử dụng đất, đặc biệt đối với khu vực miềnnúi, để đảm bảo an toàn lương thực, chống xói mòn, thoái hóa đất và bảo vệ môitrường

- Kết quả đánh giá đất là cơ sở cho việc xây dựng các dự án đầu tư sản xuất

và đề xuất các biện pháp khoa học kỹ thuật phù hợp với điều kiện của địa phương

1.1.4 Quy hoạch sử dụng đất

Đất đai là nguồn tài nguyên, nguồn lực vô cùng quý giá của quốc gia song là nguồn tài nguyên hạn chế Trong giai đoạn công nghiệp hóa và hiện đại hóa ở nước

ta hiện nay, việc tổ chức sử dụng nguồn tài nguyên này phục vụ các mục đích pháttriển kinh tế - xã hội một cách khoa học, tiết kiệm và có hiệu quả là vô cùng quantrọng Vì vậy công tác quy hoạch và kế hoạch hóa việc sử dụng đất đai là một công

cụ thiết yếu trong hệ thống quản lý đất đai ở nước ta

Điều 6 của Luật đất đai năm 2003 xác định một trong những nội dung quản

lý Nhà nước về đất đai là quản lý quy hoạch và kế hoạch sử dụng đất

Hiểu theo nghĩa rộng thông thường quy hoạch sử dụng đất là sự phân bố, bố trí đất đai cho các mục đích phát triển kinh tế – xã hội, an ninh quốc phòng của cả nước và từng địa phương trong một giai đoạn nhất định ở tương la i [20] Hiểu theo nghĩa rộng, quy hoạch sử dụng đất là hệ thống các biện pháp kinh tế, kỹ thuật, pháp chế của Nhà nước về tổ chức sử dụng đất đầy đủ, hợp lý, khoa học và có hiệu quả cao; thông qua việc phân bố quỹ đất đai cho các mục đích sử dụng và tổ chức

sử dụng đất như tư liệu sản xuất nhằm nâng cao hiệu quả sản xuất xã hội, tạo điều kiện bảo vệ đất và bảo vệ môi trường [20].

Đối tượng của quy hoạch sử dụng đất là quỹ đất đai của các cấp lãnh thổhành chính (cả nước, tỉnh, huyện, xã) hoặc một khu vực Căn cứ vào đặc điểm tựnhiên, phương hướng, nhiệm vụ và mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của từng địaphương, quy hoạch sử dụng đất được thực hiện nhằm xác định cơ cấu đất đai hợp

lý, phân bổ đất đai cho các mục đích sử dụng, các ngành kinh tế, xác định sự ổnđịnh về mặt pháp lý cho công tác quản lý đất đai, làm cơ sở để tiến hành giao đấtvào đầu tư và phát triển sản xuất, đảm bảo an toàn lương thực,phục vụ các nhu cầudân sinh, văn hóa, xã hội và bảo vệ môi trường

Quy hoạch sử dụng đất được lập cho thời kỳ 10 năm chẵn với tầm nhìn 20năm Một kỳ quy hoạch gồm 2 kỳ kế hoạch sử dụng đất cho từng giai đoạn 5 năm.Khi có thay đổi về cơ cấu sử dụng đất, thay đổi mục đích sử dụng đất, thay đổi về

cơ cấu, vị trí, diện tích sử dụng đất do tác động của thiên tai, chiến tranh thì quyhoạch sử dụng đất được điều chỉnh

1.1.5 Quản lý đất đai

Quản lý đất đai là quá trình quản lý việc sử dụng và phát triển tài nguyên đất đai Tài nguyên đất đai được sử dụng cho nhiều mục đích, có thể bao gồm nông nghiệp hữu cơ, trồng rừng, quản lý tài nguyên nước và các dự án du lịch sinh thái

[12]

Đất đai là tài nguyên vô giá, vì vậy quản lý đất đai là một nhiệm vụ của hệthống hành chính công do nhà nước thực hiện Ở các quốc gia khác nhau thì có cácquan niệm khác nhau về nhiệm vụ của hệ thống quản lý đất đai Có nước quan tâmchủ yếu tới khía cạnh thuế, có nước lại tập trung vào khía cạnh quy hoạch pháttriển…Ở nước ta Nhà nước quản lý đất đai về mọi mặt như:

1 Quản lý về mặt hành chính lãnh thổ mà mỗi thửa đất là một đơn nguyêncủa hệ thống quản lý, hay nói cách khác đây chính là quản lý ranh giới thửa đất đểxác định phần diện tích mà chủ sở hữu hay người sử dụng được pháp luật thừanhận về pháp lý, được Nhà nước bảo hộ về thực hiện các quyền hợp pháp

2 Quản lý về mặt tài sản dân sự đối với đất đai trong hệ thống đăng ký quyền sở hữu hoặc quyền sử dụng trước pháp luật

3 Quản lý về mục đích sử dụng đất cho phù hợp với nhu cầu phát triển kinh

tế, công bằng xã hội, bảo vệ môi trường được xác định trong quy hoạch sử dụngđất đai

4.Quản lý về mặt kinh tế đối với đất đai bao gồm định giá, xác định thuế và các loại nghĩa vụ tài chính đối với đất đai

Nội dung quản lý Nhà nước về đất đai được ghi nhận tại điều 6 Luật đất đai

2003, bao gồm 13 nội dung [12]

a) Ban hành các văn bản quy phạm pháp luật về quản lý, sử dụng đất đai và

d) Quản lý quy hoạch, kế hoạch sử dụng đất;

đ) Quản lý việc giao đất, cho thuê đất, thu hồi đất, chuyển mục đích sử dụng đất;

e) Đăng ký quyền sử dụng đất, lập và quản lý hồ sơ địa chính, cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất;

g) Thống kê, kiểm kê đất đai;

h) Quản lý tài chính về đất đai;

i) Quản lý và phát triển thị trường quyền sử dụng đất trong thị trường bất

n) Quản lý các hoạt động dịch vụ công về đất đai

1.1.6 Mối tương quan giữa đơn vị địa mạo và đơn vị đất

đai a Vai trò của địa hình đối với đơn vị đất đai

Thổ nhưỡng là một yếu tố tạo nên đơn vị đất đai, là một nguồn tài nguyên thiênnhiên vì nó là hợp phần quan trọng trong nông nghiệp, là nhân tố không thể bỏ quatrong nghiên cứu sử dụng quy hoạch không gian lãnh thổ Thổ nhưỡng là lớp vỏ cảnhquan, còn địa hình là nền móng của cảnh quan Giữa địa hình và thổ nhưỡng có mốiquan hệ chặt chẽ với nhau liên quan đến sự tiến hóa của địa mạo ở vị trí mà nó đượchình thành Đất là kết quả của sự tác động tương hỗ giữa các hợp phần tự nhiên địachất, địa hình, khí hậu, thủy văn, sinh vật và cả các hoạt động của con người trong mộtkhoảng thời gian nhất định Vì vậy, giữa thổ nhưỡng và địa hình có mối quan hệ nguồngốc, địa hình là nhân tố phát sinh thổ nhưỡng, khi nghiên cứu các loại đất không thể

19

Địa hình đóng vai trò đáng kể trong việc quyết định sự thể hiện cụ thể mốitác động của các nhân tố tự nhiên khác trong việc tạo thành đất Địa hình phân bốlại nước nên ảnh hưởng đến chế độ nước trong đất, quá trình phong hóa hóa học,…

Sự trao đổi năng lượng giữa mặt trời và đất đá cũng như sinh vật sống trên đó vàxác hữu cơ đó, sự trao đổi ấy khác nhau ở các sườn đồi núi theo hướng Đông, Tây,Nam hay Bắc, cụ thể là sườn Tây hứng nhiều nhiệt hơn sườn Đông khiến cho chế

độ nhiệt trong đất khác nhau ở các sườn ấy; nơi cao bị xâm thực, nơi thấp được bồi

tụ bằng sản phẩm của xói mòn Tất cả những hiện tượng đó ảnh hưởng đến sự hìnhthành đất [13]

- Vai trò quan trọng của địa hình trong sự hình thành đất là sự ảnh hưởng đốivới sự chuyển động vật chất rắn của đất, được thể hiện dưới tác dụng của trọng lực

Sự ảnh hưởng này liên quan đến mức độ rửa trôi và sắp xếp lại thành phần vật chấtcủa vật liệu Qua đó có thể đánh giá độ dày mỏng của lớp đất trên các bề mặt địahình

- Sự phân đới các loại đất theo chiều thẳng đứng cũng được quyết định bởi

độ cao tuyệt đối của địa hình Độ cao ảnh hưởng đến nền nhiệt ẩm, do vậy ảnhhưởng tới tốc độ và mức độ các quá trình phong hóa đá và ảnh hưởng đến sự hìnhthành và phát triển của đất Càng lên cao, quá trình phong hóa càng giảm, vỏ phonghóa mỏng vì vậy đất được hình thành có tầng dày mỏng hơn

- Chế độ ẩm của đất và sự chuyển của các dạng vận động trong nước của cácnguyên tố hóa học cũng chịu tác động của địa hình Đối với các dạng địa hình lớnảnh hưởng đến chuyển động của các khối khí; sự phân bố lượng mưa rơi lại chịuảnh hưởng chi phối mạnh mẽ bởi các dạng trung và tiểu địa hình

Những nhận xét trên có ý nghĩa rất quan trọng, từ những nghiên cứu địa mạo

về mặt phát sinh và động lực để khoanh ra các kiểu địa hình, trên đó thổ nhưỡng sẽđược phát triển

Thông qua việc nghiên cứu thổ nhưỡng dưới góc độ nguồn gốc phát sinh có ýnghĩa quan trọng đối với quy hoạch không gian lãnh thổ, đặc điểm thổ nhưỡng phảnánh động lực quá trình địa mạo đang diễn ra Những lãnh thổ có quá trình tạo thổ

nhưỡng đang bị gián đoạn, đất đang bị thoái hóa, xói mòn trơ sỏi đá, đất kém phìnhiêu không những không có khả năng tạo ra năng suất cây trồng cao mà còn phảnánh động lực quá trình địa mạo đang diễn ra mạnh mẽ, hoặc là quá trình ngoại sinhxảy ra mạnh, hoặc là do hoạt động của con người tác động rất lớn đến cảnh quan.

Từ đó có các biện pháp cải tạo sử dụng hợp lý tài nguyên đất, sử dụng hợp lý khônggian lãnh thổ

b, Mối quan hệ giữa quá trình địa mạo và thổ nhưỡng

Sự hình thành và phát triển thổ nhưỡng gắn liền với sự phát triển của địahình hay nói cách khác quá trình tạo nhưỡng có tương quan với quá trình tạo hìnhthái Trên dạng địa hình nào sẽ hình thành nên loại thổ nhưỡng đó Mối quan hệgiữa địa mạo và thổ nhưỡng là mối quan hệ trái ngược nhau: Khi quá trình tạo hìnhthái mạnh, tức là bề mặt địa hình bị biến đổi mạnh thì quá trình tạo thổ nhưỡng sẽgiảm yếu, hơn nữa đất còn bị bào mòn, cắt cụt và trẻ hóa liên tục Lớp thổ nhưỡng

do đó mỏng dần, vì phần được tạo mới không bù lại được phần đã bóc đi

Vào những giai đoạn khí hậu khô nóng là giai đoạn diễn ra quá trình phonghóa vật lý và trọng lực bóc lộ liên tục Điều này đặc biệt thấy rõ trong các miền bánkhô hạn Khí hậu khắc nghiệt làm cho lớp phủ thực vật nghèo nàn thưa thớt, sườn

bị các quá trình phong hóa vật lý và trọng lực bóc lộ liên tục Lớp thổ nhưỡng do đómỏng dần, vì phần được tạo mới không bù lại được phần đã bị bóc đi

Vào những giai đoạn khí hậu khô nóng là giai đoạn diễn ra quá trình phonghóa vật lý phát triển mạnh làm phá hủy đá gốc, tích tụ vật liệu, vỏ phong hóa khádày Vào giai đoạn khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, tập trung làm cuốn trôi, vậnchuyển vật liệu theo cả ng chảy ngầm, hnh thành các khe xói chia cắt bề mặt địahình, khi đó quá trình tạo hình thái diễn ra mạnh mẽ Các sản phẩm phong hóa đượcvận chuyển từ trên núi cao, những nơi địa hình cao xuống nơi địa hình trũng thấptích tụ ở đó

Vật liệu ở những nơi có địa hình cao – nơi có quá trình tạo hình thái mạnh –

bị vận chuyển đi nơi khác, có khi bị lộ trơ cả đá gốc tạo điều kiện cho quá trìnhphong hóa đá tiếp tục xảy ra vào những giai đoạn khí hậu khô nóng; còn những nơi

có địa hình thấp trũng, quá trình tạo hình thái diễn ra yếu hoặc không diễn ra sẽ tậptrung vật liệu kết hợp với lớp phủ thực vật dày hình thành lớp vỏ phong hóa khádày, lớp thổ nhưỡng dày mà không bị vận chuyển đi nơi khác.

Do đó xem xét mối tương quan giữa quá trình tạo hình thái và quá trình tạothổ nhưỡng không thể tách rời yếu tố khí hậu của môi trường địa lý và yếu tố vậtchất, thạch học Quá trình trên mới chỉ dừng lại ở mức bóc mòn di chuyển của cácoxit chứa trong thành phần thạch học của từng loại đá Trong cùng một điều kiệnkhí hậu, trên cùng một loại đá nhưng có nơi hình thành loại đất này có nơi lại hìnhthành loại đất khác do đó sẽ ảnh hưởng tới loại cây trồng và hướng sử dụng tàinguyên đất

Trên mỗi đơn vị địa hình khác nhau sẽ xảy ra quá trình tạo hình thái khácnhau quyết định đến tính chất và độ dày thổ nhưỡng Trên bề mặt đỉnh các núi thấpthường thoải, độ dốc không lớn có khả năng lưu giữ các sản phẩm phong hóa, vìvậy tầng đất khá dày và thực vật phát triển mạnh

Trên các sườn núi quá trình trọng lực xảy ra là chủ yếu đã vận chuyển cácvật liệu phong hóa tại chỗ xuống chân sườn, vì vậy thổ nhưỡng rất mỏng hay cóchỗ không có và lộ trơ đá gốc Dưới chân sườn chủ yếu xảy ra quá trình tích tụ vậtliệu do đó lớp thổ nhưỡng dày Tuy nhiên có những hướng sử dụng hợp lý tàinguyên đất ở mỗi vùng lãnh thổ phải phân tích đặc điểm địa mạo – thổ nhưỡng củakhu vực đó

1.2 Nghiên cứu địa hình phục vụ công tác quản lý đất đai

Quản lý đất đai là một công việc phức tạp phải giải quyết nhiều vấn đề như:

sử dụng hợp lý và bảo vệ đất, sử dụng các tài nguyên, giảm thiểu tai biến thiênnhiên, nghỉ ngơi, giải trí, phát triển bền vững, v.v…và ở nhiều quy mô không giankhác nhau từ toàn cầu đến địa phương Các vấn đề toàn cầu như nóng lên của khíhậu, ô nhiễm môi trường, thoái hóa đất và sa mạc hóa, v.v Còn quy mô ở địaphương là các vấn đề về xói mòn đất, phá hủy sườn, bồi lắng, lũ lụt, v.v…Nguyênnhân của những vấn đề trên đều có liên quan trực tiếp hay gián tiếp đến địa hìnhcũng như quá trình phát triển của nó

1.2.1 Nghiên cứu địa hình cho việc xác định địa giới hành chính

- Địa giới hành chính là giới hạn phần lãnh thổ của các đơn vị hành chính cáccấp, được thể hiện cụ thể bằng đường địa giới hành chính và các mốc địa giới hànhchính các cấp Đường địa giới hành chính có thể là một con sông, một dãy núi…v.v

- Các vùng khác nhau có điều kiện kinh tế - xã hội cũng như đặc điểmtự

+ Vùng Đông Bắc: vùng núi và vùng trung du Đông Bắc có địa hình khôngcao so với vùng Tây Bắc, phía Tây của vùng có những dãy núi chạy theo hướngTây Bắc – Đông Nam, đặc biệt là dãy Hoàng Liên Sơn có đỉnh Phanxipan cao hơn3000m Ở phía Đông của vùng khí hậu nhiệt đới, nhưng lại là nơi chịu ảnh hưởngmạnh nhất của gió mùa Đông Bắc, là khu vực có mùa đông lạnh nhất ở nước ta.+ Vùng Tây Bắc: đặc trưng nổi bật của vùng này là địa hình núi cao, hiểmtrở với dãy Hoàng Liên Sơn chạy dọc theo hướng Tây Bắc – Đông Nam từ biêngiới Việt Trung về đồng bằng Địa hình cắt xẻ mạnh, đại bộ phận lãnh thổ của vùngthuộc lưu vực sông Đà Vùng có khí hậu nhiệt đới chịu ảnh hưởng của chế độ giómùa: mùa hè với gió mùa Tây Nam, kéo dài từ tháng 5 đến tháng 9, thời tiêt nóng

ẩm, mưa nhiều Mùa đông với gió mùa Đông Bắc, kéo dài từ tháng 11 đến tháng 3năm sau, có thời tiết lạnh, khô và ít mưa Tháng 4 và tháng 10 là những tháng giaomùa

+ Vùng Đồng bằng Sông Hồng: Nằm ở vị trí chuyển tiếp giữa trung du, miềnnúi phía Bắc và Tây Bắc với vùng biển phía Đông Địa hình ở đây tương đối bằngphẳng, mạng lưới sông dày đặc Đồng bằng sông Hồng vốn là sản phẩm bồi tụ của hệthống sông Hồng và sông Thái Bình Nét đặc trưng của vùng là có một mùa đông lạnh

từ tháng 10 năm trước đến tháng 4 năm sau Đồng thời mùa này cũng là mùa

khô

23

+ Vùng Bắc Trung Bộ: đây là nơi bắt đầu của dãy Trường Sơn, mà sườnĐông đổ xuống vịnh Bắc Bộ và biển Đông có độ dốc khá lớn Đại bộ phận lãnh thổ

là đồi núi lớn Đồng bằng nhỏ hẹp và bị chia cắt, sông suối dốc, chảy xiết, thườnggây lũ lụt bất ngờ Là vùng khắc nghiệt nhất so với các vùng trong cả nước Hàngnăm có nhiều thiên tai nhất trong cả nước, chịu ảnh hưởng của gió phơn (gió Lào).+ Vùng duyên hải Nam Trung Bộ: phía Bắc có những khối núi đâm thẳng ratận bờ biển, phía Nam địa hình có phần thoải hơn và có những đồng bằng ven biển

Về khí hậu, trên nền chung của cả nước là tính chất nhiệt đới ẩm gió mùa; khí hậucủa vùng còn mang sắc thái của khí hậu á xích đạo

+ Vùng Tây Nguyên: địa hình bao gồm các cao nguyên lượn sóng ở

độ cao

600 – 800m so với mực nước biển Tây Nguyên nằm về phía Tây của dãy TrườngSơn, bề mặt địa hình dốc, thoải dần từ Đông sang Tây, thuộc chiều đón gió Tây vàTây Nam Sườn Đông dốc đứng ngăn chặn gió Đông Nam thổi vào Địa hình bịchia cắt phức tạp, có tính phân bậc rõ ràng Các bậc cao nằm về phía Đông, bậc thấpnhất ở phía Tây Tây Nguyên có nhiều dạng địa hình khác nhau, nhưng có thể kháiquát thành 3 dạng địa hình: địa hình cao nguyên, địa hình vùng núi, địa hình thunglũng

chuyển tiếp từ cao nguyên Nam Trung Bộ đến đồng bằng sông Cửu Long với nhữngvùng đất gò đồi lượn sóng

+ Vùng đồng bằng sông Cửu Long: địa hình tương đối bằng phẳng, độ cao trung bình so với mực nước biển là 3 – 5m

- Địa hình là cơ sở của việc phân định ranh giới hành chính giữa các vùnglãnh thổ khác nhau Vì vậy việc nghiên cứu địa mạo là rất quan trọng đối với việc phân định ranh giới hành chính trong cả nước

1.2.2 Nghiên cứu địa mạo – thổ nhưỡng phục vụ đánh giá, phân hạng thích nghi đất đai

Thổ nhưỡng là nơi tạo ra môi trường sống cho con người và các loài sinh vật trên Trái đất, là nền móng, nơi diễn ra mọi hoạt động sống, là nơi thiết đặt các hệ

thống nông – lâm nghiệp để sản xuất ra lương thực thực phẩm nuôi sống conngười Sự hình thành và phát triển thổ nhưỡng gắn liền với sự phát triển địa hình.Trên dạng địa hình nào sẽ hình thành nên loại thổ nhưỡng đó, vì vậy trong nghiêncứu thổ nhưỡng phục vụ mục đích nông nghiệp cần quan tâm đến nguồn gốc phátsinh, lịch sử phát triển của nó Địa hình là cấu trúc của cảnh quan còn thổ nhưỡngphản ánh các dạng địa hình và các quá trình địa mạo Giữa địa hình và thổ nhưỡng

có mối quan hệ chặt chẽ với nhau

Có thể nói cảnh quan địa mạo nào sẽ cho thổ nhưỡng ấy [2] Mối quan hệgiữa địa mạo và thổ nhưỡng là mối quan hệ trái ngược nhau: Khi quá trình tạo hìnhthái mạnh, tức là bề mặt địa hình bị biến đổi mạnh thì quá trình tạo thổ nhưỡng sẽgiảm yếu, hơn nữa đất còn bị bào mòn, cắt cụt và trẻ hóa liên tục Điều này đặc biệtthấy rõ trong các miền bán khô hạn Khí hậu khắc nghiệt làm cho lớp phủ thực vậtnghèo nàn thưa thớt, sườn bị các quá trình phong hóa vật lý và trọng lực bóc lộ liêntục Lớp thổ nhưỡng do đó mỏng dần, vì phần được cải tạo mới không bù lại đượcphần đã bị bóc đi

Mối tương quan này ảnh hưởng đến quá trình phát sinh thổ nhưỡng Nếu địahình bị biến đổi mạnh mã sẽ dẫn tới sườn bị bóc lộ liên tục, lớp vỏ thổ nhưỡngkhông những bị nghèo, luôn bị trẻ hóa mà trong điều kiện khí hậu nhiệt đới, dễ có

cơ hội tạo lớp vỏ phong hóa cứng như lớp vỏ phong hóa laterit điển hình ở ViệtNam

Trong Đệ Tứ, lãnh thổ Việt Nam nói chung và đồng bằng sông Hồng nóiriêng đã nhiều lần diễn ra sự biến đổi tương quan này Nguyên nhân sâu xa là do sựdao động khí hậu toàn cầu trong Đệ Tứ liên quan đến các thời kỳ nóng ẩm khácnhau Vào những giai đoạn khí hậu nóng là giai đoạn diễn ra quá trình phong hóavật lý phát triển mạnh làm phá hủy đá gốc, tích tụ vật liệu, vỏ phong hóa khá dày.Vào giai đoạn khí hậu nóng ẩm, mưa nhiều, tập trung làm cuốn trôi, vận chuyển vậtliệu theo cả dòng chảy mặt và dòng chảy ngầm, hình thành các khe xói chia cắt bềmặt địa hình, khi đó quá trình tạo hình thái diễn ra mạnh mẽ Các sản phẩm phong

hóa được vận chuyển từ trên núi cao, những nơi địa hình cao xuống nơi địa hìnhthấp và tích tụ ở đó.

Vật liệu ở những nơi có địa hình cao – nơi có quá trình tạo hình thái mạnh bịvận chuyển đi nơi khác, có khi bị lộ trơ đá gốc tạo điều kiện cho quá trình phonghóa đá tiếp tục xảy ra vào những giai đoạn khí hậu nóng; còn những nơi có địa hìnhthấp trũng, quá trình tạo hình thái diễn ra yếu hoặc không diễn ra sẽ tập trung vậtliệu kết hợp với lớp phủ thực vật dày hình thành lớp vỏ phong hóa khá dày, lớp vỏthổ nhưỡng dày mà không bị vận chuyển đi nơi khác

Do đó, khi xem xét mối tương quan giữa quá trình tạo hình thái và quá trìnhtạo thổ nhưỡng không thể tách rời yếu tố khí hậu của môi trường địa lý và yếu tốvật chất, thạch học Quá trình trên mới chỉ dừng lại ở mức bóc mòn di chuyển vậtliệu ở dạng thô Còn quá trình tạo lớp vỏ phong hóa laterit liên quan đến sự dichuyển của các oxit chứa trong thành phần thạch học của từng loại đá Sự hìnhthành lớp vỏ phong hóa này bị ảnh hưởng ngoài điều kiện khí hậu còn bị tác độngrất lớn của điều kiện địa hình và thành phần thạch học.Vì không phải vỏ phong hóalaterit ở đâu cũng hình thành mà nó chỉ hình thành ở những địa hình gò đồi thoải,dốc từ 3-80 để có sự lưu thông nước ngầm tạo ra đới laterit ở những loại đá chứanhiều khoáng vật silimanit, các đá giàu sắt, nhôm như: Nhóm đá phun trào trungtính – bazơ như andezit, andezitobazan, trachit…Các đá này nghèo SiO2, tương đốigiàu Al2O3 và cao oxít sắt và kiềm thổ Loại đá này có hàm lượng SiO2 thấp < 52%,lượng SiO2 chỉ vừa đủ để cân bằng với lượng oxít sắt, oxít nhôm và các oxít khác

để tạo thành khoáng vật Do đó nhiều khả năng sinh ra các quặng sắt, hoặc tạo vỏphong hóa nhiều sắt, nhôm là kiểu feralit có tầng sét nâu đỏ, hình thành khungxương, kết von

Thông qua việc phân tích đặc điểm của thổ nhưỡng và sự xuất hiện của lớp

vỏ phong hóa laterit có thể đánh giá được quá trình tạo hình thái Ngược lại thôngqua hình thái địa hình có thể xác định được nguồn gốc của các loại đất khác nhau.Trong cùng một điều kiện khí hậu, trên cùng một loại đá nhưng có nơi hình thành

loại đất này, có nơi hình thành loại đất khác Do đó sẽ ảnh hưởng tới loại cây trồng

và hướng sử dụng tài nguyên đất

Trên mỗi đơn vị địa hình khác nhau sẽ xảy ra quá trình tạo hình thái khácnhau quyết định đến tính chất và độ dày của thổ nhưỡng Trên bề mặt đỉnh các núithấp, thường thoải, độ dốc không lớn có khả năng lưu giữ các sản phẩm phong hóatại chỗ xuống chân sườn Vì vậy, thổ nhưỡng rất mỏng hay có chỗ không có và lộtrơ đá gốc Dưới chân sườn chủ yếu xảy ra quá trình tích tụ vật liệu, do đó lớp thổnhưỡng dày Tuy nhiên để có những hướng sử dụng hợp lý tài nguyên đất ở mỗivùng lãnh thổ mà không gây hậu quả về sau thì cần phải phân tích đặc điểm địa mạo– thổ nhưỡng của khu vực đó

Sau khi phân tích đặc điểm địa mạo – thổ nhưỡng của khu vực nghiên cứuthì các nhà quản lý đất đia cần tiến hành công tác đánh giá, phân hạng đất Các kếtquả đánh giá đất là cơ sơ xác định tiềm năng đất đai, lập quy hoạch sử dụng đất, thuthuế sử dụng đất và phục vụ cho nhiều mục đích phát triển kinh tế - xã hội khácnhau, nhất là đối với nông – lâm nghiệp

Căn cứ vào hướng dẫn của FAO, quy trình thực hiện đánh giá đất và quyhoạch sử dụng đất gồm 9 bước như sau:

Bước 1: Xác định mục tiêu cần đánh giá

Bước 2: Thu thập tài liệu, số liệu

Bước 3: Xác định các đơn vị đất đai

Bước 4: Xác định các loại hình sử dụng đất

Bước 5: Đánh giá khả năng thích nghi

Bước 6: Xác định và đánh giá hiện trạng kinh tế - môi trường

Bước 7: Xác định loại hình sử dụng đất thích hợp nhất

Bước 8: Quy hoạch sử dụng đất

Bước 9: Ứng dụng kết quả của việc đánh giá đất

Chín bước trên không phải tách rời nhau mà có quan hệ hữu cơ với nhau.Tuy nhiên có thể tách quá trình này thành 2 công đoạn lớn:

1 Đánh giá đất đai (bước 1 – 7).

2 Quy hoạch sử dụng đất (bước 8 – 9)

Sơ đồ về trình tự hoạt động đánh giá đất bao gồm các nội dung chính sau:

- Dựa vào mục tiêu và quy mô của từng dự án tiến hành thu thập các tài liệu,thông tin có sẵn về điều kiện tự nhiên, kinh tế và xã hội có liên quan đến sử dụngđất của vùng nghiên cứu phục vụ cho mục đích đánh giá đất đai

- Xây dựng bản đồ đơn vị đất đai và mô tả các đơn vị bản đồ đất đai dựa trênkết quả điều tra tài nguyên đất (loại đất, khí hậu, địa hình, thực vật, thủy văn, nướcngầm…)

- Xác định và mô tả các loại hình sử dụng đất với các thuộc tính chính liên quan đến:

+ Các chính sách và mục tiêu phát triển

+ Những hạn chế chủ yếu trong sử dụng đất

- Đối chiếu, xếp hạng thích nghi của đơn vị đất đai đối với loại hình sử dụngđất trên cơ sở so sánh các yêu cầu sử dụng đất của từng loại hình với các tính chấtcủa các đơn vị đất đai

- Lựa chọn loại hình sử dụng đất thích hợp nhất, đáp ứng các mục tiêu kinh

tế, xã hội, môi trường và đề xuất các hệ thống sử dụng đất tối ưu phục vụ quyhoạch sử dụng đất vùng nghiên cứu

- Qua đây ta thấy, vai trò nghiên cứu địa mạo góp phần không nhỏ trong quytình đánh giá đất đai Mà thể hiện rõ nhất ở khâu xác định các đơn vị đất đai vàđánh giá thích nghi đất đai

Việc lựa chọn các chỉ tiêu xác định các đơn vị đất đai căn cứ vào mục đích,phạm vi đánh giá và và yêu cầu sử dụng đất của các loại hình sử dụng đất trongvùng nghiên cứu Có thể chia ra các nhóm chỉ tiêu xác định các đơn vị bản đồ đấtđai như sau:

- Nhóm các chỉ tiêu về đất: bao gồm các loại đất, tầng dày lớp đất, độ dốc, độphì, thành phần cơ giới…

- Nhóm các chỉ tiêu về chế độ nước: như điều kiện tưới tiêu, mức độ ngập lụt và tình trạng xâm nhập mặn…

- Nhóm chỉ tiêu về khí hậu thời tiết: nhiệt độ, lượng mưa, gió, sương mù…Các chỉ tiêu trên được phân cấp thành các chỉ tiêu chi tiết hơn nhằm phân biệt rõcác đơn vị đất đai với nhau và đáp ứng các yêu cầu đánh giá thích nghi đất đai đốivới loại hình sử dụng đất.

Chẳng hạn, theo kết quả đánh giá đất toàn quốc của Viện Quy hoạch và thiết

kế nông nghiệp cho thấy các chỉ tiêu xác định các đơn vị đất đai bao gồm 7 chỉ tiêu:loại đất, tầng dày lớp đất, độ dốc, lượng mưa trung bình/năm, thủy văn nước mặt,điều kiện tưới tiêu và nhiệt độ

Bảng 1 : Các chỉ tiêu xác định các đơn vị đất đai

Chỉ tiêu

1 Loại đất

2 Tầng dầy lớp đất

Nguồn: Viện Quy hoạch và thiết kế Nông nghiệp 1995

Đối với các khu vực đánh giá có diện tích không lớn hơn và có cùng điềukiện khí hậu thời tiết thì trong xác định các đơn vị bản đồ đất đai một số các chỉ tiêuđƣợc coi là đồng nhất nhƣ lƣợng mƣa, nhiệt độ…Mặt khác, để làm rõ sự khác biệt

về tính chất đất đai có thể dùng các chỉ tiêu phân cấp chi tiết hơn nhƣ thànhphần cơ giới, độ phì nhiêu…

30

Bảng 2: Các chỉ tiêu và phân cấp các chỉ tiêu đơn vị bản đồ đất đai huyện Ba Vì

Theo hướng dẫn của FAO thì yêu cầu sử dụng đất được xác định theo các chỉtiêu tạo lập đơn vị đất đai (như thổ nhưỡng, tầng dầy của đất, độ dốc, thành phần cơ

31

giới…) và các chỉ tiêu phân cấp của chúng theo hướng mức độ thích nghi từ cao tớithấp; gồm 4 cấp:

S1 là rất thích nghi

S2 là thích nghi trung bình

S3 là ít thích nghi

N là không thích nghi

Quy trình đánh giá thích nghi được tiến hành theo các bước sau:

- Đánh giá các loại hình sử dụng đất bền vững và ổn định của hiện tại để pháttriển tiếp tục cho giai đoạn tương lai

- Xem xét, đánh giá các loại hình sử dụng đất không bền vững ở thời điểm

hiện tại

- Xây dựng phương án quy hoạch và các biện pháp cải tạo đất, cải tạo hệthống thủy lợi và thiết kế đồng ruộng, chuyển đổi cơ cấu cây trồng (tức là thay đổiloại hình sử dụng đất)

- Xác định các loại hình sử dụng đất cho tương lai

- Phân hạng thích nghi đất đai cho giai đoạn tương lai

Trên cơ sở kết quả phân hạng thích nghi đất đai và từ phân tích điều kiệnkinh tế xã hội và môi trường tiến hành đề xuất sử dụng đất cho vùng nghiên cứugiai đoạn hiện tại và tương lai với nội dung chủ yếu sau:

- Xác định được các hệ thống sử dụng đất thích hợp cho vùng nghiên cứu

- Đề xuất loại hình sử dụng đất thích hợp nhất tức là cho hiệu quả kinh tế cao

và bền vững cả về điều kiện xã hội và môi trường

- Đề xuất các chính sách sử dụng đất, các dự án đầu tư sản xuất và các biệnpháp khoa học kỹ thuật phù hợp với loại hình sử dụng đất đã được lựa chọn chovùng nghiên cứu

1.2.3 Nghiên cứu cảnh quan địa mạo – thổ nhưỡng trong sử dụng hợp lý tài nguyên đất.

Đất là môi trường sống của các loài sinh vật trên Trái đất, là tài sản vô cùng quý giá của mỗi quốc gia, là cơ sở vật chất tạo ra của cải vật chất của con người, đồng

thời là nơi chứa các loại rác thải của con người thải ra môi trường Đất là tàinguyên có hạn, đất có khả năng canh tác lại càng ít ỏi, môi trường đất hiện nayđang ngày càng bị ô nhiễm, thoái hóa và xói mòn đất Vì vậy sử dụng hợp lý tàinguyên đất là việc làm cấp thiết và quan trọng không chỉ của các nhà quản lý màcòn của mỗi cá nhân.

Theo các nhà khoa học Nga V.P.Trôiski (1997) và X.N.Vôncôva (1995) thì sửdụng hợp lý tài nguyên đất là sử dụng đất đai trong đó chú ý nhiều và đầy đủ tới cácđiều kiện tự nhiên, kinh tế và đặc điểm của lãnh thổ, đảm bảo cơ bản lợi ích về kinh

tế của xã hội, đem lại hiệu quả cao trong sản xuất và các dạng hoạt động khác, đảmbảo bảo vệ và tái sản xuất sản phẩm và những tính chất ích lợi khác của đất đai.Trước đó nhiều năm, FAO đã đưa ra các quy trình đánh giá đất, tạo cho đất đaimột sự phát triển bền vững

Các dạng tài nguyên thiên nhiên ngày càng được khai thác triệt để, mạnh mẽcho nhiều mục đích khác nhau Tuy nhiên, trong thực tế, sự khai thác này nhiều khilại quá mạnh, nó vượt quá khả năng tự điều chỉnh và phục hồi của các dạng tàinguyên, dẫn đến hậu quả to lớn là sự suy thoái của tự nhiên và điều kiện môi trườngcủa hành tinh chúng ta

Vấn đề sử dụng, khai thác hợp lý các điều kiện tự nhiên, tài nguyên thiên nhiên

rõ ràng đã trở thành vấn đề bức thiết, có tầm quan trọng to lớn Trong đó, trước hết

đã nảy sinh một nhu cầu có sự đánh giá tổng hợp cac điều kiện tự nhiên, tài nguyênthiên nhiên lãnh thổ, xây dựng các cơ sở khoa học sử dụng hợp lý chúng

Sử dụng hợp lý tài nguyên đất là sử dụng đất làm cho đất không bị thoái hóa.Nghiên cứu địa mạo – thổ nhưỡng là nghiên cứu tổng thể các nhân tố hình thành đất

và các quá trình bề mặt tác động lên sự hình thành đó Mỗi đơn vị cảnh quan phảnánh tổng thể các yếu tố tự nhiên, khi con người tác động lên một trong các hợpphần sẽ làm các hợp phần khác bị biến đổi Do vậy, để quản lý cũng như sử dụnghợp lý tài nguyên đất cần phải nghiên cứu quá trình tiến hóa của cảnh quan đất

Cơ sở khoa học quan trọng của việc sử dụng hợp lý các điều kiện tự nhiên, tàinguyên thiên nhiên trước hết phải được lựa chọn từ các đặc điểm đặc trưng của

cảnh quan và nhất là bản đồ cảnh quan ở các tỷ lệ khác nhau sẽ cho một phươngthức tiếp cận tổng hợp nhất, tương đối gần gũi, xác thực với hiện trạng tự nhiên mỗivùng Qua việc phân tích các quy luật hình thành, đặc điểm phân hóa theo khônggian và thời gian, các đặc trưng về động lực phát triển của cảnh quan, mối liên quan

và tác động tương hỗ giữa các yếu tố và thành phần của tự nhiên cũng như giữa cáctổng hợp thể tự nhiên với nhau và đặc biệt là việc đánh giá tổng hợp các đơn vị cảnhquan sẽ cho phép xác định mức độ “thích hợp nhất”, tỉ tương đối “thích hơp” hay

“không thích hợp” của mỗi một đơn vị lãnh thổ cho từng ngành sản xuất, từng dạng

sử dụng tài nguyên,… Chính trong quá trình phân tích cảnh quan, miêu tả các đặcđiểm của từng đơn vị trong hệ thống phân loại các tổng hợp thể tự nhiên, đã làmsáng tỏ không chỉ các đặc điểm chung, các đặc điểm riêng của cảnh quan đó, màcòn một cách định tính làm rõ những đặc điểm chức năng của chúng

Cũng qua các nội dung phân tích cảnh quan địa mạo – thổ nhưỡng đã làm sáng

tỏ thêm những đặc trưng biến động về cấu trúc, chức năng của chúng dưới tác độngcủa các hoạt động mang tính nhân tác Tác động của con người lên các đơn vị tổnghợp thể tự nhiên lãnh thổ thông qua các hoạt động sản xuất, kinh tế đã làm biến đổikhông chỉ thành phần và yếu tố tự nhiên, các đơn vị cảnh quan theo từng cấp, màcòn phản ánh khá rõ ràng những vấn đề mang tính lịch sử sử dụng lãnh thổ, nhữngkinh nghiệm thực tiễn phát triển sản xuất, sử dụng các điều kiện tự nhiên, tàinguyên thiên nhiên cho các mục đích ứng dụng

Nghiên cứu cảnh quan địa mạo – thổ nhưỡng đã làm sáng tỏ mối quan hệ giữacác quá trình bề mặt và sự hình thành đất Xem xét được lịch sử tiến hóa của cácđơn vị địa mạo – thổ nhưỡng để từ đó có các biện pháp khai thác sử dụng hợp lý

1.2.4 Nghiên cứu địa hình và các quá trình bề mặt cho quy hoạch sử dụng đất đai

Quy hoạch sử dụng đất được xem là công việc rất phức tạp giải quyết các vấn

đề như sử dụng đất và bảo vệ đất, giảm thiểu các tai biến thiên nhiên một cách tối ưuhướng tới phát triển bền vững ở từng địa phương và từng thời điểm nhất định

Theo Pierre Merlin, quy hoạch nói chung là sự can thiệp cố ý, nghĩa là nhữnghành động được thực hiện có thỏa thuận nhằm bố trí, sắp đặt có trật tự đối với cáckhu dân cư, các hoạt động kinh tế,các công trình xây dựng, các thiết bị, cơ sở hạtầng và các hoạt động truyền thông Để đảm bảo quy hoạch lãnh thổ đạt hiệu quảtốt, việc quy hoạch cần phải đạt được 3 yêu cầu sau:

+ Sử dụng và có hiệu quả cao nhất các tài nguyên lãnh thổ

+ Giảm bớt sự phát triển bất cân đối trong sự phát triển các lãnh thổ+ Tiên đoán để có sự phát triển tốt hơn về mặt lãnh thổ, đảm bảo ổn định môitrường tự nhiên và xã hội

Các yêu cầu này chỉ đạt được khi công tác quy hoạch lãnh thổ đi theo conđường hòa hợp với thiên nhiên, tức là phải theo quan điểm sinh thái môi trường Cơ sở

lý luận và thực tiễn của việc quy hoạch nói chung đã khẳng định để đạt được các mụctiêu kinh tế, chính trị của công tác này thì các nhiệm vụ chuyên môn – nghiên

cứu các điều kiện tự nhiên trong đó việc nghiên cứu địa mạo vô cùng quan trọng vàhết sức cần thiết

Nghiên cứu địa hình và các quá trình bề mặt đóng vai trò quan trọng trongviệc chọn và đánh giá mặt bằng xây dựng, xác định các điều kiện đặt nền móng chocác công trình, xác định quy luật phát triển theo thời gian và không gian của các quátrình động lực ngoại sinh quyết định đến sự ổn định địa hình các công trình xâydựng lên nó Các tài liệu địa mạo còn có ý nghĩa lớn đối với việc tìm kiếm và xácđịnh các quy luật thành tạo, phân bố các khoáng sản ngoại sinh, đặc biệt là vật liệuxây dựng Việc nghiên cứu, tìm hiểu những đặc trưng địa mạo khu vực, đặc biệt làđộng lực của các quá trình ngoại sinh là đối tượng không thể thiếu được trong quyhoạch sử dụng đất đai

Kết quả cuối cùng của mỗi cuộc nghiên cứu địa mạo trên bất kỳ lãnh thổ nàothường là việc xây dựng bản đồ địa mạo lãnh thổ nào đó Bản đồ này biểu thị sự mô

tả cụ thể sự phân bố về mặt không gian theo lãnh thổ hay các dạng địa hình cơ bảnriêng biệt nào phụ thuộc vào nguồn gốc phát sinh này hay nguồn gốc phát sinhkhác, hay các thể tổng hợp của chúng (kiểu địa hình) tùy thuộc vào tỷ lệ bản đồ

Bản đồ địa mạo thật ra là cơ sở để đặt kế hoạch và lập dự án cho các biện pháp và côngtrình xây dựng đòi hỏi phải nghiên cứu sơ bộ địa hình, và cũng là theo yêu cầu củacông tác đó mà bản đồ đã được thành lập một cách thích hợp Có thể định nghĩa “bản

đồ địa mạo là sản phẩm của công trình nghiên cứu địa hình bề mặt Trái Đất về các mặthình thái, nguồn gốc, lịch sử phát triển và những thay đổi hiện tại của nó”

Bản đồ địa mạo phải nêu đặc tính của các thành phần địa hình đó về mặtnguồn gốc phát sinh trong mối liên hệ về cấu trúc bên trong của chúng, thí dụ có thểthể hiện dải đất cao có sườn không đối xứng như là một địa hình dạng đơn nghiêng

có sườn dốc là bậc đoạn tầng có sự xen kẽ những lớp thạch nham có độ cứng khôngđồng nhất hoặc ít thể hiện những dãy, cồn cát được thành tạo do hoạt động của gió

Trên cơ sở bản đồ địa mạo hiện nay của một lãnh thổ nào đó, có thể dựng lạiđược với một mức độ chính xác nhiều hay ít của địa hình lãnh thổ trong quá khứ vàcũng có làm dự đoán sự phát triển trong tương lai của địa hình lãnh thổ đó Thôngqua bản đồ địa mạo có thể hiểu được đến chừng mực nào đó lịch sử phát triển củađịa hình lãnh thổ vẽ trên bản đồ Bản đồ địa mạo không chỉ có ý nghĩa về mặt khoahọc mà rất quan trọng đối với việc lập kế hoạch xây dựng các công trình, quy hoạch

đô thị góp phần cảnh báo các tai biến thiên nhiên sẽ xảy ra trong tương lại Việcthành lập bản đồ địa mạo bắt đầu cho việc xác định các đơn vị cơ bản hình thànhcảnh quan

Nội dung quan trọng nhất trong việc nghiên cứu địa mạo phục vụ quy hoạch

sử dụng đất là việc xây dựng bản đồ phân vùng địa mạo Thành lập bản đồ phânvùng địa mạo theo nguồn gốc phát sinh và theo nguồn gốc hình thái nhằm mục đíchvạch các giới hạn địa hình, thể hiện được mối quan hệ giữa các nhân tố hình thànhđịa hình và có thể nhận được khái niệm rõ rệt về địa hình

Các bản đồ địa mạo được thành lập theo nguyên tắc nguồn gốc hình thái, trênbản đồ phản ánh các kiểu địa hình, hình dáng địa hình, phản ánh cấu trúc địa chất củacảnh quan Trên bản đồ địa mạo thành lập theo nguyên tắc này các kiểu địa hình đượcthể hiện với các tên gọi: núi kiến tạo – xâm thực, núi bóc mòn – xâm thực, đồng bằngbóc mòn – tích tụ, đồng bằng tích tụ… Nguyên tắc này sử dụng trong